Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ 'ଗଜଚିକିତ୍ସା' ନାମକ ୨୮୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ 'ଅଶ୍ୱବାହନସାର' ନାମକ ୨୮୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ମୁଁ ଘୋଡ଼ା ଚାଳନାର ସାରମର୍ମ ଏବଂ ଅଶ୍ୱ ଚିକିତ୍ସା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଧର୍ମ, କାମ ଏବଂ ଅର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଶ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

ଅଶ୍ୱିନୀ, ଶ୍ରବଣ, ହସ୍ତ ଏବଂ ତିନୋଟି ଉତ୍ତରା ନକ୍ଷତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଆରୋହଣ ପାଇଁ ଶୁଭ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

ହେମନ୍ତ, ଶିଶିର ଏବଂ ବସନ୍ତ ଋତୁ ଘୋଡ଼ା ଚଢିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶରତ ଏବଂ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଅଶ୍ୱାରୋହଣ ନିଷେଧ ଅଟେ।

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

କଣ୍ଟା, ହାଡ଼, ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ଯୁକ୍ତ ଅସମତଳ ତଥା ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନରେ ଘୋଡ଼ାକୁ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେବା କିମ୍ବା ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

ଯେତେବେଳେ ଭୂମି ବାଲି ଓ କାଦୁଆରେ ଢାକା ଓ ଗଡ଼ଢା-ଖାଦରେ ବିପଦଜନକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ବିନା ସେଠାରେ ଯାନ ଚଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ମୂଢ଼।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

ସେ କେବଳ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବହନ ହୁଏ—କାଠି (ସ୍ୟାଡଲ୍) ବିନା ଘୋଡ଼ାର ପିଠିରେ ବସି; ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ସକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଛନ୍ଦକୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଏକାଗ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ସାଧନ/ବାହନକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସାଧକ ଵିନାଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗାର୍ଥେ ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଦେହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାସରୂପେ ଯୋଜନ କରୁ।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି ‘ନମଃ’ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରରେ, ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷରକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଯୋଗ କରି—ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବଳରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ପରାକ୍ରମରେ ବୈନତେୟ (ଗରୁଡ଼)କୁ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

ପାର୍ଶ୍ୱଦ୍ୱୟରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ବୁଦ୍ଧିରେ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଅବସ୍ଥିତ। ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ; ଚକ୍ଷୁର କୋଣ/ଆବର୍ତ୍ତରେ ଦୃଶୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର; ଏବଂ ଦୁଇ କାନରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବଦ୍ୱୟ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

ଉଦରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର; ଘାମରେ ସ୍ୱଧା; ଜିଭାରେ ବାକ୍; ଦ୍ରୁତତାରେ ଅନିଲ। ପଛେ ‘ନାକପୃଷ୍ଠ’ ଏବଂ ଖୁରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

ଦେହର ରୋମକୂପରେ ତାରାମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର; ହୃଦୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା; ତେଜରେ ଅଗ୍ନୀରତି; ଏବଂ ଶ୍ରୋଣି ଓ ଲଲାଟରେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଭାବ।

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

ଅଶୁଭ ହେଷିତ (ହିନହିନା) ହେଲେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବୁଝିବା; ଏବଂ ଉରସରେ ପୀଡା ହେଲେ ତାହା ବାସୁକି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଉପବାସ କରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର; ‘ସାଦୀ’ ହେଲେ ଦକ୍ଷିଣ କାନରେ ହୟଗ୍ରୀବ-ମନ୍ତ୍ର ଜପ କର।

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

ହେ ହୟ, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ! ମୋ କଥା ଶୁଣ ଏବଂ ଚାଲିଯା। ତୁମେ ଗନ୍ଧର୍ବକୁଳଜ; ନିଜ କୁଳକୁ ଦୂଷିତ କରିବା ନାହିଁ।

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସତ୍ୟବାକ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ଏବଂ ସୋମ, ଗରୁଡ, ରୁଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ପବନ (ବାୟୁ)ଙ୍କ ବଳରେ (ଏହା ସିદ્ધ ହେଉ)।

