Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ବିଧିବତ୍ ସଂକ୍ରମଣ କରି ଗଜଚିକିତ୍ସାକୁ ଆୟୁର୍ବେଦର ଏକ ବିଶେଷ ଶାଖା ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ରାଜଶାଳା ଓ ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ପାଳକାପ୍ୟ ଋଷି ଲୋମପାଦଙ୍କୁ ସେବାଯୋଗ୍ୟ ଶୁଭ ଗଜଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ନଖର ସଂଖ୍ୟା, ମଦକାଳ/ମସ୍ତର ଋତୁସମ୍ବନ୍ଧ, ଦନ୍ତର ଅସମତା, ସ୍ୱରଗୁଣ, କାନର ପ୍ରସ୍ଥ, ଚର୍ମରେ ଛିଟାଛିଟି ଚିହ୍ନ; ବାମନ କିମ୍ବା ବିକୃତ ଗଜ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ପରେ ଗଜପାଳନକୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ସେନାବିଜୟ ସହ ଯୋଡ଼ି କୁହାଯାଇଛି—ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧହସ୍ତୀ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଶିବିରନିୟମ ଉପରେ ଜୟ ନିର୍ଭର। ଚିକିତ୍ସାକ୍ରମରେ: ପବନରହିତ ସ୍ନେହନଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି; ବାହ୍ୟକର୍ମ—ସ୍କନ୍ଧ ଉପଚାର, ମର୍ଦ୍ଦନ/ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ; ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଔଷଧ—ଘୃତ-ତୈଳଯୋଗ, କ୍ୱାଥ, କ୍ଷୀର, ମାଂସରସ; ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗର ଉପାୟ—ପାଣ୍ଡୁସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣହାନି, ଆନାହ, ମୂର୍ଛା, ଶିରୋବେଦନା (ନସ୍ୟ ସହ), ପାଦରୋଗ, କମ୍ପ, ଅତିସାର, କର୍ଣ୍ଣଶୋଥ, କଣ୍ଠାବରୋଧ, ମୂତ୍ରରୋଧ, ଚର୍ମରୋଗ, କୃମି, କ୍ଷୟସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା, ଶୂଳ, ବିଦ୍ରଧି/ଫୋଡ଼ା (ଛେଦନରୁ ସ୍ନେହନ-ବସ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ)। ଶେଷରେ ଆହାର-ବିହାର—ଧାନ୍ୟକ୍ରମ, ବଳବର୍ଦ୍ଧକ ଖାଦ୍ୟ, ଋତୁଅନୁସାରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ—ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ-ଆଚାର—ବିଜୟାର୍ଥ ଧୂପନ, ନେତ୍ରପ୍ରକ୍ଷାଳନ/ଅଞ୍ଜନ, ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ନେତ୍ରବଳ—ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଚିକିତ୍ସା-ଯୁଦ୍ଧବିଜ୍ଞାନ-ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଭାବର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘କଳ୍ପସାଗର’ ନାମକ ୨୮୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୮୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଗଜଚିକିତ୍ସା’ ଆରମ୍ଭ। ପାଳକାପ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଲୋମପାଦ! ମୁଁ ତୁମକୁ ହାତୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା କହୁଛି। ଦୀର୍ଘହସ୍ତ ଓ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଥିବା ଉତ୍ତମ ହାତୀ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 2
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं
ଯେହାତୀଙ୍କର ଅଠାଇଶି ନଖ (ପାଦନଖ) ଥାଏ, ଯେମାନେ ଶୀତକାଳରେ ମଦରେ ଆସନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଡାହାଣ ଦନ୍ତ ଉନ୍ନତ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଧ୍ୱନି ମେଘ ସଦୃଶ ଗଭୀର—ସେମାନେ ଶୁଭ/ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 3
कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः
ଯାହାଙ୍କ କାନ ବିଶାଳ ଏବଂ ଚର୍ମରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ-ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ସେମାନେ ଗ୍ରହଣୀୟ; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ବାମନ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁଶ ପରି ବାଙ୍କା କାନ ଥାଏ, ସେମାନେ ସେପରି ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ।
Verse 4
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः
