Adhyaya 282

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ବୃକ୍ଷାୟୁର୍ବେଦ’ ନାମକ 281ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏବେ 282ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ନାନାରୋଗହର ଔଷଧ’ ଆରମ୍ଭ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ସିଂହୀ, ଶଟୀ, ନିଶା-ଯୁଗ୍ମ (ହଳଦୀ ଓ ଦାରୁହଳଦୀ) ଏବଂ ବତ୍ସକର କ୍ୱାଥ ସେବନ ଶିଶୁର ସମସ୍ତ ଅତିସାର ଓ ସ୍ତନ୍ୟଦୋଷଜନିତ ରୋଗରେ ପ୍ରଶସ୍ତ।

Verse 2

शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः

ଶୃଙ୍ଗୀକୁ କୃଷ୍ଣା ଓ ଅତିବିଷା ସହିତ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ମଧୁ ସହ ଲେହନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଅତିବିଷା ଏକା ମଧ୍ୟ ଶିଶୁର କାଶ, ଛର୍ଦ୍ଦି ଓ ଜ୍ୱର ହରେ।

Verse 3

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्

ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଚା (ବଚ) ଘିଅରେ ମିଶାଇ, ଭଲ ଦୁଧ ସହ କିମ୍ବା ତେଲଯୁକ୍ତ କରି ସେବନ କରାଯାଉ। ଅଥବା ଶିଶୁ ଯଷ୍ଟିକା (ଯଷ୍ଟିମଧୁ) କିମ୍ବା ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପୀକୁ ଦୁଧ ସହ ପିଉ।

Verse 4

वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं

ଶିଶୁର ବାକ୍ଶକ୍ତି, ରୂପ, ସମ୍ପଦ, ଆୟୁ, ମେଧା ଓ ଶ୍ରୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ବଚା, ଅଗ୍ନିଶିଖା, ବାସା, ଶୁଣ୍ଠୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ ନିଶା—ଏହି ରୋଗନିବାରକ ଔଷଧଗଣର ସେବନରେ ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 5

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत् देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां

ଶିଶୁ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଯଷ୍ଟିମଧୁ ସହ ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ) ମିଶାଇ ମେଧାବର୍ଧକ ଯୋଗ ପିଉ। ଏହିପରି ଦେବଦାରୁ, ମହାଶିଗ୍ରୁ, ଫଳତ୍ରୟ (ତ୍ରିଫଳା) ଓ ପୟୋମୁଚା ଆଦିର ମେଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ବିହିତ।

Verse 6

क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः

କୃଷ୍ଣା (ପିପ୍ପଳୀ) ଓ ମୃଦ୍ୱୀକା (କିସମିସ) ଯୁକ୍ତ କ୍ୱାଥ ଏବଂ କଲ୍କ-ପ୍ରୟୋଗ ସମସ୍ତ କୃମିକୁ ନାଶ କରେ। ଏହାକୁ ତ୍ରିଫଳା, ଭୃଙ୍ଗ (ଭୃଙ୍ଗରାଜ) ଓ ବିଶ୍ୱା (ଶୁଣ୍ଠୀ) ରସରେ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः

ରୋଗାବସ୍ଥାରେ ଶିଶୁ ପାଇଁ ମେଷୀଦୁଧ ଓ ଗୋମୂତ୍ରରେ ସିକ୍ତ (ଭିଜାଇ/ସଂସେଚିତ) ପ୍ରୟୋଗ ହିତକର। ନାକର ରକ୍ତସ୍ରାବ ହରଣ ପାଇଁ ନସ୍ୟରୂପେ ଦୁର୍ବାରସ ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

Verse 8

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्

ରସୁଣ, କଞ୍ଚା ଅଦା ଓ ଶିଗ୍ରୁ (ସଜନା)ର ନିଷ୍କାଶିତ ରସ କାନରେ ପୁରଣ କରିବା ବିଧେୟ। କିମ୍ବା ଅଦା‑ସିଦ୍ଧ ତେଲ ବ୍ୟବହାର କର; ଏହା କର୍ଣ୍ଣଶୂଳ ଶମାଏ ଓ ଓଠର ରୋଗ ନାଶ କରେ।