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ, ହେ ଅଶ୍ୱ, ନିଜ ସତ୍ୟ ଜନ୍ମ ସ୍ମର। ତୁମେ ରାଜାଧିରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସତ୍ୟବାକ୍ୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ମନେ ରଖ।

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘କ’ ଓ ‘ଞ’ ଏହି ଅକ୍ଷରଦ୍ୱୟକୁ ମଲହର (ଅଶୁଦ୍ଧି-ନାଶକ) ଭାବେ ସ୍ମର; ବାରୁଣୀ କନ୍ୟାକୁ ସ୍ମର; କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମର—ଦେବାସୁରେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରିବାବେଳେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

ତୁମେ ସେଠାରେ ଦେବକୁଳରେ ଜନ୍ମିଛ; ତେଣୁ ନିଜ ବଚନକୁ ପାଳନ କର। ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ତୁମେ ମୋର ଶାଶ୍ୱତ ମିତ୍ର ହେଉ।

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

ହେ ମିତ୍ର, ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣ; ହେ ବାହନ, ମୋ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧ ହେଉ। ମୋର ବିଜୟକୁ ରକ୍ଷା କର, ସମରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର; ମୋତେ ସିଦ୍ଧି ଆଣିଦେ।

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

ତୁମ ପିଠି ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ଦେବମାନେ ପୁରାତନ କାଳରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ଏବେ ତୁମ ଉପରେ ଚଢ଼ି ମୁଁ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଜୟ କରିବି।

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

ଶତ୍ରୁର କାନ ପାଖେ ଫୁସୁସାଣି‑ସଦୃଶ ଚାଳ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଘୁରାଇ ଫେରାଇବା ଉଚିତ; ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲୁ ରଖିଲେ ଜୟ ହୁଏ।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

ଘୋଡ଼ାର ନିଜ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ କଠୋର ସଂଶୋଧନ ପ୍ରୟାସରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶିକ୍ଷକ/ସାଦିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

ଉତ୍ତମ ସାଦି/ପ୍ରଶିକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ (ଅର୍ଜିତ) ଗୁଣମାନେ ସହଜ ଭଳି ଦିଶନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସାଦିମାନେ ବିରୋଧ ହେଲେ ସେହି ଅର୍ଜିତ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଗୁଣକୁ, ସହଜ ଗୁଣକୁ ମଧ୍ୟ, ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

ଜଣେ ଗୁଣକୁ ଜାଣେ, ଅନ୍ୟଜଣ ସେହିପରି ଦୋଷକୁ ଚିହ୍ନେ। ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦୁହେଁ ଜାଣେ ସେ ଧନ୍ୟ; ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି କିଛି ମଧ୍ୟ ଜାଣେନାହିଁ।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

ଯେ ଯଥାଯଥ କର୍ମ ଜାଣେନାହିଁ, ଉପାୟ ଜାଣେନାହିଁ, ଆବେଗରେ ଆସକ୍ତ, ଅତିକ୍ରୋଧୀ, କଠୋର ଦଣ୍ଡରେ ରତ, ଏବଂ ଛିଦ୍ର (ଦୁର୍ବଳତା) ଖୋଜି ତାହାକୁ ଦୁରୁପଯୋଗ କରେ—ସେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

ସେ ଯଜ୍ଞର ଉପାୟ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିପୁଣ, ଚିତ୍ତ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପଜ୍ଞ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୋଷନାଶକ। ସେ ନିତ୍ୟ ଗୁଣାର୍ଜନରେ ତତ୍ପର ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ପାରଦର୍ଶୀ।

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

ତାପରେ ଲଗାମ ଧରି ଓ ଯାନର ପିଠିରେ ଆରୋହଣ କରି, ସାଦୀ ନିଜ ଆସନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅନୁସାରେ ବାମ-ଡାହାଣ ଭେଦ କରି ଯାନକୁ ଚାଳନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

ଏହିପରି (ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ) ଜାଣି—ଘୋଡ଼ାର ଶରୀରରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲେ—ଆରୋହଣ କରି ସହସା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମାରିଲେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କ୍ଷତି ହୁଏ; ଭୟରୁ ମୋହ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣ-ଭ୍ରମ) ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