ହସ୍ତିନୀ, ପାର୍ଶ୍ୱଗର୍ଭିଣୀ ଓ ମୂଢ ମତଙ୍ଗଜ—ଏମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱଭାବ, ବଳ, ରୂପ, କାନ୍ତି, ଦେହ-ସଂହତି ଓ ଜବ (ବେଗ) ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च
ଏହିପରି ଗଜ ସପ୍ତସ୍ଥିତିରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ ସେ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ବିଜୟ ଆଣେ; ଏବଂ କୁଞ୍ଜର (ଯୁଦ୍ଧହାତୀ) ଶିବିର ଓ ସେନାବଳ—ଦୁହିଁର ପରମ ଶୋଭା।
Verse 6
आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं
ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚୟ କୁଞ୍ଜରମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିବିର ଓ ଦୁର୍ଗ-ତାଣ୍ଡାରେ ଶାସନ-ଶୃଙ୍ଖଳା (ଅନୁବାସନ) ପାଳନ କରାଯିବା ଉଚିତ।
Verse 7
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः
ଘୃତ ଓ ତୈଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ବାତ-ବିହୀନ ସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସ୍କନ୍ଧ (କାନ୍ଧ) ଉପରେ ଚିକିତ୍ସା-କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବା ଉଚିତ—ହେ ନୃପମାନେ—ଶିଶୁ ପାଳନ ପରି ସାବଧାନତାରେ।
Verse 8
गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते
ପାଣ୍ଡୁରୋଗରେ ଗୋମୂତ୍ର ବିଧେୟ; ଏବଂ ଦୁଇ ରଜନୀ (ହଳଦୀର ପ୍ରକାର) ଯୁକ୍ତ ଘୃତ ମଧ୍ୟ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆନାହ (ଉଦରବାୟୁ-ଅବରୋଧ) ରେ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ନିଷେକ/ସିଞ୍ଚନ ଚିକିତ୍ସା ତାହା ପାଇଁ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 9
लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्
ପଞ୍ଚ ଲବଣ ମିଶ୍ରିତ ବାରୁଣୀ ପ୍ରତିପାନ (ଅନୁପାନ) ଭାବେ ଦେୟ—ଇତି ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ। ‘ମର୍ଦନା’ ନାମକ ଯୋଗ ବିଡଙ୍ଗ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଦ୍ୱାରା କବଳ (ମୁଖଗୋଳ) କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 10
मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते
ମୂର୍ଛାରେ ନାଗ (ସୀସା) ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ କ୍ଷୌଦ୍ରତୋୟ (ମଧୁ-ଜଳ) ପାନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଶିରଃଶୂଳରେ ଶିରୋଽଭ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ନସ୍ୟ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 11
नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते
ପାଦରୋଗରେ ପ୍ରଥମେ ନାଗ (ସୀସା) ର ସ୍ନେହପୁଟକ (ତେଲଯୁକ୍ତ ଲେପ/ପୋଟଳି) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କଲ୍କ ଓ କଷାୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ (ଶୁଦ୍ଧି-ଚିକିତ୍ସା) ବିଧିୟତେ।
Verse 12
शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते
ଯାହାର ବେପଥୁ (କମ୍ପ) ହୁଏ, ସେକୁ ଶିଖି ଓ ତିତ୍ତିରିର ରସରେ ପିପ୍ପଳୀ ଓ ମରିଚ ଯୋଗ କରି, ସେହି ସହିତ ନାଗ (ସୀସା) ସେବନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 13
बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः
ଅତିସାର (ଦସ୍ତ) ନାଶ ପାଇଁ କୁଞ୍ଜର (ହାତୀ) କୋମଳ ବିଲ୍ୱ, ଲୋଧ୍ର ଓ ଧାତକୀକୁ ଶର୍କରା ସହ ମିଶାଇ ପିଣ୍ଡୀ (ଗୋଳି) କରି ଭୋଜନ କରୁ।
Verse 14
नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता
ନସ୍ୟ ପାଇଁ ହସ୍ତତଳରେ ଧରି ଘୃତ ଦେବା ଉଚିତ; ତାହା ସୈନ୍ଧବ ଲବଣଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମାଗଧୀ (ପିପ୍ପଳୀ), ନାଗର (ଶୁଣ୍ଠି), ଅଜାଜୀ (ଜିରା), ଯବାଗୂ (ଚାଉଳ ମାଣ୍ଡ) ଓ ମୁସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 15
उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्