Verse 9

सिंही षष्टीति ख शूलहा इत्य् अत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः मूत्रहा शोषरोगनुदिति ञ जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्

‘ସିଂହୀ ଷଷ୍ଟୀ’ (ଖ) ସୂତ୍ରରେ ‘ଶୂଲହା’ ଶବ୍ଦର ପୁଂଲିଙ୍ଗ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆର୍ଷ (ପ୍ରାଚୀନ) ପ୍ରୟୋଗ; ଏବଂ ‘ମୂତ୍ରହା, ଶୋଷରୋଗନୁତ୍’ (ଞ) ରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ଏବେ ଔଷଧ—ଜାତୀପତ୍ର, ଫଳ (ଏଲାଚ), ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ), କବଲ, ମୂତ୍ରକ, ନିଶା (ହଳଦୀ) ଏହାକୁ ଅଭୟା (ହରୀତକୀ)ର କଲ୍କ ସହ ଦୁଧର କ୍ୱାଥରେ ତେଲ ସିଦ୍ଧ କଲେ, ସେ ଔଷଧି ତେଲ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନିବାରେ।

Verse 10

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये

ଧାନ୍ୟାମ୍ବୁ (ଚାଉଳ ଧୋଇଥିବା ପାଣି) ଓ ନାରିକେଳଜଳ, ଗୋମୂତ୍ର ସହ, କ୍ରମୂକ (ସୁପାରି) ଓ ବିଶ୍ୱା (ଶୁଣ୍ଠି) ଯୋଗେ ଫୁଟାଇବା। ତାହାଦ୍ୱାରା କବଲ (ଗଣ୍ଡୂଷ/କୁଳ୍ଲା) କରିବା; ଜିହ୍ୱା ଓ ତାହାର ଉପର ଅଞ୍ଚଳର ବିକାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 11

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा

ଲାଙ୍ଗଲୀର କଲ୍କ ଓ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀର ରସ ଯୋଗେ ସିଦ୍ଧ ତେଲକୁ ନସ୍ୟକର୍ମରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ, ଗଣ୍ଡମାଳା (ଗ୍ରନ୍ଥି-ସ୍ଫୀତି) ଓ ଗଲଗଣ୍ଡ (ଗଳାର ଗାଠ/ଘେଁଘା) ନାଶ ହୁଏ।

Verse 12

पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः

ଅର୍କ, ପୂତୀକ, ସ୍ନୂହୀ, ରୁଗ୍ଘାତ, ଜାତୀ ଇତ୍ୟାଦିର କୋମଳ ପଲ୍ଲବରୁ (ଚୂର୍ଣ୍ଣ/ଲେପ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଗୋମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ (ଦେହମର୍ଦ୍ଦନ) କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ତ୍ୱକ୍‌ଦୋଷ ନାଶ କରେ।

Verse 13

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्

ବାକୁଚୀକୁ ତିଳ ସହ ଭୋଜନରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ କୁଷ୍ଠ (ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଚର୍ମରୋଗ) ନଶେ; ଏକ ବର୍ଷ ନିୟମିତ ସେବନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଚିକିତ୍ସାକାରୀ ହୁଏ। ତଦ୍ରୂପ ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ)କୁ ଭଲ୍ଲାତକ ସହ ତେଲ ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇ ପିଣ୍ଡୀ କରି ଖାଇଲେ କୁଷ୍ଠଜିତ୍ ହୁଏ।

Verse 14

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया

ଗୁଦାଙ୍କୁର (ଅର୍ଶ/ବାବାସୀର)ରେ ପୂତୀକ, ବହ୍ନି, ରଜନୀ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ବ୍ୟୋଷ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶାଇଥିବା ତକ୍ର (ଛାଛ) ପିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଗୁଡ଼ ସହ ଅଭୟା (ହରୀତକୀ) ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा

କ୍ଷୌଦ୍ର-କ୍ଷୌଦ୍ର (ମଧୁ କିମ୍ବା ଇଖୁରସ ସଦୃଶ) ପ୍ରମେହରୋଗୀ ଫଳଦାର୍ବୀ ଓ ବିଷାଣର କ୍ୱାଥ କିମ୍ବା ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ)ର ରସ ପିବା ଉଚିତ; ଅଥବା ରଜନୀ (ହଳଦୀ)ର କଲ୍କ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक् वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी

ରସଯୁକ୍ତ ବାସା (ବାସାଗର୍ଭ) ଓ ‘ବ୍ୟାଧିଘାତ’ କ୍ୱାଥକୁ ଏରଣ୍ଡତେଲ ସହ ପାନ କଲେ ବାତ-ଶୋଣିତ (ବାତଜନ୍ୟ ରକ୍ତବିକାର) ଶମେ। ପିପ୍ପଲୀକୁ ପ୍ଲୀହାରୋଗହରି କୁହାଯାଏ।

Verse 17

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्

ଜଠରରୋଗୀଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣା (କଳାମରିଚ)କୁ ସ୍ନୁକ୍ଷୀର (ସ୍ନୁହୀର କ୍ଷୀର/ଦୁଗ୍ଧ) ଦ୍ୱାରା ବହୁବାର ଭାବିତ କରି ସେବନ କରାଯିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଦନ୍ତ୍ୟାଗ୍ନି, ବିଡଙ୍ଗ ଓ ବ୍ୟୋଷର କଲ୍କ ଯୁକ୍ତ ଦୁଧ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 18

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्

ଗ୍ରନ୍ଥିକା, ଉଗ୍ରା, ଅଭୟା, କୃଷ୍ଣା (ପିପ୍ପଲୀ) ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗକୁ ଘିଅରେ ସିଦ୍ଧ କରି, ଭଲଭାବେ ଖଟା (ସୁସଂସ୍କୃତ) ଛାଛ ସହ ଦେଲେ ଗ୍ରହଣୀଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ପାଣ୍ଡୁ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଆନ୍ତ୍ରକୃମି ନଶେ।

Verse 19

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं

ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡୂଚୀ, ବାସା ଓ ତିକ୍ତ ଭୂନିମ୍ବର କ୍ୱାଥ ମଧୁ ସହ ସେବନ କଲେ ପାଣ୍ଡୁରୋଗ ଓ କାମଲା (ପୀତଜ୍ୱର/ଜଣ୍ଡିସ) ନଶେ।

Verse 20

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्

ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗୀ ବାସାର ରସକୁ ଚିନି ଓ ମଧୁ ସହ ମିଶାଇ ପିଉ; କିମ୍ବା ବରୀ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ବଲା, ଶୁଣ୍ଠୀ ସହ ପୃଥକ୍ ସିଦ୍ଧ କରା ଦୁଧ ପିଉ।

Verse 21

वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्

କ୍ଷୟରୋଗୀ ବରୀ, ବିଦାରୀ, ପଥ୍ୟା, ବଲାତ୍ରୟ ଓ ବାସକକୁ ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରା ସହ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଲେହ୍ୟରୂପେ ଚାଟି ସେବନ କରୁ।

Verse 22

पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत् समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्

ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ), ଶିଗ୍ରୁ, କରଞ୍ଜ ଓ ଅର୍କ-ତ୍ୱକ୍ସାରକୁ ମଧୁ ଓ ସୈନ୍ଧବ ସହ, ମୂତ୍ର ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ବିଦ୍ରଧି (ଗଭୀର ଫୋଡ଼ା) ନଶେ; ସ୍ଫୀତିକୁ ପରିପାକ (ପକାଇବା) ପାଇଁ ଏହା ଦିଆଯାଏ।

Verse 23

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे

ତ୍ରିବୃତା, ଜୀବତୀ, ଦନ୍ତୀ, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଶର୍ବରୀଦ୍ୱୟ, ତାର୍କ୍ଷଜ ଓ ନିମ୍ବପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଲେପ ଭଗନ୍ଦର (ଫିଷ୍ଟୁଲା)ରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 24

रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी

ରୁଗ୍ଘାତଜ ଓ ନୀଲାକ୍ଷା ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁ ସହ ମିଶାଇ ବସ୍ତ୍ରବତ୍ତି କରି ଘାଉରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଘାଉ ଶୋଧନ କରେ ଓ ରୋଗର ପ୍ରସାର-ଗତି ନାଶ କରେ।