ପ୍ରାତଃକାଳେ ସାଦୀ ହାଲୁକା ଛାଲରେ ଲଗାମ ଉଠାଇ ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଳାଇବ। ଧୀରେ ଧୀରେ—ନାଳ/ଖୁର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର ନ କରି—ଲଗାମ ଧରି, ଦିନାନ୍ତରେ ପୁନର୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରାଇବ।

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

ପ୍ରଥମ ଉପାୟ ‘ଆଶ୍ୱାସନ’ (ସାନ୍ତ୍ୱନା) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦୂତ ମାଧ୍ୟମରେ ‘ସାମ’ ଓ ‘ଭେଦ’ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। କଷାଦ୍ୱାରା ତାଡନ ଓ ଶାସ୍ତିଦାନ ‘ଦଣ୍ଡ’; ଉପହାର ଦେବା ‘ଦାନ’; ଏବଂ ଯଥାକାଳ ଧୈର୍ୟ ଧରିବା ‘କାଳସହିଷ୍ଣୁତା’।

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

ପର୍ବେ ପର୍ବେ ଶୁଦ୍ଧି କରିବାବେଳେ ପୂର୍ବବିଧି ପରେ ଉତ୍ତରବିଧିକୁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ କରିବା ଉଚିତ। ଜିହ୍ୱାତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୟୋଗ କରି, ବାହନରୂପେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶ୍ୱକୁ ମାଧ୍ୟମ କରି—ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

ବହୁ ପଟିଯୁକ୍ତ ବଲ୍ଗା ଓ ଗାଲ‑ପଟି ସହ ଅଶ୍ୱକୁ ଅଭ୍ୟାସରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ବନ୍ଧନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଢିଲା କରି, ତାହାର ଭୟ/ପ୍ରତିରୋଧ ଭୁଲାଇ ଆରୋହଣ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

ଜିହ୍ୱାଅଙ୍ଗର ଦୋଷ ଥିବା ଅଶ୍ୱର ଜିହ୍ୱାଗ୍ରନ୍ଥି (ଫ୍ରେନୁଲମ୍)କୁ ମୁକ୍ତ/ଢିଲା କରିବା ଉଚିତ। ‘ସ୍ତୋଭ’ (ଅଟକା ଧ୍ୱନି) ନ ହେଉଅବଧି ଜିହ୍ୱାର କଠିନତା ହ୍ରାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

ସେ ଶତସ୍ତର ଉରସ୍ତ୍ରାଣ (ବକ୍ଷ‑ରକ୍ଷକ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ତାହାକୁ ଢିଲା ନ କରି ବାନ୍ଧିବ/ଛାଡିବ। ମୁହଁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ନିଜ ବାଦ୍ୟ ମ୍ରୋଗାଇ, ତାହାର ଉରସ୍ତ୍ରାଣ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଶ୍ଳଥ ରହେ।

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ, ସହଜ ଲୀଳାଭାବରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଚଳାଇବ। ତାହାର ବାମ ପୂର୍ବଭାଗ ବାମ ବଲ୍ଗା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ସମନ୍ୱିତ ରହିବ।

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

ଯେ ପଶ୍ଚିମ ପାଦକୁ ପଛକୁ ଟାଣେ, ସେ ତାହା ଧରା ପଡିଲେ କ୍ରମେ ଡାହାଣକୁ ଯାଏ; ଏହି କ୍ରମରେ ସେବା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବାମାବର୍ତ୍ତ—ଶୁଭ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତର ବିପରୀତ—ଗତିରେ କରେ।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

ସେହି ଉପାୟରେ ପାଦଦ୍ୱୟ ଧରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଥମେ ନିଶ୍ଚୟ ବାମ ପାଦ ଧରାଯାଏ। ପାଦକୁ ଆଗକୁ ଛାଡ଼ି (ସ୍ଥିର) ରଖିଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଆସନ ହୁଏ।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘ୟୌ’ ଓ ‘ହୃତୌ’—ଏହି ଶବ୍ଦଦ୍ୱୟ ‘ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ’ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ହୁଏ। ‘ମୋଟକ’ ନାଟକାୟନ (ନାଟ୍ୟପାଠ/ଖଣ୍ଡ)ର ସଂଜ୍ଞା। ‘ସବ୍ୟହୀନ’ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ଖଲୀକାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ‘ହନେନ’ ଶବ୍ଦ ‘ଗୁଣନ/ଗଣନ’ ଅର୍ଥରେ ଆସେ।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

