Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ କଳ୍ପ-ସମାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାଗକୁ ‘କଳ୍ପସାଗର’—ଔଷଧ-କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମହାସଂଗ୍ରହ—ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ବାଣୀରେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ-ପ୍ରକାର ଆୟୁର୍ଦାନ ଓ ରୋଗଘ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସହିତ ରସାୟନ ଚର୍ଯ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ: ତ୍ରିଫଳାର କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧିତ ମାତ୍ରା, ନସ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା (ବିଲ୍ୱତେଲ, ତିଳତେଲ, କଟୁତୁମ୍ବୀତେଲ) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ମଧୁ, ଘୃତ, ଦୁଧ ଆଦି ଅନୁପାନ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବନ। ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଶତାବରୀ, ଖଦିର, ନିମ୍ବ-ପଞ୍ଚକ ଇତ୍ୟାଦି ଔଷଧ; କୁମାରିକା ସହ ତାମ୍ରଭସ୍ମ ଓ ଗନ୍ଧକ ଭଳି ଧାତୁ/ଖନିଜ ପ୍ରୟୋଗ; ଦୁଧ/ଦୁଧ-ଭାତ ଭଳି କଠୋର ଆହାର-ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଯୋଗରାଜକ ସେବନ ବିକଳ୍ପ, ‘ଓଁ ହ୍ରୂଁ ସ’ ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରଣ, ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟତା, ଏବଂ ପାଳକାପ୍ୟଙ୍କ ଗଜ-ଆୟୁର୍ବେଦ ସହ ବିସ୍ତୃତ ଆୟୁର୍ବେଦ ପରମ୍ପରାକୁ ସଂଯୋଗ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कल्पसागरः धन्वन्तरिर् उवाच कल्पाम्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्य् आयुर्दान्रोगसर्दनान् त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀକର-ସିଦ୍ଧଯୋଗ’ ନାମକ ୨୮୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘କଳ୍ପସାଗର’ ନାମକ ୨୮୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ଆୟୁ ଦାନ କରୁଥିବା ଓ ରୋଗ ନାଶ କରୁଥିବା ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ କଳ୍ପମାନେ ମୁଁ ଉପଦେଶ କରିବି। ‘ତ୍ରିଶତୀ’ ରୋଗହର; ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ତ୍ରିଫଳା ଯୋଗେ ଅମୃତସମ କରି ସେବନୀୟ।
Verse 2
पलं पलार्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा बिल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कविः
ତ୍ରିଫଳାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ମାତ୍ରା ଏକ ପଳ, ଅର୍ଧ ପଳ କିମ୍ବା ଏକ କର୍ଷ। ଏହିପରି ବିଲ୍ୱତୈଳ ନସ୍ୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁ ରଖିବା; ଏହା ପଞ୍ଚଶତୀ ଶ୍ଲୋକରେ କବି କହିଛନ୍ତି।
Verse 3
रोगापमृत्युबलिजित् तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूणं षण्मासं खदिरोदकैः
ତିଳ, ଭଲ୍ଲାତକ, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ-ଯୋଗ ଏବଂ ବାକୂଚୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ—ଏସବୁକୁ ଖଦିର କ୍ୱାଥ/ଜଳ ସହ ଛଅ ମାସ ଧରି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ରୋଗ, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଓ ବଳକ୍ଷୟକୁ ଜୟ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 4
क्वाथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं नीलकुरुण्टजम् क्षिरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक्
କ୍ୱାଥ ଦ୍ୱାରା କୁଷ୍ଠ/ଚର୍ମରୋଗକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ। ସେବ୍ୟ (ଖସ) ଓ ନୀଳକୁରୁଣ୍ଟଜ ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଦୁଧ କିମ୍ବା ମଧୁ ସହ ସେବନ କଲେ ଶତାୟୁ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ ଖଣ୍ଡମିଶ୍ରିତ ଦୁଧ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକ।
Verse 5
मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः समृद्युजित् बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डकीचूर्णदुग्धपाः
ପ୍ରାତଃକାଳେ ମଧୁ ଓ ଘୃତ ସହ ଶୁଣ୍ଠୀ ଏକ ପଳ ନିତ୍ୟ ସେବନ କଲେ, ସମୃଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଚୁରୁକି ଓ ପାକା କେଶକୁ ଜୟ କରି ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ମାଣ୍ଡକୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରିତ ଦୁଧ ପିବା ଉଚିତ।
Verse 6
उच्चटामधुना कर्षं पयःपा मृत्युजिन्नरः मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित्
ଉଚ୍ଚଟା ଏକ କର୍ଷ ମଧୁ ସହ ଦୁଧରେ ପିଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଜୟୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀକୁ ମଧୁ-ଘୃତ ସହ କିମ୍ବା ଦୁଧ ସହ ସେବନ କଲେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଜୟ ହୁଏ।
