Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାଳିହୋତ୍ର ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଆଧାରରେ ଅଶ୍ୱଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅଶ୍ୱ-ଲକ୍ଷଣ—ଦେହଚିହ୍ନ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଓ କେଶ-ଆବର୍ତ୍ତ (କେଶଘୁର୍ଣ୍ଣି) ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଘୋଡ଼ା ଚିହ୍ନଟ, ଏବଂ ଗ୍ରହ/ରାକ୍ଷସୀ ପ୍ରଭାବର ସତର୍କତା। ପରେ ଚିକିତ୍ସା—ଶୂଳ, ଅତିସାର, କ୍ଲାନ୍ତି, କୋଷ୍ଠରୋଗରେ ଶିରାବ୍ୟଧ, କାଶ, ଜ୍ୱର, ଶୋଥ, ଗଲଗ୍ରହ, ଜିହ୍ୱାସ୍ତମ୍ଭ, ଖୁଜୁଲି, ଆଘାତ ଘାଉ, ଏବଂ ମୂତ୍ର-ଜନନ ରୋଗ (ରକ୍ତମେହ ଆଦି) ପାଇଁ କଷାୟ, ଲେପ/କଲ୍କ, ଔଷଧି ତେଲ, ନସ୍ୟ, ବସ୍ତି, ଜଳୌକା, ସେକ/ସିଞ୍ଚନ ଓ ଆହାରନିୟମ। ଶେଷରେ ଋତୁଚର୍ଯ୍ୟା—ପ୍ରତିପାନ, ଋତୁଅନୁସାରେ ଘୃତ-ତେଲ-ଯାମକ, ସ୍ନେହନ ପରେ ବର୍ଜନ, ପାଣି/ସ୍ନାନ ସମୟ, اصطବଲ ପରିଚାଳନା ଓ ଖାଦ୍ୟବିଧି—ଧର୍ମ ଓ ମଙ୍ଗଳଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः
ଏବେ ଦ୍ୱିଶତ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ (୨୮୮ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ—ଅଶ୍ୱଚିକିତ୍ସା। ଶାଲିହୋତ୍ର କହିଲେ: ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା କହିବି; ଯଥା—ଅଭିନ୍ନ ଦନ୍ତ, ପ୍ରକଟ ଦନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଜବଡ଼ା, ଏବଂ କଳା ତାଳୁ।
Verse 2
कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः
ଏହାସହ ‘କୃଷ୍ଣଜିହ୍ୱ’ ନାମକ ପ୍ରକାର; ତଥା ‘ୟମଜୋଜାତମୁଷ୍କ’; ‘ଦ୍ୱିଶଫ’ ଓ ‘ଶୃଙ୍ଗୀ’; ଏବଂ ‘ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ’ ଓ ‘ବ୍ୟାଘ୍ରବର୍ଣ୍ଣକ’ (ବାଘ-ବର୍ଣ୍ଣ) ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 3
खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च
‘ଖରବର୍ଣ୍ଣ’ (ରୁକ୍ଷ/ଧୂସର ବର୍ଣ୍ଣ), ‘ଭସ୍ମବର୍ଣ୍ଣ’ (ରାଖ-ବର୍ଣ୍ଣ), ‘ଜାତବର୍ଣ୍ଣ’ (ଜନ୍ମଜାତ ବର୍ଣ୍ଣ), ‘କାକୁଦୀ’ (କୁବ୍ବ/ଉଭାର ଧରଣ), ‘ଶ୍ୱିତ୍ରୀ’ (ଧଳା ଦାଗ ଥିବା), ‘କାକସାଦୀ’ (କାକ ପରି କଳା/ଧୂମିଳ), ଏବଂ ‘ଖରସାର’ (କଠୋର-ଘନ) —ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ନାମିତ ପ୍ରକାର ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି।
Verse 4
वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः
(ଗ୍ରହ/ପୀଡାକାରୀ ସତ୍ତା) ବାନରାକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣଶଟ, କୃଷ୍ଣଗୁହ୍ୟ ଏବଂ କୃଷ୍ଣପ୍ରୋଥ; ତଥା ଶୂକ ଓ ‘ୟ’—ଯାହା ତିତ୍ତିରି ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 5
विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः
ଯେ ଘୋଡ଼ାର ଦେହଗଠନ ବିଷମ, ପାଦ ଶ୍ୱେତ, ଧ୍ରୁବ (ଶୁଭ) ଆବର୍ତ୍ତ ନାହିଁ ଏବଂ ଅଶୁଭ ଆବର୍ତ୍ତଯୁକ୍ତ—ସେ ତୁରଙ୍ଗ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 6
रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश
ରନ୍ଧ୍ର-ଉପରନ୍ଧ୍ରରେ ଦୁଇ ଦୁଇ, ମସ୍ତକ ଓ ବକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଦୁଇ; ଏବଂ ଶିଖା (ପ୍ରୟାଣ) ଓ ଲଲାଟରେ—କଣ୍ଠର ଶୁଭ ଆବର୍ତ୍ତ ମୋଟ ଦଶ।
Verse 7
मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे
କଟି/ନିତମ୍ବର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଲଲାଟରେ, କର୍ଣ୍ଣମୂଳରେ, କଣ୍ଠଗର୍ତ୍ତରେ (ନିଗାଲକ), ବାହୁମୂଳ ଓ ଗଳାରେ ଥିବା ଆବର୍ତ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ଆବର୍ତ୍ତ ଅଶୁଭ।
Verse 8
शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि
ଯାହାଙ୍କ କାନ୍ତି ଶୁକ, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ଏବଂ ଯେମାନେ କାଉ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର; ତଥା ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ (ମସୃଣ-ଦୀପ୍ତ) — ସେମାନେ ସଦା ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଓ ଶୁଭ।
