Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ କାମୁଡ଼ା‑ଡ଼ଙ୍ଗା ଚିକିତ୍ସା ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସର୍ବଫଳପ୍ରଦ, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତଃ ବିଷ ଓ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ‑ରୁଦ୍ରବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ‘ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ’—ହୃଦୟ/ସ୍ତୋତ୍ର, ଶିବ‑ସଙ୍କଳ୍ପ, ଶିବ‑ମନ୍ତ୍ର, ସୂକ୍ତ ଓ ପୌରୁଷ—ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, ନ୍ୟାସ ସହ କ୍ରମିକ ଜପବିଧି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗରେ ଋଷି, ଛନ୍ଦ (ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଜଗତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ) ଓ ଦେବତା‑ନିୟୋଜନ, ଲିଙ୍ଗାନୁସାର ଦେବତା‑ଗ୍ରହଣ, ଅନୁବାକାନୁସାର ଏକ‑ରୁଦ୍ର/ରୁଦ୍ର/ରୁଦ୍ରଗଣ ଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ‑ମୋହନାଦି ପ୍ରୟୋଗ ଶତ୍ରୁ‑ବିଷ‑ରୋଗ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ‑ନରସିଂହଙ୍କ 12 ଓ 8 ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ବିଷ‑ବ୍ୟାଧିନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କୁବ୍ଜିକା, ତ୍ରିପୁରା, ଗୌରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା, ବିଷହାରିଣୀ ଓ ‘ପ୍ରସାଦ‑ମନ୍ତ୍ର’ ଆୟୁ‑ଆରୋଗ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ପ୍ରତିରୋଧ ଉପାୟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम चतुर्णवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चाङ्गरुद्रविधानं अग्निर् उवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्वदं परं हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तन्तु पौरुषम्
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ “ଦଷ୍ଟଚିକିତ୍ସା” ନାମକ ଦୁଇଶେ ଚୌରାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଦୁଇଶେ ପଞ୍ଚାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ—“ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ରୁଦ୍ରବିଧାନ”—ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: “ମୁଁ ରୁଦ୍ରବିଧାନ କହିବି—ଏହା ପରମ, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଓ ସର୍ବଫଳଦାୟକ: ହୃଦୟ, ଶିବସଙ୍କଳ୍ପ, ଶିବ (ମନ୍ତ୍ର), ସୂକ୍ତ ଓ ପୌରୁଷ।”
Verse 2
शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च शतरुद्रियमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि
ଶିଖା (ଶିରୋଚୂଡ଼ା) ଠାରୁ ‘ଆଶୁ’ ନାମକ ସୂକ୍ତ ସଂଗୃହୀତ ହୁଏ; ତଥା ‘କବଚ’ ଏବଂ ‘ଶତରୁଦ୍ରୀୟ’ ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ରୂପେ—ଏହିମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ।
Verse 3
पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्तः क्रमात् यज्जाग्रत इति सूक्तं यदृचं मानसं विदुः
ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ନ୍ୟାସ କରି ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଯଜ୍ ଜାଗ୍ରତ…’ ଆରମ୍ଭ ସୂକ୍ତ ଓ ସେହି ବିଶେଷ ଋକ୍—ଏହାକୁ ମାନସ ଜପ କୁହାଯାଏ।
Verse 4
ऋषिः स्याच्छिवमङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणो ऽप्यृषिः
ଋଷି ‘ଶିବମଙ୍କଳ୍ପ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଛନ୍ଦ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ଘୋଷିତ। ଦେବତା ଶିବ—‘ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ’ ରୂପେ ସ୍ତୁତ; ଏବଂ ସେହି ସୂକ୍ତ ପାଇଁ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଋଷି ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 5
देवता पुरुषो ऽनुष्टुप्छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् अभ्यश्रसम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः
ଦେବତା ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ, ଏବଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଦରକାର। ‘ଅଭ୍ୟଶ୍ରସମ୍ଭୃତ’ ସୂକ୍ତର ଋଷି ‘ଉତ୍ତରଗୋନର’।
Verse 6