Verse 25

श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं

ଶ୍ୟାମା, ଯଷ୍ଟି (ମୁଲଠି), ନିଶା (ହଳଦୀ), ଲୋଧ୍ର, ପଦ୍ମକ, ଉତ୍ପଲ, ଚନ୍ଦନ ଓ ମରିଚ ସହ କ୍ଷୀରରେ ଶୃତ ତୈଳ ବ୍ରଣରୋହଣକାରୀ ହୁଏ।

Verse 26

श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं

ଶ୍ରୀକାର୍ପାସ ଦଳ, ଭସ୍ମ, ଫଳ, ଉପଲବଣ ଓ ନିଶା ସହ ପିଣ୍ଡୀ-ସ୍ୱେଦନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରି ତୈଳ ସହ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଏହା କ୍ଷତ (ଘାଉ) ଔଷଧ ହୁଏ।

Verse 27

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत् तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्

କୁମ୍ଭୀର ଅନ୍ତଃସାରକୁ କ୍ଷୀର ସହ ମିଶାଇ ଅଗ୍ନିରେ ତାପିତ କରି ଘାଉରେ ଲେପ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଅବସ୍ଥା ନାରିକେଳ-ରଜ (ଧୂଳି/ପରାଗ) ଓ ଘୃତ ମିଶ୍ରଣର ସେକ ଦ୍ୱାରା ଶମିତ ହୁଏ।

Verse 28

विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी

ବିଷ୍ୱା, ଅଜମୋଦା, ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ) ଓ ତେତୁଳି ଛାଲ, ଏବଂ ସମପ୍ରମାଣରେ ଅଭୟା (ହରୀତକୀ) ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଔଷଧ ଛାଛ କିମ୍ବା ଉଷ୍ଣ ଜଳ ସହ ପିଲେ ଅତିସାର ନାଶ ହୁଏ।

Verse 29

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्

ବତ୍ସକ, ଅତିବିଷା, ବିଷ୍ୱା, ବିଲ୍ଲ (ବୀଲା) ଓ ମୁସ୍ତା ସହ ସିଧା ଜଳ—ଆମଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ପୁରୁଣା ଅତିସାରରେ, ଏବଂ ଶ୍ଳେଷ୍ମ/ରକ୍ତସହିତ ଶୂଳ (ଆମୃକ-ଶୂଳ) ଥିଲେ ରୋଗୀକୁ ପିଆଇବା ଉଚିତ।

Verse 30

अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया

ଶୂଳରେ ପୀଡିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଙ୍ଗାରରେ ଭଜା ଶୁଦ୍ଧ ସୈନ୍ଧବକୁ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ସହ ପିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ସେହି ଶୂଳରେ ସୈନ୍ଧବ, ହିଙ୍ଗୁ, କଣ (ପିପ୍ପଳୀ) ଓ ଅଭୟାର ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ।

Verse 31

कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णमिति ट वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्

କଟୁରୋହ, ଉତ୍କଣା, ଟଙ୍କ ଓ ଲାଜର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁରେ ଭିଜାଇ—କିମ୍ବା କଟୁରୋହ, ଉତ୍ପଲ, ଟଙ୍କ ଓ ଲାଜର ଚୂର୍ଣ୍ଣ—ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ବସ୍ତ୍ରରେ ରଖି ମୁଖରେ ନ୍ୟସ୍ତ କଲେ ଅତିତୃଷ୍ଣା ନାଶ ହୁଏ।

Verse 32

पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्

ପାଠା, ଦାର୍ବୀ ଓ ଜାତି (ଜାସ୍ମିନ) ପତ୍ର; ଦ୍ରାକ୍ଷା, ମୂଳ ଓ ଫଳତ୍ରୟ (ତ୍ରିଫଳା) ସହ ସାଧିତ କ୍ୱାଥକୁ ମଧୁ ମିଶାଇ କବଳ (ଗରାରା) କଲେ ମୁଖର ଦୋଷ/ଅଶୁଚି ହରଣ ହୁଏ।

Verse 33

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः

କୃଷ୍ଣା (ପିପ୍ପଳୀ), ଅତିବିଷା, ତିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଦାରୁ, ପାଠା ଓ ପୟୋମୁଚର କ୍ୱାଥ ମୂତ୍ରରେ ସିଧାଇ ମଧୁ ସହ ପାନ କଲେ କଣ୍ଠର ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 34