Verse 7
तैलमिति ञ पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भवेन्नरः
ଏହାକୁ ‘ତୈଳ’ ବୋଲି ଜାଣି, ପଲାଶତୈଳ ଏକ କର୍ଷ ପରିମାଣ ମଧୁ ସହ ଛଅ ମାସ ପିବା ଉଚିତ। ଦୁଗ୍ଧକୁ ଆହାର କରି ମନୁଷ୍ୟ ପାଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷର ତେଜ-ବଳ ପାଇ ସହସ୍ରାୟୁ ହୁଏ।
Verse 8
ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्या रजः पलं
ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ପତ୍ରର ରସକୁ ଦୁଧ ସହ ପିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତ୍ରିଫଳାକୁ ମଧ୍ୟ ପେୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ମଧୁ ଓ ଘୃତ ମିଶାଇ ଶତାବରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଲ ପରିମାଣ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् पञ्चाङ्गं निम्बचूर्णस्य खदिरक्वाथभावितं
ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀକୁ ମଧୁ-ଘୃତ ସହ କିମ୍ବା ଦୁଧ ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ ତାହା ରୋଗ ଓ (ଅକାଳ) ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ। ଏହିପରି, ନିମ୍ବ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗକୁ ନିମ୍ବଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି ଖଦିର କ୍ୱାଥରେ ଭାବିତ କଲେ ତାହା ମହୌଷଧ ହୁଏ।
Verse 10
कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजिच्चामरो भवेत् रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित्
ଭୃଙ୍ଗରସ ସହ ଏକ କର୍ଷ ପରିମାଣ ସେବନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ରୋଗକୁ ଜୟ କରି ଅଜର ସଦୃଶ ହୁଏ। ରୁଦନ୍ତିକାକୁ ଘୃତ ଓ ମଧୁ ସହ ଭୋଗ କରି, ଦୁଧକୁ ଆହାର କଲେ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ (ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ)।
Verse 11
कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश् च रोगजित्
ହରୀତକୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ କର୍ଷ ପରିମାଣ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସରେ ଭାବିତ କରି, ଘୃତ ଓ ମଧୁ ସହ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ତିନିଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁ ଦେଇ ରୋଗକୁ ଜୟ କରେ।
Verse 12
वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी साज्यं कर्षं पञ्चशती कर्तचूर्णं शतावरी
ବାରାହିକା, ଭୃଙ୍ଗରାଜର ରସ, ଲୋହଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶତାବରୀ—ଘୃତ ସହିତ—ଏକ କର୍ଷ ପରିମାଣରେ ସେବନୀୟ। ଏହିପରି ପଞ୍ଚଶତୀ ଓ କର୍ତ୍ତଚୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଶତାବରୀ ସହ ବିଧିତ।
Verse 13
भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ताम्रं मृतं सृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका
ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଭାବିତ କଲେ ତାହା ମଧୁ-ଘୃତଯୁକ୍ତ ତ୍ରିଶତୀ ପରିମାଣର ଯୋଗ ହୁଏ। ତାମ୍ର ‘ମୃତ’ ହୋଇ ସୃତ (ଶୋଧିତ/ଦ୍ରବୀଭୂତ) ସମାନ ହୁଏ; ଗନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ କୁମାରିକା (ଘୃତକୁମାରୀ) ସହ ବିଧିତ।
Verse 14
रसैर् विमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यं खण्डं शताब्दवान्
ରସଦ୍ୱାରା ମର୍ଦନ କରି ଦୁଇ ଗୁଞ୍ଜା ପରିମାଣ, ଘୃତ ସହ, ‘ପାଞ୍ଚଶତବର୍ଷ’ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ଏକ ପଲ—ତେଲ, ଘୃତ ଓ ଖଣ୍ଡ (ଶର୍କରା) ସହ—‘ଶତବର୍ଷ’ ଆୟୁ-ଯୋଗ।
Verse 15
पलम्पुनर् नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवम् अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्तिनुत्
ପୁନର୍ବାର ପୁନର୍ନବାର ନବ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଲ, ମଧୁ-ଘୃତ ଓ କ୍ଷୀର ସହ ପିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅଶୋକଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଲ ମଧୁ-ଘୃତ ସହ କ୍ଷୀରରେ ନେଲେ ପୀଡା/ବ୍ୟାଧି ଶମେ।
Verse 16
तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन्
ତିଳତେଲକୁ ମଧୁ ସହ ନସ୍ୟ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା କେଶ କଳା ରହେ ଓ ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅକ୍ଷ (ବିଭୀତକ) ଏକ କର୍ଷ ମଧୁ-ଘୃତ ସହ କ୍ଷୀରରେ ପିଲେ ଶତାୟୁ ହୁଏ।
Verse 17
रोगनुच्चामरो भवेदिति ञ साज्यं सर्वमिति ख ताम्रामृतमिति ख सुरतुस्यमिति ज , ञ च अभयं सगुडञ्चग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो ऽरोगी पञ्चशताब्दवान्
