Adhyaya 297

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुरणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गोनसादिचिकित्सा अग्निरुचाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ शृणु वच्मि ते ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा ताम्बूलखादनान्मन्त्री हरेन्मण्डलिनो विषं

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ “ବିଷହୃନ୍ ମନ୍ତ୍ରୌଷଧ” ନାମକ ୨୯୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୯୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ଗୋନସାଦି ଚିକିତ୍ସା” ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ଗୋନସ ଆଦି ସର୍ପଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା କହୁଛି। ‘ହ୍ରୀଂ ହ୍ରୀଂ ଅମଲପକ୍ଷି ସ୍ୱାହା’ ମନ୍ତ୍ର ଜପି ତାମ୍ବୂଳ ଖାଇଲେ ମଣ୍ଡଲିନ ସର୍ପର ବିଷ ହରିଯାଏ।

Verse 2

लशुनं रामठफलं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाहिजे विषे

ବିଷବାଧାରେ ଲଶୁନ, ରାମଠଫଳ, କୁଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି (ଚିତ୍ରକ) ଓ ତ୍ର୍ୟୋଷ (ଶୁଣ୍ଠି-ମରିଚ-ପିପ୍ପଳୀ) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ସର୍ପବିଷରେ ସ୍ନୁହୀକ୍ଷୀରକୁ ଗୋଘୃତ ସହ ମିଶାଇ ପକ୍ଷକାଳ ପାନ କଲେ ବିଷ ଶମିତ ହୁଏ।

Verse 3

अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा समैन्धवा आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं

ଏବେ ରାଜିଲା ସର୍ପଦଂଶରେ କୃଷ୍ଣା (ଗୋଲମରିଚ) ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ସହ ପତଳା ପେୟା ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଘୃତ, ମଧୁ, ଗୋମୟ-ଜଳ ଓ ପୁରୀତତ୍ୟା ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ବିଷହର।

Verse 4

सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः

କୃଷ୍ଣାଖଣ୍ଡ (କଳା ଚିନି), ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ସହ ମିଶାଇ ତାହା ସହିତ ମଧୁ ପାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ତ୍ରିକଟୁ/ବ୍ୟୋଷ (ଶୁଣ୍ଠି-ମରିଚ-ପିପ୍ପଳୀ), ପିଚ୍ଛ (ପକ୍ଷୀର ପାଖର ମୃଦୁ ରୋମ), ବିଡାଳ ଅସ୍ଥି, ନକୁଳ (ମୁଙ୍ଗୁସ) ଦେହର ରୋମ—ସବୁ ସମପ୍ରମାଣରେ ମିଶାଇ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः रोमनिर्गुण्डिकाकोकवर्णैर् वा लशुनं समं

ମେଷଦୁଗ୍ଧରେ ଭିଜାଇଥିବା ଚୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଧୂପ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବିଷ ନାଶ କରେ। ଅଥବା ରୋମା, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକା ଓ କୋକବର୍ଣ୍ଣ ସମଭାଗ ନେଇ ସମ ପରିମାଣ ରସୁଣ ମିଶାଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्चिकपाचितैः मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासजम्पिवेत्

ମୁନିପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱେଦନ କରି ଦଂଶିତ ସ୍ଥାନର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କାଞ୍ଚିକା (ଟକ ମାଣ୍ଡ/କିଣ୍ୱିତ ଦ୍ରବ)ରେ ପାଚିତ ଯୋଗ ଦେବା ଉଚିତ। ମୂଷିକାର ଷୋଳ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି; ତଥା କାର୍ପାସ ଓ ଜାମ୍ବୁ-ଯୁକ୍ତ ରସ ପାନ କରାଯାଉ।

Verse 7

सतैलं मूषिकार्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं

ତେଲ ସହିତ ସେବନ କଲେ ମୂଷିକାଜନିତ ପୀଡା ଶମିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଫଳିନୀର ପୁଷ୍ପ ଶୁଣ୍ଠି (ନାଗର) ଓ ଗୁଡ଼ ସହ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ସେହି ବିଷଜନିତ ଅରୁଚି (ଭୋକ ନ ଲାଗିବା) ଦୂର ହୁଏ।

Verse 8

चिकित्सा विंषतिर्भूता लूताविषहरो गणः पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं

ଏହା ବିଂଶତି ପ୍ରକାର ଚିକିତ୍ସାବିଧି। ଲୂତାବିଷ ହରଣକାରୀ ଗଣ—ପଦ୍ମକ, ପାଟଳୀ, କୁଷ୍ଠ, ନତ, ଉଶୀର ଓ ଚନ୍ଦନ।

Verse 9

निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्तं सेचयेज्जलैः गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं

ଲୂତାଦଂଶରେ ପୀଡିତ ଅଂଶକୁ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଶାରିବା ଓ ଶେଲୁ ସିଦ୍ଧ ଜଳରେ ସେଚନ/ଧୋଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଗୁଞ୍ଜା, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକା, କଙ୍କୋଲପତ୍ର, ଶୁଣ୍ଠି ଓ ନିଶାଦ୍ୱୟ (ହଳଦୀ ଓ ଦାରୁହଳଦୀ) ଯୁକ୍ତ ଯୋଗ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्तिहरं शृणु मञ्जिष्ठा चन्दनं व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं

ଏବେ ବିଛା ଦଂଶରୁ ହେଉଥିବା ପୀଡା ନିବାରଣ ଉପାୟ ଶୁଣ—କରଞ୍ଜ ବୀଜ/ଅସ୍ଥି ଓ ତାହାର ଲେପ; ସହିତ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଚନ୍ଦନ, ବ୍ୟୋଷ ପୁଷ୍ପ, ଶିରୀଷ ଓ କୌମୁଦ।

