Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରସ-ଚର୍ଚ୍ଚା ପରେ ବୃକ୍ଷାୟୁର୍ବେଦକୁ ଧାର୍ମିକ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଶୁଭ ବୃକ୍ଷର ଦିଗ୍-ସ୍ଥାପନ କହନ୍ତି—ପ୍ଲକ୍ଷ ଉତ୍ତରେ, ବଟ ପୂର୍ବେ, ଆମ୍ବ ଦକ୍ଷିଣେ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପଶ୍ଚିମେ/ଜଳାଭିମୁଖ; ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କଣ୍ଟକୀ ବୃଦ୍ଧି ଅଶୁଭ, ତାହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତିଳ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ପବନ୍ତ ଗଛ ରୋପଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ରୋପଣକାଳେ ସଂସ୍କାରପୂର୍ବକ ପୂଜା—ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଧ୍ରୁବ/ସ୍ଥିର ନକ୍ଷତ୍ର, ଦିଗମାନେ ଓ ଦେବତାବିଶେଷ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଚୟନ, ମୂଳ ସୁରକ୍ଷା—ଆବଶ୍ୟକ। କ୍ଷେତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା—ସ୍ରୋତ ନେବା, ପଦ୍ମସର/ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣ, ଜଳାଶୟ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ତାଲିକା—ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଋତୁଅନୁସାରେ ସିଞ୍ଚନ, ଉତ୍ତମ-ମଧ୍ୟମ ଦୂରତା, ପୁନଃରୋପଣ ସୀମା, ଫଳହୀନତା ରୋକିବାକୁ ଛାଟଣି କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରୋଗନାଶ ଓ ପୁଷ୍ପ-ଫଳବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ—ବିଡଙ୍ଗ-ଘୃତ ଲେପ, ଧାନ୍ୟ/ଡାଲି ମିଶ୍ରଣ, କ୍ଷୀର-ଘୃତ ସିଞ୍ଚନ, ଗୋବର-ମାଣ୍ଡ/ଆଟା, ଫର୍ମେଣ୍ଟେଡ୍ ମାଂସଜଳ ଓ ମାଛଜଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଉପାୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ରସାଦି-ଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ୨୮୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୨୮୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବୃକ୍ଷାୟୁର୍ବେଦ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ମୁଁ ବୃକ୍ଷାୟୁର୍ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଶୁଭ ପ୍ଲକ୍ଷ ଉତ୍ତରେ, ବଟ ପୂର୍ବେ, ଆମ୍ର ଦକ୍ଷିଣେ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପଶ୍ଚିମ (ଜଳଦିଗ) ଦିଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିକଟେ କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ଘରେ ବାସରେ ବିଘ୍ନ/ଅଶୁଭତା ହୁଏ; ତେଣୁ ସେଠାରେ ତିଳ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ପିତ ଗଛ ରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
ଚାରା ଗ୍ରହଣ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ପାଞ୍ଚ ଧ୍ରୁବ (ସ୍ଥିର ବିନ୍ଦୁ/ତାରା), ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗ, ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର, ଏବଂ ପ୍ରାଜେଶ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଦେବତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
ବୃକ୍ଷରୋପଣରେ (ଯଥୋଚିତ) ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମୂଳ (ଜଡ/ରୋପଣ ଅଂଶ) ବିଚାର କରିବା ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ସ୍ଥଳକୁ ନଦୀଧାରା ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ଉଚିତ ଏବଂ ପୁଷ୍କରିଣୀ (ପଦ୍ମସରୋବର/ଜଳାଶୟ) ନିର୍ମାଣ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘ଗୃହବାମେ…’ ଏହି ପାଠ ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ‘ପୁଷ୍କରିଣ୍ୟାନ୍ତ୍ୱ…’ ଏହି ପାଠ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ମନେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜଳାଶୟ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ହସ୍ତ, ମଘା, ମୈତ୍ର (ଅନୁରାଧା), ଉତ୍ତରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ (ଉତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ), ପୁଷ୍ୟ, ବାସବ (ଶ୍ରବଣ) ଶୁଭ; ଏବଂ ବାରୁଣ (ଶତଭିଷଜ) ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ‘ଉତ୍ତରା’ ନକ୍ଷତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାହ୍ୟ।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
ବରୁଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ପରେ ସେହି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଅରିଷ୍ଟ, ଅଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ଶିରୀଷ ଓ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଭଳି ଶୁଭ ଉଦ୍ଭିଦ ବ୍ୟବହାର କର।
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
ଅଶୋକ, କଦଳୀ (କଳା), ଜମ୍ବୁ, ଏବଂ ବକୁଳ ଓ ଦାଡିମ—ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଶୀତକାଳରେ ଦିନାନ୍ତରେ (ଦେରିରେ) ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
ବର୍ଷାକାଳରେ ଏବଂ ଭୂମି ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ରୋପିତ ଗଛମାନଙ୍କୁ ସେଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତମ ଅନ୍ତର ବିଶ ହସ୍ତ, ମଧ୍ୟମ ଅନ୍ତର ଷୋଳ ହସ୍ତ।
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
ଗଛମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାରୋପଣ ବାର (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ) ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ ନ କରି କରିବା ଉଚିତ। ଅତି ଘନ ଗଛ ପ୍ରାୟଃ ଫଳହୀନ ହୁଏ; ତେଣୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଛାଟିବା/କାଟିବା—କରିବା ଦରକାର।
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
ଫଳ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ ବିଡଙ୍ଗକୁ ଘୃତ ସହ ମିଶାଇ ଲେପ (ପଙ୍କ) କରି ଗଛ/ଗଛିରେ ଲଗାଇ, ପରେ ଶୀତଳ ଜଳରେ ସେଚନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କୁଲଥ, ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ଯବ, ତିଳ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ଘିଅ ମିଶାଇ ଶୀତଳ ଦୁଧରେ ସେଚନ କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ଭେଡ଼ା/ଛେଳିର ଗୋବର ଚୁର୍ଣ୍ଣ, ଯବ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଓ ତିଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
ଗୋମାଂସ ଓ ଜଳକୁ ସାତ ରାତି ରଖିବା ଉଚିତ; ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସେଚନ କଲେ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷରେ ଫଳ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
ମାଛର ପାଣିରେ ସେଚନ କଲେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ବିଡଙ୍ଗ ଓ ଚାଉଳ ଦାଣା ସହିତ ମାଛ ଓ ମାଂସର ‘ଦୋହଦ’ ପୋଷକ ପ୍ରୟୋଗ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷର ରୋଗକୁ ଦମନ କରେ।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.