ଘୋଡ଼ାର ମୁହଁକୁ ଆଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଟେ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଘୋଡ଼ାର ପାଦ ଧରିବା (କିମ୍ବା ରୋକିବା) ପାଇଁ ଏହା ଯଥାର୍ଥ କାରଣ ନୁହେଁ।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

ଘୋଡ଼ାଟି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖି ଆସନ (କାଠି)କୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଚାପିବା; ତାହାକୁ ରୋକି ମୁହଁ ପାଖରେ ଥିବା ଆଗ ପାଦକୁ ଧରି ପରୀକ୍ଷା କରିବା—ଏହି ନିରୀକ୍ଷଣ ହିତକର।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

ଦୁଇ ରାଗକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଚାପି ଧରି ଓ ଭଲ୍ଗାକୁ ପଛକୁ ଟାଣିଲେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରୋକି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ବନ୍ଧନରେ ତାହାର ଯୁଗ୍ମ ଅଗ୍ରପାଦ ସଂଯତ ହୁଏ; ଏହିପରି ନିଗ୍ରହାଜ୍ଞାକୁ ‘ବକ୍ୱନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

ଭଲ୍ଗା ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାର ପାଦଗତିକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମନ୍ୱୟ କରି, ପରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭଲ୍ଗା ଛାଡ଼ାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବାହ୍ୟ ଗୋଡ଼ାଳି (ହିଲ୍) ପ୍ରୟୋଗରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ, ସେ କ୍ରିୟା ‘ତାଡନ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

ପ୍ରଳୟକାଳର ବିପ୍ଲବକୁ ଜାଣି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏହି କ୍ରମରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଥ ପଦ୍ଧତି ‘ମୋଟନ’ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିହିତ ବିଧି ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

ଛୋଟ ମଣ୍ଡଳ (ଅଭ୍ୟାସ-ବୃତ୍ତ) ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଖୁରକୁ ତଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ନ ରଖେ, ତେବେ ନାଭି-ପ୍ରଦେଶ ସମୀପର ‘ମୋଟନ’ ଓ ‘ଉଦ୍ୱକ୍କ’ ସ୍ଥାନରେ ଧରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଖୁର ବସାଇବାକୁ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

ବନ୍ଧ/ପଟ୍ଟିକୁ ଗୁଡ଼ି ଗଦା ପରି କରି ଆସନ/ଆଧାର ଉପରେ ରଖି, ଦୃଢ଼ କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ ଧରଣ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ଯେଉଁଠି ଏହି ସଂଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧରାଯାଏ—ସେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ‘ସଂଗ୍ରହଣ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ରହି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରହାର କରି (ଅଶ୍ୱ/ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀର) ମନକୁ ବ୍ୟଗ୍ର କର; ପରେ ପାଦରେ ଲଗାମ ଟାଣି, କଣ୍ଟକସଦୃଶ ଅବରୋଧମୟ ଦୌଡ଼ରେ ପଳାଉଥିବାକୁ ଧରି ରୋକ।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

ଯେ ତୁରଙ୍ଗ ଉଠି ଦାଁଡାଇଲେ ଗୋଡ଼ାଳି ଓ ପାଦର ଚାପରେ ବଶ ହୋଇ, ‘ଖଲୀ’ (ବିଟ୍/କର୍ବ) ଗ୍ରହଣ କରାଇ ଧରାଯାଏ, ସେ ‘ଖଲୀକାର’ କୁହାଯାଏ; ସେ ଚାଳନଯୋଗ୍ୟ।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

ତିନି ଗତିରେ (ବିଧିଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ) ଅପରାଧୀ କେବଳ ପାଦଭାଗ ପାଏ, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ହତ୍ୟା ପରେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ପ୍ରକରଣ ନିଶ୍ଚୟ ଗହନ।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