आद्यानान्तिमृणां त्रिष्टुप्छन्दो ऽनुष्ठुव्द्वयोरपि उत्तरगोनस इति ज , ट च छन्दस्त्रिष्टुभमन्त्यायाः पुरुषो ऽस्यापि देषता
‘ଆ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ‘ମୃ’ ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା (ଗଣ/ବର୍ଣ୍ଣସମୂହ)ର ଛନ୍ଦ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ; ଅନୁଷ୍ଟୁପର ଦୁଇ ରୂପ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ‘ଉତ୍ତର-ଗଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗଣ ‘ଜ’ ଓ ‘ଟ’ ଅକ୍ଷରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶେଷଟିର ଛନ୍ଦ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ଏବଂ ତାହାର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ‘ପୁରୁଷ’।
Verse 7
आशुरिन्त्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्चके
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଛନ୍ଦ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ଘୋଷିତ; ଋଷି ପ୍ରତିରଥ—ସପ୍ତଦଶ ଋଚାଯୁକ୍ତ ସୂକ୍ତରେ।
Verse 8
पृथक् पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता अवशिष्टदैवतेषु छन्दो ऽनुष्टुवुदाहृतं
ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ କ୍ରମାନୁସାରେ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ପୁରୁବିଦ-ଅଙ୍ଗ’ ଭାଗରେ ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଦେବତା-ନିୟୋଗରେ ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 9
असौ यमो भवित्रीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः पङ्क्तिच्छन्दो ऽथ मर्माणि त्वपलिङ्गोक्तदेवताः
‘ଅସୌ’ ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଯମ; ‘ଭବିତ୍ରୀ’ର ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର। ଯେଉଁଠି ଦେବତା ପୁରୁଷଲିଙ୍ଗରେ ଉକ୍ତ, ସେଠି ଛନ୍ଦ ପଙ୍କ୍ତି; ପରେ ମର୍ମ ଓ ତ୍ୱଚା ପାଇଁ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋକ୍ତ ଦେବତାମାନେ।
Verse 10
रौद्राध्याये च सर्वस्मिन्नार्षं स्यात् परमेष्वपि प्रजापतिर्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणाम् पुनः
ରୌଦ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ସମଗ୍ରରେ—ପରମ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ—ଏହାକୁ ‘ଆର୍ଷ’ (ଋଷି-ପ୍ରକାଶିତ) ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ। ଋଷି ପ୍ରଜାପତି; ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନଃ ତିନି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି କୁତ୍ସ।
Verse 11
मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश् च देवताः आद्योनुवाको ऽथ पूर्व एकरुद्राख्यदैवतः
‘ମନୋଦ୍ୱୟ’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରସମୂହର ଦେବତା କେବଳ ଉମା; ତାପରେ ରୁଦ୍ର ଓ ରୁଦ୍ରଗଣ ଦେବତା। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ଅନୁବାକର ପୂର୍ବ ଅଧିଷ୍ଠାତା ‘ଏକ-ରୁଦ୍ର’ ନାମକ ଦେବତା।
Verse 12
छन्दो गायत्र्यमाद्याया अनुष्टुप् तिसृणामृचाम् तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुवथ संस्मृतम्
ପ୍ରଥମ ସମୂହର ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ; ତିନିଟି ଋଚ୍-ମନ୍ତ୍ରର ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍। ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିନିଟିର ଛନ୍ଦ ପଙ୍କ୍ତି; ତାପରେ ପୁନଃ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍—ଏହିପରି ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମୃତ।
Verse 13
द्वयोश् च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः हिरण्यवाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च
ଦୁଇଟି (ଋଚ୍)ର ଛନ୍ଦ ଜଗତୀ; ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଶୀ (ପ୍ରକାର/ପାଠ) ସ୍ମୃତ। ହିରଣ୍ୟବାହ ତିନି; ତୁମମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଏବଂ କିରିକାକୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 14
पञ्चर्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाककः विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा वृहती स्मृता