ଉତ୍କର୍ଣ୍ଣକ (କାନ ଫୁଲିବା/ବାହାରିବା) ଅବସ୍ଥାରେ ବରାହରସ (ବରାହଜନ୍ୟ ସ୍ନେହ/ସାର) ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦଶମୂଳ, କୁଲତ୍ଥ, ଅମ୍ଲ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କାକମାଚୀକୁ ସିଜାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्
ତେଲ ଓ ଉଷ୍ଣ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ) ଦ୍ରବ୍ୟସଂଯୁକ୍ତ ଘୃତ ଗଲଗ୍ରହ ଓ କଣ୍ଠରୋଗକୁ ହରେ। ଅଷ୍ଟ ଲବଣର ପିଷ୍ଟ ସହ ମିଶାଇ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ (ସ୍ୱଚ୍ଛ) କରି ସେହି ଘୃତ ପାନ କରାଯାଉ।
Verse 17
मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः
ମୂତ୍ରଭଙ୍ଗ (ମୂତ୍ର ଅବରୋଧ/ଧାରଣ) ହେଲେ ତ୍ରପୂଷ (କାକୁଡ଼ି) ବୀଜର କ୍ୱାଥ ପିବା ଉଚିତ। ତ୍ୱକ୍ଦୋଷରେ ହାତୀ ନିମ୍ବ କ୍ୱାଥ କିମ୍ବା ବୃଷ (ବାସା) କ୍ୱାଥ ପିବା ଉଚିତ।
Verse 18
गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः
କୃମିଜନିତ ଉଦରରୋଗରେ ଗୋମୂତ୍ର ଓ ବିଡଙ୍ଗ (ଔଷଧ) ସେବନ ପ୍ରଶସ୍ତ; ଏବଂ ଶୁଣ୍ଠି, ପିପ୍ପଳୀ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଶର୍କରା ସହ ଫୁଟାଇଥିବା ଦୁଧ ପାନ ହିତକର।
Verse 19
क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते
କ୍ଷତ ଓ କ୍ଷୟରେ ବଳବର୍ଧକ ପାନ ସେବନ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଶୁଭ ମାଂସରସ ମଧ୍ୟ ହିତକର। ଅରୁଚିରେ ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ) ଯୁକ୍ତ ମୁଦ୍ଗୋଦନ ବିଶେଷ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 20
त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः
ତ୍ରିବୃତ୍, ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ), ଚିତ୍ରକ, ଦନ୍ତୀ, ଅର୍କ, ଶ୍ୟାମା, କ୍ଷୀର ଓ ଏଭପିପ୍ପଳୀ—ଏହିଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ କୃତ ସ୍ନେହ ଗୁଲ୍ମହର; ଏବଂ ତଦ୍ରୂପ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ନେହ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Verse 21
भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्
ଭେଦନ (ଚିରା), ଦ୍ରାବଣ (ପକାଇବା/ଦ୍ରବୀକରଣ), ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ସ୍ନେହପାନ ଓ ଅନୁବାସନ (ତୈଳବସ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ରଧି (ଫୋଡା/ଅନ୍ତଃଫୋଡା) କୁ ଯଥାବିଧି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते
ଯଷ୍ଟିକାକୁ ମୁଦ୍ଗସୂପ ସହ ଏବଂ ଶାରଦ (ଶରଦ୍ ଋତୁଯୋଗ୍ୟ) ବିଧାନ ସହ ପିବା ଉଚିତ। ଏହାସହ ବାଳବିଲ୍ୱ ଫଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଲେପ ଫଟୁରୋଗରେ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 23
विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये
ପୂର୍ବାହ୍ନେ ବିଡଙ୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରଯବ, ହିଙ୍ଗୁ, ସରଳ ଓ ଦୁଇ ରଜନୀ (ହଳଦୀର ଭେଦ) ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପିଣ୍ଡ ପାନ କରାଇବା ଉଚିତ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶୂଳ ଓ ବେଦନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶମିତ ହୁଏ।
Verse 24
प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः
ସେହି ଧାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଯଷ୍ଟିକ, ବ୍ରୀହି ଓ ଶାଳି—ଏହି ସୁକ୍ଷ୍ମ ଚାଉଳ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯବ ଓ ଗୋଧୂମ ମଧ୍ୟମ; ଅନ୍ୟ ଧାନ୍ୟ—ଦନ୍ତିନୀ ଆଦି—ଅଧମ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 25
यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं
ଯବ ଓ ଇକ୍ଷୁ (ଆଖୁ) ନାଗମାନଙ୍କର ବଳବର୍ଧକ। କିନ୍ତୁ ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଯବସ (ଶୁଖିଲା ଘାସ/ଚାରା) ଧାତୁକୁ ପ୍ରକୋପିତ କରି ବିକାର ଘଟାଏ।
Verse 26
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः
‘ମଦ-କ୍ଷୀଣ’ ଅବସ୍ଥାରେ ପୀଡିତ ନାଗ ପାଇଁ ଦୁଧ ପାନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ; ଏବଂ ଦୀପନୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ସିଧା ମାଂସରସ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଓ ହିତକର।
Verse 27
वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि
ଯୁଦ୍ଧର ମହାସଙ୍କଟରେ ମଧୁସଂଯୁକ୍ତ ପିଣ୍ଡ କାଉ ଓ କୁକୁରକୁ, ଏବଂ କାଉ-ଉଲୁକ ଦଳକୁ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ କରେ; ଶତ୍ରୁକୁ ଭ୍ରମିତ/ନିବାରଣ କରିବାର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 28
कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः
କଟୁ ମତ୍ସ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ, ବିଡଙ୍ଗ, କ୍ଷାର, କୋଷାତକୀର ଦୁଧିଆ ରସ ଓ ହରିଦ୍ରା—ଏହି ଧୂପ; ଏହା କୁଞ୍ଜର (ହାତୀ) ପାଇଁ ଜୟଦାୟକ।
Verse 29
पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते
ପିପ୍ପଳୀ, ତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳ ଦାଣା), ତେଲ, ମାଧ୍ୱୀକ ଓ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ନେତ୍ର-ପରିଷେକ (ଚକ୍ଷୁ ସେଚନ) ଦୀପନୀୟ—ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରେ—ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 30
पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं
ଚଟକ (ଚଢ଼େଇ) ଓ ପାରାବତ (କବୁତର)ର ପୁରୀଷ, ଏବଂ କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷର ‘କରୀଷ’ (ଦୁଧିଆ ସ୍ରାବ)—ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଇଁ ଇଷ୍ଟ ଅଞ୍ଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Verse 31
मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च
‘ମୁଦ୍ଗ୍ୟୂଷେଣ’—ଜ ଓ ଞ ସହ; ‘ମଦାୟ ହି’—ଞ ସହ; ‘କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷକରୀରାଃ’—ଞ ସହ (ଏଭଳି ଜପ କର). ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜିତ-ନେତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ରଣରେ କଦନ କରେ; ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଓ ‘ସୁସ୍ତନ୍ତଗର’ ନାମକ ବିଷକୁ ମଧ୍ୟ ସାଧେ।
Verse 32
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि
ଚାଉଳ-ଜଳରେ ପିଷ୍ଟ ଲେପ ନେତ୍ର ପାଇଁ ପରମ ଶୀତଳ-ଶାମକ। ନଖ ବଢ଼ିଲେ ନଖଛେଦ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମାସିକ ତୈଳ-ସେକ (ତେଲ ଢାଳିବା ଚିକିତ୍ସା) ମଧ୍ୟ ହିତକର।
Verse 33
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
ହାତୀର ଶୟନ ସ୍ଥାନ ଶୁଖିଲା ଗୋବର ଏବଂ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଶରତ ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ସିଞ୍ଚନ କରିବା ମଧ୍ୟ ବିଧେୟ ଅଟେ।
Frequently Asked Questions
It prioritizes gaja-lakṣaṇa (selection markers) and a protocol-driven therapeutic system—environment control, oleation/purification procedures, dietetics, and disease-specific formulations—explicitly tied to stable discipline and battlefield readiness.
By framing veterinary medicine as rājadharma and a form of protective service, it treats technical competence (bhukti) as dharmically sanctified action that sustains order, reduces suffering, and supports the conditions for disciplined spiritual life (mukti-oriented practice).
Yes. The text links elephant health to victory logistics, includes victory-oriented fumigation, ocular preparations, and a mantra layer—showing the Agni Purāṇa’s characteristic integration of medical and martial sciences.