Verse 9
दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः
ଦୀର୍ଘ ଗ୍ରୀବା, ପ୍ରକଟ ଅକ୍ଷିକୂଟ (ଚକ୍ଷୁର ଉଚ୍ଚ ଧାର) ଏବଂ ହ୍ରସ୍ୱ କର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଅଶ୍ୱମାନେ ଶୋଭନ ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଶ୍ୱଚିକିତ୍ସକ/ପାଳକ ଯଥାବିଧି ସେମାନଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱ ‘ରାକ୍ଷା’ ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ/ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ସେଠାରୁ ବିଜୟ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्
ଭଲଭାବେ ପାଳିତ ଅଶ୍ୱ ଏବଂ ଦନ୍ତଯୁକ୍ତ ଗଜ ଶୁଭଫଳଦାୟକ; ନହେଲେ ସେମାନେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି। ଅଶ୍ୱମାନେ ‘ଶ୍ରୀ’ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଏବଂ ରତ୍ନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଧନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 11
अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ତୁରଗକୁ ତାହାର ପବିତ୍ରତା ହେତୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। ସେହିପରି ବୃଷଭକୁ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ନିମ୍ବ, ବୃହତୀ, ଗୁଡୂଚୀ ଓ ମଧୁସହିତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ (ହବିଷରେ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 12
सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं
ସିଂହା, ଗନ୍ଧକାରୀ, ପିଣ୍ଡୀ ଏବଂ ଶିର ପାଇଁ ସ୍ୱେଦନ; ସେହିପରି ହିଙ୍ଗୁ, ପୁଷ୍କରମୂଳ, ନାଗର (ଶୁଠି) ଓ ସାମ୍ଲ-ବେତସ (ଟକ ବେତସ)—ଏହି ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ (ଯୋଗରେ) ପ୍ରୟୋଗଯୋଗ୍ୟ।
Verse 13
पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका
ପିପ୍ପଳୀ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ମିଶାଇ ଗରମ ପାଣି ସହ ସେବନ କଲେ ଶୂଳ (ଉଦରବେଦନା) ନାଶ ହୁଏ। (ଏହି ଯୋଗରେ) ନାଗର (ଶୁଠି), ଅତିବିଷା, ମୁସ୍ତା, ଅନନ୍ତା ଓ ବିଲ୍ୱ—ଏମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ସଂଯୋଜନ ‘ବିଲ୍ୱମାଲିକା’ ଭାବେ ଔଷଧଯୋଗ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ।
Verse 14
क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः
ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କର କ୍ୱାଥ ଘୋଡ଼ାକୁ ପିଆଇବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅତିସାର/ପ୍ରବାହିକାକୁ ନାଶ କରେ। ଏହାସହ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ ସାରିବା ଯୁକ୍ତ ଉବା ଛାଗ ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 15
पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे
ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଶର୍କରାଜଳ ପିଲେ ଘୋଡ଼ା ଶ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଘୋଡ଼ାକୁ ଦ୍ରୋଣିକା-ମାତ୍ରାରେ ତୈଳବସ୍ତି (ତେଲ ଏନିମା) ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्
କୋଷ୍ଠଜ ରୋଗରେ ଶିରାଭେଦ (ରକ୍ତମୋକ୍ଷଣ) କରିବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ। ପରେ ଦାଡିମ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ) ଓ ଗୁଡ଼—ସମଭାଗରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः
ଏହି ପିଣ୍ଡ (ଗୋଳି/ବୋଲସ) ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ କାଶ-ନାଶକ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ। ଘୋଡ଼ା ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଲୋଧ୍ର ଓ ମଧୁ ଯୁକ୍ତ ବୃଷରସ (ଟୋନିକ ରସ) ପିବ।