ରୁଦ୍ରାନୁବାକ ମନ୍ତ୍ରରେ ରୁଦ୍ର-ଦେବତାମାନେ ପାଞ୍ଚ ଋଚ୍ କରି ଗୋଷ୍ଠୀଭୁକ୍ତ। ବିଶ ଋଚ୍ର ସମୁଚ୍ଚୟରେ ସେମାନେ ଗଣିତ; ପ୍ରଥମ ଛନ୍ଦ ‘ବୃହତୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 15
ऋग्द्वितीया त्रिजगती त्रिष्टुवेव च अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक्
ଦ୍ୱିତୀୟ ଛନ୍ଦ ‘ଋକ୍’; ତୃତୀୟ ‘ତ୍ରିଜଗତୀ’; ଏହିପରି ‘ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍’ ଓ ‘ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍’। ଏହି ତିନି ‘ଯଜୁସ୍’ ଛନ୍ଦ ବୋଲି କଥିତ। ଆର୍ୟା ଆଦି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧିର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 16
त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्दनं भवित्रीति त्रिष्टुब् लिङ्गोक्तदेवतेति ख रुद्रात्मवाचक इति ज , ट च विषव्याधिविमर्दनमिति ज इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः अगुष्टुभं नृसिंहेन विषव्याधिविनाशनं
‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହନ’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁମର୍ଦନ ଓ ବିଷ-ବ୍ୟାଧିର ନିଗ୍ରହ ହୁଏ—ଏହା ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦରେ। ଦେବତା ଲିଙ୍ଗୋକ୍ତ ସୂଚନାନୁସାରେ; କେତେକ ପାଠରେ ଏହାକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତଃସ୍ୱରୂପ-ବାଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ବିଷବ୍ୟାଧିବିମର୍ଦନ’ ରହିଛି। ପରେ ମନ୍ତ୍ର—“ଇଂ ଶ୍ରୀଂ ହ୍ରୀଂ ହ୍ରୌଂ ହୂଂ, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହନାୟ ବିଷ୍ଣବେ ନମଃ”—ଏହା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦରେ; ନୃସିଂହ ରୂପେ ବିଷ ଓ ବ୍ୟାଧିକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 17
ॐ इं इं उग्रवीरं मंहाविष्णुं ज्वलन्तंसर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं मृत्युमृत्युम्नमाम्यहं
ଓଂ। ଇଂ ଇଂ। ମୁଁ ନୃସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଉଗ୍ରବୀର, ମହାବିଷ୍ଣୁ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ସର୍ବତୋମୁଖ, ଭୀଷଣ, ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ।
Verse 18
अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्दनौ
ଏହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ର; ସର୍ବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନକାରୀ। ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ଓ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ ଓ ବ୍ୟାଧିକୁ ଦମନ କରନ୍ତି।
Verse 19
कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्धनः सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः
‘କୁବ୍ଜିକା’, ‘ତ୍ରିପୁରା’, ‘ଗୌରୀ’, ‘ଚନ୍ଦ୍ରିକା’, ‘ବିଷହାରିଣୀ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ତ୍ରନାମ। ‘ପ୍ରସାଦ-ମନ୍ତ୍ର’ ବିଷକୁ ହରେ ଏବଂ ହୃଦୟବଳ, ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ଏହିପରି ସୌର, ବିନାୟକ ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
Frequently Asked Questions
Precise mantra-ritual architecture: pañcāṅga nyāsa, sequential japa, and viniyoga metadata (ṛṣi, chandas, devatā), including meter-sets (Gāyatrī/Anuṣṭubh/Paṅkti/Jagatī/Triṣṭubh/Vṛhatī) and section-wise deity assignment (including liṅga-based indications).
It frames healing and protection (bhukti) as dharmic sādhana: disciplined mantra, nyāsa, and devotion to Rudra/Viṣṇu–Narasiṃha cultivate inner alignment (śiva-saṅkalpa) while addressing concrete afflictions like poison and disease, thus integrating practical welfare with spiritual refinement.
The chapter highlights Viṣṇu–Narasiṃha formulae (including the “iṃ śrīṃ hrīṃ hrauṃ hūṃ… trailokya-mohana… viṣṇave namaḥ” line and the Narasiṃha salutation “oṃ iṃ iṃ ugravīraṃ…”) and states that 12-syllabled and 8-syllabled mantras function as visha-vyādhi destroyers.