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति

ପଥ୍ୟା, ଗୋକ୍ଷୁର, ଦୁସ୍ପର୍ଶା, ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ଶିଲାଭିଦର କଷାୟ ମଧୁ ସହ ପାନ କଲେ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ର (କଷ୍ଟକର ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ) ନିବାରିତ ହୁଏ।

Verse 35

वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्

ବଂଶତ୍ୱକ (ବାଁଶ ଛାଲ) ଓ ବରୁଣର କ୍ୱାଥ ଶର୍କରା/ଅଶ୍ମରୀ (କଣିକା ଓ ମୂତ୍ରପଥର) ଭାଙ୍ଗେ। ଏବଂ ଶ୍ଲୀପଦ (ହାତୀପା) ରୋଗୀ ଶାକୋଟ କ୍ୱାଥକୁ ମଧୁ ଓ କ୍ଷୀର ସହ ନିୟମରେ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 36

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा

ମାଷ (ଉଡଦ), ଅର୍କ ଛାଲ ଓ କ୍ଷୀରରେ ସିଦ୍ଧ ତୈଳକୁ ମଧୁ ଓ ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ) ସହ ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କଲେ ପାଦରୋଗ ନାଶ ହୁଏ; ତଥା ଜାଲକୁକ୍କୁଟଜ ଘୃତ ମଧ୍ୟ ପାଦବ୍ୟାଧି ହରେ।

Verse 37

शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम् रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने

ଶୁଣ୍ଠୀ, ସୀବର୍ଚ୍ଚଲା (କଳା ଲବଣ) ଓ ହିଙ୍ଗୁର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଶୁଣ୍ଠୀରସ ସହ ମିଶାଇ ଘୃତ ସହ ଦେଲେ ବେଦନା ହରେ। ଏହି କ୍ୱାଥ-ପ୍ରୟୋଗକୁ ବଦ୍ଧାଗ୍ନି (ଦମିତ ଜଠରାଗ୍ନି) ସାଧନ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 38

सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्

ଗୁଲ୍ମରୋଗରେ ପୀଡିତ ରୋଗୀ ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ (କଳା ଲୁଣ), ପିପ୍ପଲୀ, ହିଙ୍ଗୁ ଆଦି ଦୀପନୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ରସ ମିଶାଇଥିବା ଛାଛ ପିଉ; କିମ୍ବା ବିଡ ଓ ଦୀପ୍ୟକ ଯୁକ୍ତ ଛାଛ ମଧ୍ୟ ପିଉ।

Verse 39

धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः

ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ), ପଟୋଳ ଓ ମୁଦ୍ଗ (ହରିତ ମୁଗ)ର କ୍ୱାଥ ଘି ସହିତ ନେଲେ ବିସର୍ପ ନଶେ। ଅନ୍ୟ ଉପାୟ—ଶୁଣ୍ଠୀ, ଦାରୁଣବା ଓ କ୍ଷୀରର କ୍ୱାଥ ମୂତ୍ର ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।

Verse 40

सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत् गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः

ଶୁଣ୍ଠୀ ଓ ପିପ୍ପଲୀର ଚୂର୍ଣ୍ଣ-କ୍ଷାର, ଏବଂ ଫଳର କ୍ୱାଥ—ଏସବୁ ଶୋଥ (ସୁଜ) ହରେ। ଏହିପରି ଗୁଡ଼ରେ ଶିଗ୍ରୁ ଓ ତ୍ରିବୃତ ମିଶାଇ, ସୈନ୍ଧବ ଲୁଣ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଦେଲେ ସୁଜ ଶମେ।

Verse 41

त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्

ତ୍ରିବୃତ ଫଳର କ୍ୱାଥ ଗୁଡ଼ ସହିତ ନେଲେ ବିରେଚନ (ରେଚକ) ହୁଏ। ବଚା ଓ ଫଳର କଷାୟରେ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷୀର ବମନକାରକ (ବାନ୍ତି କରାଏ) ହୁଏ।

Verse 42

त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् द्राक्षामृतफलत्रयैर् इति ञ , ट च विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्