Verse 11

संयोज्याश् चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ॐ नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खड्गे न छेदय शूलेन भेदय चक्रेण दारय ॐ ह्रूं फट् मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्धभादीन्निकृन्तति

ଚାରି ଯୋଗ ମିଶାଇ ଲେପ ଆଦି ରୂପେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ବିଛା-ବିଷ ନାଶ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ର—“ॐ ନମୋ ଭଗବତେ ରୁଦ୍ରାୟ; ଚିବି, ଛିନ୍ଦ, କିରି, ଭିନ୍ଦ; ଖଡ୍ଗେନ ଛେଦୟ, ଶୂଲେନ ଭେଦୟ, ଚକ୍ରେଣ ଦାରୟ—ॐ ହ୍ରୂଂ ଫଟ୍।” ଏହି ମନ୍ତ୍ରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଔଷଧ ଦେଲେ ବିଛା ଆଦିଜନ୍ୟ ବାଧା କଟିଯାଏ।

Verse 12

त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं अजाक्षीरेण पानादेर्गर्धभादेर्विषं हरेत्

ତ୍ରିଫଳା, ଉଶୀର, ମୁସ୍ତା, ଅମ୍ବୁ (ଶୀତଳ ଜଳ-କଳ୍ପ), ମାଂସୀ, ପଦ୍ମକ, ଚନ୍ଦନ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଗ ଦୁଧ ସହ ପାନ ଆଦି ରୂପେ ଦେଲେ ଗର୍ଧଭ ଆଦିର କାମୁଡ଼ା/ଦଂଶଜନିତ ବିଷ ହରେ।

Verse 13

हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं

ଶିରୀଷର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ, ବ୍ୟୋଷ ଓ ଶତପଦୀ-ବିଷହର ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ସକନ୍ଧର ଓ ଶିରୀଷ ଅସ୍ଥି/ବୀଜ ମଧ୍ୟ ଦେବା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଣ୍ଡୁର/ମୂଷିକଜନିତ ବିଷ ହରେ।

Verse 14

व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् तत्पक्षैर् इति ज , ञ , ट च चिरि इति ज क्षारव्योषवचाडिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं

ଘି ସହ ବ୍ୟୋଷ ଓ କୁଟା ମୂଳ ଦେଲେ ଏହି ବିଷ ହରେ। ଏହି ବିଷ ପାଇଁ ‘ଜ, ଞ, ଟ’ ଗଣ-ସଙ୍କେତ ଏବଂ ‘ଚିରି’ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କୁହାଯାଇଛି। କ୍ଷାର-କଳ୍ପରେ ବ୍ୟୋଷ, ବଚା, ଡିଙ୍ଗୁ/ହିଙ୍ଗୁ, ବିଡଙ୍ଗ, ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ) ଓ ‘ନ୍ନତ’ ଔଷଧ ମିଶାଇ ପ୍ରତିବିଷ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ।

Verse 15

अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगः शूनो विषापहः

ଅମ୍ବଷ୍ଠା, ଅତିବଳା ଓ କୁଷ୍ଠର ସଂଯୋଗ ସମସ୍ତ କୀଟବିଷ ହରେ। ଯଷ୍ଟି, ତ୍ରିକଟୁ, ଗୁଡ଼ ଓ କ୍ଷୀରଯୁକ୍ତ ଯୋଗ ଶୋଥ ଓ ବିଷର ପ୍ରତିବିଷ।

Verse 16

ॐ सुभद्रायै नमः ॐ सुप्रभायै नमः यान्यौषधानि गृह्यन्ते विधानेन विना जनैः

ॐ ସୁଭଦ୍ରାୟୈ ନମଃ; ॐ ସୁପ୍ରଭାୟୈ ନମଃ। ଯେଉଁ ଔଷଧିମାନେ ଲୋକେ ବିଧି ବିନା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—

Verse 17

तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्माब्रवीच्च ताम् ताम्प्रणम्यौषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୀଜନ କରି କରି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।” ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଔଷଧିକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତଦନନ୍ତରେ ମୁଠିଭର ଯବ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 18

दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्यात्तदौषधं त्वामुद्धराम्यूर्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत्

ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶଥର ଜପ କରି ନମସ୍କାର କରିବ। ପରେ ସେଇ ଔଷଧିକୁ ଉଦ୍ଦେଶି—“ହେ ଊର୍ଧ୍ୱନେତ୍ରା ଔଷଧି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଛି (ଗ୍ରହଣ କରୁଛି),” ବୋଲି କହି, ସେଇ ମନ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଭକ୍ଷଣ କରିବ।

Verse 19

नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं

ପୁରୁଷସିଂହ (ନୃସିଂହ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଗୋପାଳକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ସେ ନିଜେଇ ରଣରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରାଜୟକୁ ଜାଣେ।

Verse 20

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे ऽस्तु सिध्यतु नमो वैदूर्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रो ऽयं स्थावरे विषे

ଏହି ସତ୍ୟବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ମୋର ଅଗଦ (ବିଷନାଶକ) ସିଦ୍ଧ ହେଉ। ହେ ବୈଦୂର୍ୟମାତା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତ ବିଷରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ହେ ଗୌରୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଚାଣ୍ଡାଳୀ, ମାତଙ୍ଗିନୀ—ସ୍ୱାହା! ହେ ହରିମାୟା—ସ୍ଥାବର (ନିର୍ଜୀବ) ବିଷ ପାଇଁ ଔଷଧାଦିରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗଯୋଗ୍ୟ।

Verse 21

भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं

ଭକ୍ଷଣ ପରେ ସତ୍ୱର ଦାହ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଶୀତଳ ଜଳରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ପଦ୍ମକୁ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ପିଆଇବା ଉଚିତ; ତାପରେ ବିଧିମତେ ବିଷଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।