Verse 18
क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्
କିମ୍ବା କ୍ଷୀର, କିମ୍ବା ପଞ୍ଚକୋଲାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ସେବନ କଲେ କାଶରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏବଂ ପ୍ରସ୍କନ୍ଧ/ଊର୍ଧ୍ୱଭାଗର ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ଆରମ୍ଭରେ ଶୋଧନ (ବିଶୋଧନ) କରିବା ଶ୍ରେୟସ୍କର।
Verse 19
अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः
ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନେହନ କରିବା ଉଚିତ; ନସ୍ୟ ଓ ବର୍ତ୍ତିକର୍ମ ମଧ୍ୟ ବିହିତ। ଜ୍ୱରାକ୍ରାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସାକ୍ରମ କେବଳ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 20
लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः
ଲୋଧ୍ର ଓ କନ୍ଧରାର ମୂଳ, ମାତୁଲଙ୍ଗ (ସିଟ୍ରନ), ଅଗ୍ନି (ଚିତ୍ରକ), ନାଗର (ଶୁଠ) ସହ—(କିଛି ପାଠରେ ରାଜ୍ଞୀ, ତୁରଙ୍ଗମା, ‘ଯତ୍ର’ କିମ୍ବା ‘ଘୃତ’ ଭେଦପାଠ)—କୁଷ୍ଠ, ହିଙ୍ଗୁ, ବଚା, ରାସ୍ନା ଯୁକ୍ତ ଏହି ଲେପ ଶୋଥ (ସୁଜ) ନାଶ କରେ।
Verse 21
मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्
ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ମଧୁକ (ଯଷ୍ଟିମଧୁ), ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଦୁଇ ବୃହତୀ (ବୃହତୀ ଓ କଣ୍ଟକାରୀ), ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ତ୍ରପୁଷୀର ବୀଜ ଓ ମୂଳ, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାଟକ ଓ କଶେରୁକ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 22
अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते
ଛାଗ ଦୁଧରେ ସିଧା ଏହି କ୍ୱାଥକୁ ଭଲଭାବେ ଶୀତଳ କରି ଶର୍କରା ମିଶାଇ ପିଇ, ପରେ ନିରାହାର ରହିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ରକ୍ତମେହରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 23
मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते
ମନ୍ୟା (ଗର୍ଦ୍ଧନ ପଛଭାଗ), ହନୁ (ଜହ୍ନ), ନିଗାଳ (କଣ୍ଠ-ଅଞ୍ଚଳ)ରେ ଥିବା ଶିରାଶୋଥ ଓ ଗଲଗ୍ରହ (ଗଳା ଜକଡ଼ା) ହେଲେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ କଟୁ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 24
गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः
ଗଲାଗ୍ରହ (ଗଳା ଜକଡା ରୋଗ) ଓ ଗଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣତଃ ହେଉଥିବା ଶୋଥରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ବହ୍ନି, ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ) ଏବଂ ସୌରସ ରସ (ଟକ ରସ) ଔଷଧଯୋଗ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु
ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସହ କୃଷ୍ଣା (ଗୋଲମରିଚ) ଓ ହିଙ୍ଗୁ ଯୋଗ କରି ନସ୍ୟ କଲେ କଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ରାତିରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ପାଠା, କୃଷ୍ଣା, କୁଷ୍ଠ, ବଚା ଓ ମଧୁ ସହ ନସ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 26
जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता
ଜିହ୍ୱାସ୍ତମ୍ଭ (ଜିଭ ଜଡ ହେବା) ରେ ଗୁଡ଼ ଓ ମୂତ୍ରଯୁକ୍ତ ଏହି ଲେପ ହିତକର; ତିଳ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ରଜନୀ (ହଳଦୀ) ଓ ନିମ୍ବପତ୍ର ଯୋଗ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः
ମଧୁରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପିଣ୍ଡୀ ଘାଉକୁ ଶୋଧନ କରେ, ଘୃତରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପିଣ୍ଡୀ ଘାଉ ଭଲ କରେ। ଆଘାତରେ ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱ ଖଞ୍ଜ ହୋଇ ତୀବ୍ର ବେଦନା ଭୋଗେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରୟୋଗ।
Verse 28
परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତେଲରେ ପରିଷେକ କ୍ରିୟା ଶୀଘ୍ର ବେଦନା ହରେ। ଦୋଷକୋପ କିମ୍ବା ଆଘାତରୁ ପକ୍ୱ ହୋଇ ଫାଟିଥିବା ଘାଉରେ ଘାଉ-ଚିକିତ୍ସା କ୍ରମ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ମଧୂକ ଓ ବଟ ବୃକ୍ଷର ଔଷଧୀୟ କଲ୍କ (ଲେପ) ଦ୍ୱାରା।
Verse 30
प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः
ପ୍ରଚୁର ଜଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କ୍ୱାଥ ସୁଖୋଷ୍ଣ ରଖିଲେ ଘାଉ ଶୋଧନ କରେ—ଶତାହ୍ୱା, ନାଗର, ରାସ୍ନା, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, କୁଷ୍ଠ ଓ ସୈନ୍ଧବ ସହିତ।
Verse 31
देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह
ଦେବଦାରୁ, ବଚା, ଯୁଗ୍ମ-ରଜନୀ (ଦୁଇ ହଳଦୀ) ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ସହ; ଗୁଡୂଚୀର କଷାୟ ଏବଂ ଦୁଧ ସହିତ ତିଳତେଲ ପାକ କରି ଔଷଧି ତୈଳ ସିદ્ધ କରିବା।
Verse 32
तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः
‘ତିଳତେଲରେ’—ଏହି ବିଧି: ମର୍ଦନ/ଅଭ୍ୟଙ୍ଗରେ ଲଗାଇବା, ଏବଂ ବସ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ବିକାର ଓ କ୍ଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା। ଲିଙ୍ଗର ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ଜଲୌକାଦ୍ୱାରା ରକ୍ତମୋକ୍ଷଣ; ନେତ୍ରକୋଣରେ ରୋଗ ହେଲେ ଯଥୋଚିତ ନେତ୍ରଚିକିତ୍ସା।
Verse 33
खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः
ଉଦୁମ୍ବର ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥର କଷାୟ ଦ୍ୱାରା ଔଷଧ ସାଧନ କରିବା; ଧାତ୍ରୀ, ଦୁରାଲଭା, ତିକ୍ତା, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ—ସମଭାଗରେ ମିଶାଇବା।
Verse 34
गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च
ଗୁଡୂଚୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲ୍କ (ଲେପ) ଆଧାରବନ୍ଧ ଆବଶ୍ୟକ ଅନ୍ତ୍ରବୃଦ୍ଧି/ହର୍ନିଆ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକର; ଏବଂ ଗୁଦଭ୍ରଂଶ, ମୂତ୍ରାଶ୍ମରୀ/କଙ୍କଡ଼, ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଶିଶ୍ନଶୁଷ୍କତାରେ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।
Verse 35
क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः
ଦୋଷର ତୀବ୍ର (ଆକସ୍ମିକ) ବିକାର ହେଲେ ସତ୍ୱର ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଗୋଶକୃତ, ମଞ୍ଜିକା, କୁଷ୍ଠ, ରଜନୀ (ହଳଦୀ), ତିଳ ଓ ମର୍ଷପ (ସୋରିଷ) ମିଶାଇ।
Verse 36
गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः
ଗୋମୂତ୍ରରେ ପିଷ୍ଟ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ମର୍ଦନ କଲେ କଣ୍ଡୁ (ଖୁଜୁଳି) ନଶିଯାଏ। ଶୀତଳ କରାଯାଇଥିବା ମଧୁଯୁକ୍ତ କ୍ୱାଥ, ଶର୍କରା ସହ, ନାସିକାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने
ପାନ ରୂପେ ଦେଲେ ଏହା ରକ୍ତପିତ୍ତ ଶମନ କରେ; ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଦେୟ। ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତି ସପ୍ତମ ଦିନେ ଲବଣ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 38
तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः
ତଥା ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଅତିପାନ (ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟପାନ) ହେଲେ ବାରୁଣୀ ଦେବା—ଜୀବନୀୟ, ସମମଧୁର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ, ମୃଦ୍ୱୀକା (କିସମିସ) ଓ ଶର୍କରାଯୁକ୍ତ।
Verse 39
सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः
ଶରତ୍ ଋତୁରେ ପିପ୍ପଲୀ ଓ ପଦ୍ମକ ସହିତ ପ୍ରତିପାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରେ ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ପିପ୍ପଲୀ, ଧାନ୍ୟ, ଶତାହ୍ୱା, ଲୋଧ୍ର ଓ ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ) ଯୋଗ କରାଯାଉ।
Verse 40
मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः
ଶୀତ ଋତୁରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଚିତ୍ରକଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିପାନ ଦେବା ଉଚିତ; ତାହାରେ ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ମୁସ୍ତା, ପିପ୍ପଲୀ ଓ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ (ଶୁଖିଲା ଅଦା) ଯୋଗ ହେଉ।
Verse 41
सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ମଧୁସହିତ ପ୍ରତିପାନ କଫନାଶକ ଭାବେ ବିଧିତ; ଏହା ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ପିପ୍ପଲୀ, ଲୋଧ୍ର, ଯଷ୍ଟ୍ୟାହ୍ୱ (ଯଷ୍ଟିମଧୁ) ଓ ସଦୃଶ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 42
निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्
ନିଦାଘ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ) ଋତୁରେ ପ୍ରତିପାନ ପାଇଁ ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରିତ ମଦିରା ଦେବା ଉଚିତ। ବେଧନା (ଚୁଭୁଥିବା ବେଦନା)ରେ ଲୋଧ୍ରକାଷ୍ଠ, ଲବଣ, ପିପ୍ପଲୀ ଓ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ (ଶୁଖିଲା ଅଦା) ବିଧିତ।
Verse 43
भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः
ଘନାଗମ (ବର୍ଷା) ଋତୁରେ ଏହି ଯୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ତେଲଯୁକ୍ତ କରି ପ୍ରତିପାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉ। ଯେମାନେ ନିଦାଘରେ ବୃଦ୍ଧିପିତ୍ତରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଶରତ୍ରେ ଶୋଣିତପୁଷ୍ଟି (ରକ୍ତପୋଷଣ) ପାଆନ୍ତି।
Verse 44
प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये
ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ମଳ ଢିଲା ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଘୃତ ପିଆଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନଙ୍କର କଫ ଓ ବାୟୁ ପ୍ରଧାନ, ସେମାନଙ୍କୁ ତେଲ ପାନ କରାଇବା ବିଧେୟ।
Verse 45
स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्
ସ୍ନେହପାନରୁ ଉପଦ୍ରବ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୂକ୍ଷଣ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ଦିନ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ରୂକ୍ଷ ଯବାଗୁ ହେଉ, ତକ୍ର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉ।
Verse 46
शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते
ଶରତ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଘୃତ ଓ ତେଲ ପ୍ରଶସ୍ତ; ଶୀତ ଓ ବସନ୍ତରେ, ଏବଂ ବର୍ଷା ଓ ଶିଶିରରେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ଋତୁମାନେ ‘ୟମକ’ (ଘୃତ-ତେଲ ମିଶ୍ର) ପ୍ରୟୋଗ ବିଧିତ।
Verse 47
गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्
ସ୍ନେହପାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଗୁରୁ ଓ ଅଭିଷ୍ୟନ୍ଦୀ (କଫବର୍ଧକ) ଭୋଜନ ବର୍ଜନୀୟ; ଏବଂ ବ୍ୟାୟାମ, ସ୍ନାନ, ଆତପ/ତାପ, ସିଧା ବାୟୁ, ଓ ଯାନଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ।
Verse 48