ତ୍ରିଫଳାର ଶତ ପଳ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ମଧୁଦ୍ୱାରା ଭାବିତ କର। ପରେ ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ) ଓ ‘ଫଳତ୍ରୟ’ ସହିତ, ବିଡଙ୍ଗ ଏବଂ ଲୋହଚୂର୍ଣ୍ଣ—ଏ ଦୁଇଟିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଶମ ଭାଗ ପ୍ରମାଣରେ ଯୋଗ କରି ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 43

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः

ଶତାବରୀ, ଗୁଡୂଚୀ ଓ ଅଗ୍ନି (ଚିତ୍ରକ) ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକଶେ କୋଡ଼ିଏ ପଳ ନେଇ, ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ତିଳଜ ପଦାର୍ଥ ସହ ମିଶାଇ ଲେହ୍ୟରୂପେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଥିରେ ଭୃକୁଟି ଓ ପାକା କେଶ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 44

शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता

ନିଶ୍ଚୟ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରେ। ମଧୁ ସହ ଶର୍କରା ମିଶାଇ ସେବିତ ତ୍ରିଫଳା ସର୍ବରୋଗନାଶିନୀ।

Verse 45

सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः

ଶର୍କରା, ମଧୁ ଓ ଘୃତ ସହିତ—କୃଷ୍ଣା (ପିପ୍ପଲୀ) ଯୁକ୍ତ—ତ୍ରିଫଳା; ଏବଂ ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ), ଚିତ୍ରକ, ଶୁଣ୍ଠୀ, ଗୁଡୂଚୀ ଓ ମୁଷଲୀର ରଜ (ଚୂର୍ଣ୍ଣ)—ଏହା ଔଷଧ-ଯୋଗ।

Verse 46

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत् किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले

ଗୁଡ଼ ସହ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ଏହା ରୋଗହର ହୁଏ ଏବଂ ତିନିଶେ ବର୍ଷ ଜୀବିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜବା ପୁଷ୍ପର ଅଳ୍ପ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପିଣ୍ଡ କରି ଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना

ତେଲକୁ ଘୃତ ପରି ଘନ କରାଯାଉ; ଅଳ୍ପ ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଜଳ ସହ ମିଶାଇ—ଏହା ଧୂପାର୍ଥ (ଧୂମନ) ପାଇଁ—ବୃଷଦଂଶ-ଜରାୟୁ (ବୃଷ/ବଳଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଝିଲ୍ଲୀ/ଅପରା) ସହିତ ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 48

पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्

ପୁନର୍ବାର ମାକ୍ଷିକ (ମହୁମୋମ) ଧୂପ ଦେଲେ ତାହା ପୂର୍ବବତ୍ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ତଥା କର୍ପୂରଜଳସିଦ୍ଧ ଅଭେକତୈଳରେ ପାଟଲୀମୂଳ ଯୋଗ କରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं

ଦ୍ରବ୍ୟଟିକୁ ପିଷି ଦୁଇ ପାଦରେ ଲେପ କରି ମଣିଷ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ଉପରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ। ତୃଣୋତ୍ଥାନ ଆଦିକୁ ବ୍ୟୂହରେ ସଜାଇ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ କୌତୁକ ଦର୍ଶାଏ।

Verse 50

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं

ବିଷନିବାରଣ, ଗ୍ରହପୀଡା, ରୁଜାଧ୍ୱଂସ (ବେଦନା-ନାଶ), (ହାନିକର ପ୍ରଭାବର) ଧ୍ୱଂସ, କ୍ଷୁଦ୍ରନର୍ମ (ଛୋଟ ମାୟାକୌଶଳ), ଏବଂ କାମିକ (ଆକର୍ଷଣ/କାମ୍ୟ) କର୍ମ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଷଟ୍କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱିବିଧ ସିଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟ ଧରେ।

Verse 51

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्

ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଧ୍ୟାନ, ଔଷଧକଥନ, ଏବଂ ମୁଦ୍ରାପୂଜା—ମୁଷ୍ଟି ମୁଦ୍ରା ସହିତ—ଉପଦେଶ ହୁଏ ଓ ଚତୁର୍ବର୍ଗଫଳ କୁହାଯାଏ; ଯେ ଏହା ପଢ଼େ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।