ଚତୁଷ୍କ (ଚାରି ପ୍ରକାର ସାଜ) ଦ୍ୱାରା ‘ଖଲୀ’ ପିନ୍ଧାଇ, ତୁରଙ୍ଗକୁ ଅନ୍ୟ ଲଗାମ/ତାଣି ଦ୍ୱାରା ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଉଚ୍ଛାସ (ଫୁଁକାର/ସ୍ନୋର୍ଟ) କରାଇ ଅନ୍ୟ ଧରଣରେ ଧରାଗଲେ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃ ‘ଉଚ୍ଛାସନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସ୍ୱଭାବତଃ ବାହାର ଦିଗକୁ ଝୁକିଲେ/ସରିଲେ, ସେହି ଦିଗରେ ପାଦାୟନ (ପଦକ୍ଷେପ ଆଗେଇବା) ନିୟୋଜନ କରି ତାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ‘ମୁଖ-ବ୍ୟାପର୍ତନ’—ମୁଖ/ଶିରକୁ ଘୁରାଇ ବଶ କରିବା—ବୋଲି ମତ।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

ତତଃ ‘ପାଦ’କୁ ତ୍ରିବିଧ ବିନ୍ୟାସରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରି, ମଣ୍ଡଳାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଞ୍ଚଧାରାରେ କ୍ରମଶଃ ସାଧନ-ସିଦ୍ଧି କରିବ।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଘୁଁଡିଠାରୁ ଉପର ଅଂଶକୁ ଶିଥିଳ ରଖି ମୃଦୁଭାବେ ଅଶ୍ୱାରୋହଣ କରିବ; ଅଙ୍ଗରେ ଲାଘବ ହେଉଯାଏଁ ମାତ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଲାଇବ।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା କାନ୍ଧରେ ମୃଦୁ, ମୁଖରେ (ଲଗାମ ଗ୍ରହଣରେ) ଲଘୁ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ସୱାରର ସହାୟ-ସଙ୍କେତକୁ ବଶ ହୁଏ—ତେବେ ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ସଙ୍ଗ୍ରହ କରିବ।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

ଯେତେବେଳେ ପଛ ପାଦ ଭଲଭାବେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିବ (ଉଠାଇବ) ନାହିଁ; ସେଇ ସମୟରେ ‘ବଲ୍ଗୟା’ ବିଧିରେ ଦୁଇହାତରେ ଟାଣି ଭିତରକୁ ଆଣିବା (ଆକୃଷ୍ଟି) କରିବ।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

ସେଠାରେ ଘୋଡ଼ା ‘ତ୍ରିକ’ ଭଙ୍ଗୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହୁ—ଗ୍ରୀବା ଉଚ୍ଚ ଓ ମୁଖ ସମ; ଦୁଇ ପଛ ପାଦ ଧରାରେ ଥାଉ ଏବଂ ଆଗ ପାଦ ଯେନ ଅନ୍ତରୀକ୍ଷେ ଆଶ୍ରିତ (ହଲକା/ଉଠା) ଥାଉ।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

ତେବେ ଦୃଢ଼ ରୋକ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ଲଗାମ/ପଟ୍ଟାକୁ ମଧ୍ୟ କସି ଧରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ହଠାତ୍ ଟାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଠିଆ ହୋଇ ରୁକି ନଯାଉ।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

ଯେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଶରୀରକୁ ଛିଟକାଇ ଚାଳେ, ତାକୁ ମଣ୍ଡଳ-ଭ୍ରମ (ବୃତ୍ତାକାର ଘୁରଣ) ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଖାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ଛାଡ଼େ, ତାକୁ ‘ବଲ୍ଗା’ (ହଠାତ୍ ଝାପ/ଛଲାଙ୍ଗ) ଦ୍ୱାରା ନିଗ୍ରହ କରି ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

ଗୋମୟ, ଲବଣ ଓ ଗୋମୂତ୍ରକୁ କ୍ୱଥିତ କରି ମୃତ୍ତିକା ସହ ମିଶାଇ ତିଆରି ଅଙ୍ଗଲେପ, ମକ୍ଷିକା ଆଦି କୀଟଙ୍କ ଦଂଶ/ଡ଼ଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ଶ୍ରମକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