स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ମିଳିଲେ ସ୍ନାନ, ପାନ ଓ ମଳ-ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ ସ୍ୱାଭାବିକ; କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଦିନ ଓ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ କେବଳ ଜଳ ପାନ କରାଇବା ହିଁ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 49
युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्
ଶୀତ ଓ ଧୂପ ସମତୁଳ୍ୟ ଥିବା କାଳରେ ଦିନକୁ ଦୁଇଥର ଜଳପାନ ଏବଂ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଓ ତିନିଥର ଜଳପାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ସେଇ ଋତୁରେ ଜଳରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବଗାହନ କରିବା ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 50
निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्
ଛୋଳା ଖୋଲିଦିଆ ଯବ ଚାରି ଆଟକ ପରିମାଣରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଚଣା, ଚାଉଳ, ମୁଗ (ମୌଦ୍ଗ) କିମ୍ବା ମଟର (କଲାୟ) ମଧ୍ୟ ଦାନ କରାଯାଉ।
Verse 51
अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा
ଏକ ଅହୋରାତ୍ର ଓ ତାହାର ଅର୍ଧାବଧି ପାଇଁ ସବୁଜ ଯବ ଅଠାର ତୁଳା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ (ଯବ) ଚାରି ତୁଳା—ଅଥବା ବିକଳ୍ପରୂପେ ବୁଷ ଆଦି ଧାନ୍ୟ/ଉପଜର ସମତୁଳ୍ୟ ଦାନ।
Verse 52
दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्
ଦୂର୍ବା ପିତ୍ତବିକାରକୁ ଶମନ କରେ; ଯବ କାଶ (ଖୋକଲା) ନିବାରେ; ବୁଷ କଫ-ସଞ୍ଚୟକୁ ନାଶ କରେ। ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟକୁ ଶମିତ କରେ; ଏବଂ ମାନ ବଳକ୍ଷୟର ପ୍ରତିକାର କରେ।
Verse 53
वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्
ବାତଜ, ପିତ୍ତଜ, କଫଜ ଏବଂ ସନ୍ନିପାତଜ—ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ତାହାକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବେ ନାହିଁ, ଯାହାର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶରୀର ଦୂର୍ବା-ଆହାରର ନିରନ୍ତର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସୁରକ୍ଷିତ।
Verse 54
द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः
ଦୋଷଯୁକ୍ତ (ବାଙ୍କା) ଧନୁଷର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଦୂରେ ପୋତା କୀଳର ଆଶ୍ରୟରେ ଟେକାଇ ଧନୁଷର ବକ୍ରତା ସଠିକ୍ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 55
वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः
ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପଥାରା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୂମିର ଧୂପନ (ଧୂମ-ଶୋଧନ) କରାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠାରେ ଘାସ/ଯବସ ଚାରା ରଖାଯାଇଛି, ପ୍ରଦୀପ ଜ୍ୱଳିତ ଓ ସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷିତ। ଅଶ୍ୱଗୃହରେ କୃକବାକୁ ପକ୍ଷୀ, ଛାଗ ଓ ଦୁଗ୍ଧଦାୟୀ ପଶୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱଗୃହରେ ରଖିହେବ।
Frequently Asked Questions
A dual technical system is emphasized: (1) selection/diagnosis via aśva-lakṣaṇa and āvarta (hair-whorl) mapping for auspiciousness and suitability, and (2) procedure-led therapeutics (nasya, basti, venesection, leeching, wound irrigation) paired with specific decoctions, pastes, and medicated oils.
By treating animal care, hygiene, and correct regimen as dhārmic stewardship, it frames medical competence as a form of righteous action: protecting life, sustaining order, and aligning practical skill with sacred responsibility—an expression of Agneya Vidya serving both bhukti and the ethical foundation conducive to mukti.