Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ପଶୁଚିକିତ୍ସାର ବିଶେଷ ଶାଖା ‘ଅଶ୍ୱାୟୁର୍ବେଦ’କୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ପାଇଁ ଶିରୋନାମ-ସେତୁ ଭାବେ କାମ କରେ। ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ଢାଞ୍ଚାରେ ଘୋଡ଼ାର ଯତ୍ନ କେବଳ ଉପଯୋଗିତା ନୁହେଁ; ଜୀବିକା, ଗତିଶୀଳତା ଏବଂ ରାଜକୀୟ/ସାମୁଦାୟିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରି ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମାନ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପୁରାଣର ଚିକିତ୍ସାଜ୍ଞାନ ମାନବ ଚିକିତ୍ସାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ପ୍ରଜାତି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପରିଚାଳନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ଉପାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭୂମିକା। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ—ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଆଚରଣ, ଠିକ୍ ସମୟ ଓ ଠିକ୍ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦେହକଲ୍ୟାଣକୁ ବିଶ୍ୱକ୍ରମ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଅଶ୍ୱାୟୁର୍ବେଦ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଅଠାଏଁନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ (ସମାପ୍ତ)। ଏବେ ଦୁଇଶେ ନବ୍ବେତମ ‘ଅଶ୍ୱଶାନ୍ତି’ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଶାଲିହୋତ୍ର କହିଲେ—ଅଶ୍ୱରୋଗକୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଅଶ୍ୱଶାନ୍ତିକୁ ମୁଁ କହିବି; ଏହା ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ କାମ୍ୟ—ତିନି ପ୍ରକାର। ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଶୁଣ।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
ଶୁଭ ଦିନରେ ଶ୍ରୀଧର (ବିଷ୍ଣୁ), ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଓ ହୟରାଜ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବସଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତାହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏବଂ ଅଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପଞ୍ଚଦଶୀ (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ତିଥିରେ ଶାନ୍ତିକ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
ବିଶେଷ ସାବଧାନତାରେ ବେଦୀ-ପରିସରର ବାହାରେ ଆହୁତି କରିବ; ନାସତ୍ୟଦ୍ୱୟ (ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର) ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜିବ। ପରେ ଭୂମି/ମଣ୍ଡଳକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଶାଖାଦ୍ୱାରା ଘେରି ରକ୍ଷାବଳୟ କରିବ।
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟ, ବସ୍ତ୍ର ସହିତ, ଆଠ ଦିଗରେ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ବିଧିମତ ପୂଜା କରି ଯବ ଓ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବତା ସହ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଯଜନ/ପୂଜା କରିବ।
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; ଏବେ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମବିଧି ଶୁଣ। ମକରାରମ୍ଭରେ (ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି) ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀ ନକ୍ଷତ୍ରାରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ, ପଦ୍ମପୁଷ୍ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ପୂଜିବ।
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
ପଦ୍ମଦଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର (ଶିବ), ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ, ରେବନ୍ତ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବସ ଏବଂ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ/ଆବାହନ କରିବ।
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ବେଦୀର କୋଣାରେ, ଶୁଭ (ସୌମ୍ୟ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ ରଖିବ। ତିଳ, ଅକ୍ଷତ, ଘୃତ ଓ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ (ଧଳା ସୋରିଷ) ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଶତଶତ ଆହୁତି/ଅର୍ପଣ କରିବ; ଉପବାସ ସହ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କର୍ମ ପୀଡା ଓ ରୋଗ ନାଶକ।
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).