ଭଦ୍ରା ଆଦି ଜାତିର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସାଦିନା (ସୱାର) ଦ୍ୱାରା ପତଳା ମାଣ୍ଡ (ଜାଉ/ଝୋଳ) ଦେବା ଉଚିତ। ମନ୍ଦ/ଦୁର୍ବଳ ଦେଖା, ଉତ୍ସାହହୀନତା ଓ ଭୁଖ—ଏହିମାନେ ଘୋଡ଼ାର (ଦୁର୍ବଳ) ଅବସ୍ଥାର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

ଘୋଡ଼ା ଯେତେ ଵଶ୍ୟ, ସେତେ ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ; ଅତି ହାଙ୍କିଲେ ଶିକ୍ଷା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅତି ନ ହାଙ୍କିଲେ ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଉଚ୍ଚ-ସ୍ୱଭାବୀ, ଦୃଢ଼-ମୁଖ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଚଳାଇ (ବ୍ୟାୟାମ ଦେଇ) ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

ଦୁଇ ଘୁଣାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚାପି ଏବଂ ମୁଷ୍ଟି-ପକଡ଼ ସ୍ଥିର ରଖି ଅଶ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। କେଶବେଣୀର ପ୍ରକାର—‘ଗୋମୂତ୍ରାକୁଟିଳ’ (ସର୍ପିଳ ବକ୍ର), ‘କୁଣ୍ଡଳିତ’, ‘ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ’, ‘ମାଳିକା’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ଓଲୂଖଲିକା’ ନାମରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଗର୍ବିତା’ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭେଦ—ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ବିକ୍ଷିପ୍ତ, କୁଞ୍ଚିତ ଏବଂ ଯଥାଚିତ (ଯଥୋଚିତ ଭାବେ)।

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘ବଲ୍ଗିତ’ ଓ ‘ଅବଲ୍ଗିତ’ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନାମ; ଏବଂ ‘ଷୋଟା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉଦାହୃତ। ‘ବୀଥୀ’ ପରିମାଣ ଶତ ଧନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ତଥା ଅଶୀତି ଓ ନବତି ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘ଭଦ୍ର’ ଅଶ୍ୱ ସହଜରେ ସାଧ୍ୟ। ‘ମନ୍ଦ’ ଅଶ୍ୱର ମନ କେବଳ ଦଣ୍ଡ (ଚାବୁକ) ଉପରେ ନିବିଡ଼, ଅର୍ଥାତ୍ ଶାସନରେ ମାତ୍ର ଚାଲେ। ‘ମୃଗଜଙ୍ଘ’ (ହରିଣ-ଜଂଘା) ‘ମୃଗ’ ପ୍ରକାର ଅଶ୍ୱ; ଏବଂ ‘ସଙ୍କୀର୍ଣ’ ପ୍ରକାରକୁ ଏହି ଗୁଣମିଶ୍ରିତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

ଶର୍କରା, ମଧୁ ଓ ଲାଜ (ଭଜା ଧାନ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଧୁର ପ୍ରସାଦ ସଦୃଶ, ସୁଗନ୍ଧିତ; ଯେ ଅଶ୍ୱ, ଶୁଚି, ‘ଦ୍ୱିଜ’ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ସମ; ତେଜସ୍ୱୀ, ‘କ୍ଷତ୍ରିୟ’ ସମ; ଏବଂ ବିନୀତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ—ଏହିପରି ଶୁଭ ଉପାଧି/ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

ଯେ ଶୂଦ୍ର ଅଶୁଚି, ଚଞ୍ଚଳ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ବିରୂପ, ବିପରୀତମତି ଓ ଦୁଷ୍ଟ; ଏବଂ ଯେ ଅଶ୍ୱକୁ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରି ରଖିବାକୁ ପଡେ, ଓ ଯେ ମୁଖରୁ ଲାଲା ଝରାଏ—ଏସବୁ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

ତାକୁ ଧାରା/ପଙ୍କ୍ତିରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଲଗାମ ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବାର ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ। ଏବେ ଶାଲିହୋତ୍ର ଯଥାବତ୍ କହିଥିବା ପରି ଅଶ୍ୱ ଆଦିର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି।