Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସିଦ୍ଧୌଷଧାନି’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଉଣାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଦୁଇଶେ ଅଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ସର୍ବରୋଗହର ଔଷଧ’—ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ବ୍ୟାଧିମାନେ ଶରୀରସମ୍ବନ୍ଧୀ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଗନ୍ତୁକ (ବାହ୍ୟ) ଓ ସହଜ (ଜନ୍ମଜାତ)। ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାଧିରେ ଜ୍ୱର, କୁଷ୍ଠ ଆଦି; ମାନସିକ ବ୍ୟାଧି କ୍ରୋଧ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଧାରଣା।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

ରୋଗ ନାନା ପ୍ରକାର—ଆଗନ୍ତୁକ, ଆଘାତଜନ୍ୟ, ଏବଂ ସହଜ; ଭୁଖ, ଜ୍ୱର ଆଦି। ଶରୀରର ଆଗନ୍ତୁକ ଦୋଷନାଶ ପାଇଁ ରବିବାର ଘିଅ ଓ ଗୁଡ଼ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

ଲବଣକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଏବଂ ଅପୂପ (ମିଷ୍ଟାନ୍ନ) ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଚନ୍ଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗଦାନ (ତେଲ/ଲେପ) ଦେଲେ ସର୍ବ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

ଶନିବାର (ଶନୈଶ୍ଚର) ଦିନ ତେଲ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଗୋରସାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଘିଅ ଓ ଦୁଧରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ନାପନ (ଅଭିଷେକ) କଲେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରି ତ୍ରିମଧୁରରେ ସିକ୍ତ ଦୂର୍ବାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବ୍ୟାଧି ଲାଗିଥାଏ, ସେହି ନକ୍ଷତ୍ରକାଳରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶୁଭ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଦିର ନିବାରଣ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୋତ୍ର ହରଣକାରୀ ହୁଏ। ଏବେ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ—ଏହି ଦୋଷ ଏବଂ ଧାତୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

ହେ ସୁଶ୍ରୁତ! ଭୁକ୍ତ ଅନ୍ନ ପକ୍ୱାଶୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା ପରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଏକ ଅଂଶ କିଟ୍ଟ (ଅପଶିଷ୍ଟ) ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ରସ (ପୋଷକ ସାର) ହୁଏ।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

ଏଥିରେ କିଟ୍ଟ-ଭାଗକୁ ‘ମଲ’ କୁହାଯାଏ—ବିନ୍ (ବିଷ୍ଠା), ମୂତ୍ର, ସ୍ୱେଦ ଆଦି ଦୂଷକ; ଏବଂ ନାସାମଲ, କର୍ଣ୍ଣମଲ, ଦେହମଲ ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁ।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

ରସ-ଭାଗରୁ ସେଇ ରସ କ୍ରମେ ରକ୍ତତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମାଂସରୁ ମେଦ (ଚର୍ବି) ହୁଏ; ମେଦରୁ ଅସ୍ଥି ଜନ୍ମେ।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା, ତାହାରୁ ଶୁକ୍ର; ଶୁକ୍ରରୁ ରାଗ (ଆସକ୍ତି) ଏବଂ ଓଜସ୍ (ଜୀବନସାର) ହୁଏ। ଦେଶ, ଆର୍ତ୍ତି/ରୋଗ, ବଳ, ଶକ୍ତି, କାଳ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

ଅବସ୍ଥା ଜାଣି ବୈଦ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଔଷଧର ବଳ (ପ୍ରଭାବ) ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭରେ ରିକ୍ତା ତିଥି ଓ ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳବାର) ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ମନ୍ଦ, ବାଧକ, ଦାରୁଣ ଓ ଉଗ୍ର ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

ହରି, ଗାଈ, ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ), ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବଗଣ ଆଦିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ; ତାପରେ ଔଷଧ-ଚିକିତ୍ସାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି—ତଥା ଋଷିଗଣ, ଔଷଧି-ସମୂହ ଓ ଭୂତସଂଘ—ଏ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

ଏହି ଔଷଧ ତୁମ ପାଇଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରସାୟନ ଯେପରି, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ଯେପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଧା ଯେପରି—ସେପରି ସତ୍ୟ ଭେଷଜ୍ୟ ହେଉ।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

ବାତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ପ୍ରଧାନ ଦେଶ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଅଧିକ ଗଛ ଓ ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଥାଏ; ଏହା ‘ଅନୂପ’ (ଆର୍ଦ୍ର/ଦଳଦଳି) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ବିପରୀତ ‘ଜାଙ୍ଗଲ’ (ଶୁଷ୍କ) ଦେଶ।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