ଗୁଡ଼ ସହିତ ଅଭୟା (ହରୀତକୀ) ଭୋଜନ କରି, ପରେ ଘିଅ ଓ ମଧୁରବର୍ଗ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ସେବନ କରି ଦୁଧ-ଭାତ ଆହାର ରଖିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ରୋଗମୁକ୍ତ, କଳା କେଶଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପାଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚେ।
Verse 18
पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुर्विरोगवान्
ପଲ ଓ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡିକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହ ମିଶାଇ ଏକ ମାସ ପାନ କରି, ଦୁଧ-ଭାତ ଆହାର କଲେ, ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଆୟୁ ପାଏ।
Verse 19
शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान्
ଶାଲୂକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ଭୃଙ୍ଗରାଜ-ସିଦ୍ଧ ଘୃତକୁ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହ ସେବନ କଲେ ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ହୁଏ। କଟୁତୁମ୍ବୀ ତେଲର ନସ୍ୟ ଏକ କର୍ଷ ପ୍ରମାଣେ କଲେ ଦ୍ୱିଶତବର୍ଷ ଆୟୁ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 20
त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत्
ତ୍ରିଫଳା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଶୁଣ୍ଠୀ ନିୟମିତ ସେବନ କଲେ ତ୍ରିଶତ ବର୍ଷ (ଆୟୁ-ଫଳ) ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶତାବରୀର ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଯୋଗ ସହସ୍ରାୟୁ ଓ ଅତିଶୟ ବଳଦାୟକ।
Verse 21
चित्रकेन तथा पुर्वस् तथा शुण्ठीविडङ्गतः लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः
ଏହିପରି ଚିତ୍ରକ ଓ ପୂର୍ବ (ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ) ସହ, ଏବଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ଓ ବିଡଙ୍ଗର ସଂଯୋଗରେ; ଲୋହ (ଲୌହ-ପ୍ରୟୋଗ) ସହ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ବଳା ଓ ନିମ୍ବର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ସହ (ଏହା ଯୋଗ କରାଯାଉ)।
Verse 22
खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात् वर्षाभुवा तद्रसैर् वा भावितो वटिकाकृतः
ଖଦିର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, କଣ୍ଟକାରୀ ଓ ବାସକ ଦ୍ୱାରା—କିମ୍ବା ବର୍ଷାଭୂ ଆଦିର ରସରେ ଭାବିତ କରି—ତାହାକୁ ବଟିକା (ଗୋଳି) ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
Verse 23
चूर्णङ्घृतैर् वा मधुना गुडाद्यैर् वारिणा तथा ॐ ह्रूं स इतिमन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः
‘ଯୋଗରାଜକ’ ନାମକ ଯୋଗକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହ, କିମ୍ବା ଘୃତ ସହ, କିମ୍ବା ମଧୁ ସହ, କିମ୍ବା ଗୁଡ଼ ଆଦି ସହ, ଅଥବା ଜଳ ସହ ସେବନ କରାଯିବ; ଏବଂ ‘ଓଁ ହ୍ରୂଁ ସ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରିତ କରି ଦିଆଯିବ।
Verse 24
मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् सुरासुरैश् च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्ये ऽङ्गराजकं
‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ ନାମକ କଳ୍ପ ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇ, ରୋଗ-ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ। ‘କଳ୍ପ-ସାଗର’—ଔଷଧ-ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମହାସମୁଦ୍ର—ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମୁନିମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି। ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ପାଳକାପ୍ୟ ଅଙ୍ଗରାଜଙ୍କୁ ଗଜ-ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
It compiles Mṛtyuñjaya-oriented rasāyana regimens—formulations and routines framed to conquer disease, prevent untimely death, restore strength, and extend lifespan, often supported by strict dietary pathya.
Nasal therapy (nasya) with medicated oils, long-term rasāyana ingestion with vehicles (honey, ghee, milk), bhāvanā/impregnation with juices or decoctions, and pill-making (vaṭikā), culminating in Yogarājaka with mantra-empowerment.
Alongside pharmacological routines and dietetics, it prescribes mantra-empowerment (“oṃ hrūṃ sa”) and treats medical knowledge as a revered, trans-human tradition (used by gods, asuras, and sages), aligning healing practice with dharmic discipline.