ଯେଉଁ ଦେଶରେ କିଛିମାତ୍ର ଗଛ ଓ ଜଳ ଥାଏ, ସେହି ଦେଶକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସାଧାରଣ’ (ମଧ୍ୟମ) ବୋଲି ଧରାଯାଇଛି। ‘ଜାଙ୍ଗଲ’ (ଶୁଷ୍କ) ଦେଶ ପିତ୍ତ-ବହୁଳ; ଏବଂ ‘ମଧ୍ୟ’ ଦେଶ ସାଧାରଣ (ମଧ୍ୟମ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

ସେମାନେ ବାୟୁ (ବାତ)କୁ ରୂକ୍ଷ, ଶୀତ ଓ ଚଳ ବୋଲି; ପିତ୍ତକୁ ଉଷ୍ଣ ଏବଂ କଟୁ-ତ୍ରୟଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି; ଏବଂ ବଳ/ଶ୍ଲେଷ୍ମନ୍ (କଫ)କୁ ସ୍ଥିର, ଆମ୍ଲ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମଧୁର ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

ଏହି ଦୋଷମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ସମାନ କାରଣରେ ହୁଏ, ଏବଂ ବିପରୀତ କାରଣରେ ତାହାର ବିପର୍ୟୟ (ଶମନ) ହୁଏ। ମଧୁର, ଆମ୍ଲ ଓ ଲବଣ ରସ କଫବର୍ଧକ ଏବଂ ବାତନାଶକ।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

କଟୁ, ତିକ୍ତ ଓ କଷାୟ ରସ ବାତବର୍ଧକ ଏବଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ)ନାଶକ। ତଥା କଟୁ, ଆମ୍ଲ ଓ ଲବଣ ରସ ପିତ୍ତବିବର୍ଧକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

ତିକ୍ତ, ମଧୁର ଓ କଷାୟ ରସ ମଧ୍ୟ ପିତ୍ତବିନାଶକ। ଏହା ରସର ଗୁଣ ନୁହେଁ; ବରଂ ବିପାକ (ପାଚନୋତ୍ତର ପରିଣାମ)ର ଗୁଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

ଉଷ୍ଣବୀର୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ କଫ ଓ ବାତକୁ ଶମନ କରେ; ଶୀତବୀର୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିତ୍ତକୁ ବିନାଶ କରେ। ଏବଂ ପ୍ରଭାବବଶତଃ ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ବିଶେଷ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

ଶିଶିର, ବସନ୍ତ ଓ ନିଦାଘ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ) ଋତୁରେ କ୍ରମଶଃ କଫର ଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ପ୍ରଶମ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଇଛି।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

ନିଦାଘ, ବର୍ଷା, ରାତ୍ରି ଓ ଶରଦ୍‌ରେ—ସୁଶ୍ରୁତ ମତାନୁସାରେ—ବାତ (ପବନ) ଦୋଷର ଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ପ୍ରଶମ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

ପିତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମେଘକାଳ, ଶରଦ୍ ଓ ହେମନ୍ତରେ କ୍ରମଶଃ ଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ପ୍ରଶମ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଇଛି।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

ବର୍ଷାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ତିନି ଋତୁକୁ ‘ବିସର୍ଗ’ କୁହାଯାଏ; ହେମନ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ ତିନିଟି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗଣ୍ୟ; ଶିଶିରରୁ ଆରମ୍ଭ ତିନିଟି ‘ଆଦାନ’ କୁହାଯାଏ—ଏଭଳି ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋତୁ-ତ୍ରୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘ବିସର୍ଗ’କୁ ସୌମ୍ୟ (ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱଭାବ) ଏବଂ ‘ଆଦାନ’କୁ ଆଗ୍ନେୟ (ଅଗ୍ନିସ୍ୱଭାବ) ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ। ସୋମ ବର୍ଷାଦି ତିନି ଋତୁରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଚରଣ କରି ଋତୁ-ରସମାନଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରବାହିତ କରେ।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

ଶିଶିରାଦି ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମେ ଗତି କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମେ ଅମ୍ଳ, ଲବଣ ଓ ମଧୁର—ଏଇ ତିନି ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

ସେହିପରି ତିକ୍ତ, କଷାୟ ଓ କଟୁ ରସକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଦୋଷମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ବଢ଼ନ୍ତି; କାରଣ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଥିବା ଏକମାତ୍ର—ବଳ (ଦେହଶକ୍ତି) ଅଟେ।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ଭୋଗିତ (ଅତିତ) ରାତି ଓ ଦିନ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସେପରି ଆୟୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ କ୍ଷୟ ପାଏ।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ସମୀରଣ (ବାତ) ପ୍ରକୋପିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରକୋପକାଳର ଆଦିରେ ତାଙ୍କର ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

ହେ ବିପ୍ର! ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରକୋପ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସେମାନଙ୍କ ଶମନ ଘଟେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଅତିଭୋଜନରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଅଭୋଜନ (ଉପବାସ)ରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

ଦେହର ସ୍ୱାଭାବିକ ବେଗକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଉଦ୍ଦୀପିତ କିମ୍ବା ଦମନ କଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଉଦରକୁ ଏପରି ପୂରଣ କର—ଦୁଇ ଭାଗ ଅନ୍ନ, ଏକ ଭାଗ ପାନୀୟ।

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

ବାତ ଆଦି ଦୋଷମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ପରୀକ୍ଷା ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ତାହାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଘଟକ ଭାବେ ଧରିବା। ଏହିପରି ରୋଗର ନିଦାନ ଜାଣି, ତାହାର ବିପରୀତ ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

ଏଠାରେ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ଏହିଟି ମାତ୍ର; ମୁଁ ଏହାର ସାର କହିଛି। ନାଭିର ଉପରେ ଓ ତଳେ, ଏବଂ ଗୁଦ ଓ ଶ୍ରୋଣି-ପ୍ରଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପ୍ରୟୋଗ କର।

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

ଦେହରେ ବଲାସ (ଶ୍ଳେଷ୍ମ/କଫ), ପିତ୍ତ ଓ ବାତର ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି; ତଥାପି ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଦେହବ୍ୟାପୀ—ବିଶେଷତଃ ବାୟୁ (ବାତ)।

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟକୁ ସେହି ମନର ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। (ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି) କୃଶ, ଅଳ୍ପକେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ବହୁବାକ୍, ଏବଂ ବିଷମ ଜଠରାଗ୍ନି ଥାଏ।

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

ଯେ ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଗମନ କରେ, ସେ ବାତ-ପ୍ରକୃତିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଅକାଳ ପକ୍ୱକେଶ, କ୍ରୋଧୀ, ଅଧିକ ଘାମ ହେବାଳା ଏବଂ ମଧୁରରସପ୍ରିୟ।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

ଯେ ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ (ଅଗ୍ନିସଦୃଶ) ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତ-ପ୍ରକୃତିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଦୃଢ଼, ଚିତ୍ତ ସ୍ଥିର, ବର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ କେଶ-ଦାଢ଼ି ସ୍ନିଗ୍ଧ।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

ଯେ ପୁରୁଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଦେଖେ, ସେ କଫ-ପ୍ରକୃତିର; ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ-ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିଗୁଣ—ତାମସ, ରାଜସ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ—ରୂପେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବାତ-ପିତ୍ତ-କଫାତ୍ମକ; ଏବଂ ଅତିବ୍ୟବାୟ (ଅତିମୈଥୁନ) ଓ ଗୁରୁ/କଠିନ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

କଦନ୍ନ (ନିକୃଷ୍ଟ/ଅହିତକର) ଭୋଜନ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ବାୟୁ କୁପିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭିଦାହକ ପଦାର୍ଥ ସେବନକାରୀ, ଅଗ୍ନି/ତାପ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଥିବା, ଉଷ୍ଣ ଅନ୍ନ ସେବନକାରୀ ଏବଂ ଅତି ଯାତ୍ରାକାରୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଭୟ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ପ୍ରକୋପିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଜଳପାନକାରୀ, ଭାରୀ ଆହାରଭୋଜୀ ଏବଂ ଭୋଜନ ପରେ ସତ୍ୱର ଶୟନକାରୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପିତ୍ତ ବଢ଼େ।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

ଏହିପରି ଆଳସୀ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ପ୍ରକୋପ ହୁଏ; ଏବଂ ବାତ ଆଦି ଦୋଷଜ ରୋଗମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି, ସେହି ସ୍ୱଲକ୍ଷଣାନୁସାରେ ଶମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗୁଥିବା ପରି ବେଦନା, ମୁଖରେ କଷା ସ୍ୱାଦ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା, ବାରମ୍ବାର ଜମ୍ଭା ଆସିବା ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚ—ଏଗୁଡ଼ିକ ବାତଜ ବ୍ୟାଧିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

ନଖ, ନେତ୍ର ଓ ଶିରାମାନଙ୍କର ପୀତତା, ମୁଖରେ କଟୁ ସ୍ୱାଦ, ତୃଷ୍ଣା, ଦାହ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଷ୍ଣତା—ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତଜ ବ୍ୟାଧିର ନିଦର୍ଶନ।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

ଆଳସ୍ୟ, ଅଧିକ ଲାଲାସ୍ରାବ, ଗୁରୁତା (ଭାରିପଣ), ମୁଖରେ ମଧୁରତା ଏବଂ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଙ୍କ୍ଷା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକ (କଫଜ) ବ୍ୟାଧିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଉଷ୍ଣ ଆହାର, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ (ତେଲମର୍ଦ୍ଦନ) ଏବଂ ତୈଳପାନ ଆଦି ଉପାୟ ବାତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଘିଅ, କ୍ଷୀର, ଚିନି ଆଦି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶୀତଳ ଉପଚାର ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

ମଧୁମିଶ୍ରିତ ତ୍ରିଫଳା-ତୈଳ ଏବଂ ବ୍ୟାୟାମ ଆଦି ଉପାୟ କଫକୁ ଦୂର କରେ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ବିଧିତ।