Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଶ୍ୱ-ଶାନ୍ତି ପରେ ଶାଳିହୋତ୍ର କଥିତ ଗଜ-ଶାନ୍ତିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଆୟୁର୍ବେଦାଧାରିତ ପଶୁଚିକିତ୍ସା ଓ ରାଜରକ୍ଷାର ଉପାୟ, ହାତୀର ରୋଗ ଶମନ ଏବଂ ଅମଙ୍ଗଳ ନିବାରଣ ପାଇଁ। ପଞ୍ଚମୀର କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଷ୍ଣୁ-ଶ୍ରୀ, ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା, ଦିକ୍ପାଳ, ନିୟାମକ ଶକ୍ତି ଓ ନାଗବଂଶଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ଦେବତା, ଅସ୍ତ୍ର, ଦିଗ୍ଦେବତା, ତତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାପନ; ବାହ୍ୟବୃତ୍ତରେ ଋଷି, ସୂତ୍ରକାର, ନଦୀ, ପର୍ବତ—ଚିକିତ୍ସାର୍ଥେ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ ସମନ୍ୱୟ। ଚତୁର୍ଧାରା କୁମ୍ଭ, ଧ୍ୱଜ-ତୋରଣ, ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଘୃତାହୁତି (ପ୍ରତି ଦେବତାକୁ ଶତାଧିକ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ବିସର୍ଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାରେ ବିଶେଷ ପଶୁବୈଦ୍ୟଙ୍କୁ ପାରିଶ୍ରମିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମନ୍ତ୍ରଜପ ସହ ହାତୀଣୀରେ ଆରୋହଣ, ରାଜାଭିଷେକକ୍ରମ ଓ ‘ଶ୍ରୀଗଜ’କୁ ରକ୍ଷାବଚନ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ, ଯାତ୍ରା, ଗୃହରେ ରାଜଧର୍ମରକ୍ଷକ ଭାବେ ହାତୀକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଗଜାଧିକାରୀ-ପରିଚାରକଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଓ ଶୁଭ ସାର୍ବଜନୀନ ସଙ୍କେତରୂପେ ଡିଣ୍ଡିମ ନାଦ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ‘ଅଶ୍ୱ-ଶାନ୍ତି’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଗଜ-ଶାନ୍ତି’ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶାଲିହୋତ୍ର କହିଲେ—ହାତୀର ରୋଗ ଦମନକାରୀ ଗଜ-ଶାନ୍ତି ବିଧି ମୁଁ କହିବି। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଏବଂ ନାଗ ଐରାବତଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं
ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର (ଶିବ), ବିଷ୍ଣୁ, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର), ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଆକାଶ—ଏମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ/ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा
ଶେଷ, ଶୈଲ ଓ କୁଞ୍ଜର—ଏମାନେ (ସହିତ) ଦେବଯୋନି, ଅର୍ଥାତ୍ ଦିବ୍ୟ-ଉତ୍ପତ୍ତିର ଆଠ ନାଗ: ବିରୂପାକ୍ଷ, ମହାପଦ୍ମ, ଭଦ୍ର ଏବଂ ସୁମନସ ମଧ୍ୟ।
Verse 4
कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां
କୁମୁଦ, ଐରାବଣ, ପଦ୍ମ, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ଓ ବାମନ; ଏବଂ ସୁପ୍ରତୀକ, ଅଞ୍ଜନ, ନାଗ—ଏହି ଆଠ (ନାମ) ଅଟେ। ତାପରେ ହୋମ ଓ ଦକ୍ଷିଣା (ବିଧିଦାନ) ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Verse 5
गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः
ଶାନ୍ତିଜଳ ଛିଟାଇଲେ ଗଜମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି/ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ଏବେ ନିମିତ୍ତ (ଶକୁନ) ଓ ତାହାର ଫଳ ଶୁଣ: ଗଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମକରାଦି ସମୟରେ, ଏବଂ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ନଗରର ବାହାରେ ଥିବା (ଅଶୁଭ) ମନାଯାଏ।
Verse 6
स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं
ସ୍ଥଣ୍ଡିଲରେ ଅଙ୍କିତ କମଳ-ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; କେଶରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ପୃଥ୍ବୀ, ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଅନନ୍ତକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଜିବ।
Verse 7
खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां
ତାପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦଳଗୁଡ଼ିକରେ ‘ଖ’, ଶିବ, ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ବଜ୍ର, ଶକ୍ତି, ଦଣ୍ଡ, ତୋମର, ପାଶ ଓ ଗଦାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 8
शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले
କମଳର ବାହ୍ୟ ବୃନ୍ତରେ ଶୂଳ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଚକ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ରଖିବ; ଅଷ୍ଟ ବସୁ ଏବଂ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନୈଋତ୍ୟ ଦଳରେ—ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 9
देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले
ଅନିଲ-ପ୍ରଦେଶରେ ଦେବମାନେ, ଆଙ୍ଗିରସମାନେ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଭୃଗୁମାନେ ଓ ମରୁତମାନେ ରହିବେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ; ଇନ୍ଦ୍ର-ଦିଗରେ ରୁଦ୍ରମାନେ—ଏଭଳି ମଣ୍ଡଳରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 10
ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्
ତାପରେ ବୃତ୍ତାକାର ରେଖା ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟଭାଗରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜିବ; ସୂତ୍ରକାରମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ବାଣୀ (ସରସ୍ୱତୀ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବ; ଏବଂ ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନଦୀ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।
Verse 11
महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं
ঈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଆଦି କୋଣଦିଗରେ ମହାଭୂତମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ/ସଂଯୋଜନ କରିବ। ମଣ୍ଡଳଟି ଚତୁରସ୍ର (ଚତୁର୍ଭୁଜ/ବର୍ଗାକାର) ହୋଇ, ତାହାରେ ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ଶଙ୍ଖ ଅଙ୍କିତ/ସ୍ଥାପିତ ରହିବ।
Verse 12
चतुर्धारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्
ତାପରେ ଚତୁର୍ଧାରାଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ଅଗ୍ନି-ଆଦି (ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଛୋଟ ପତାକା ରଖିବ। ଦ୍ୱାରରେ ଚାରିଟି ତୋରଣ ସଜାଇ, ଐରାବତ ଆଦି ନାଗମାନଙ୍କୁ ଅଙ୍କନ/ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 13
पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं
ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଔଷଧିମାନଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାଜନ/ଅର୍ପଣପାତ୍ର ରଖିବ। ପରେ ଘୃତଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ ଶତ ଆହୁତି ଦେଇ, ଗଜମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବ।
Verse 14
नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा
ନାଗ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ବାହନ ସହ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ନିୟତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱବୈଦ୍ୟ ଆଦି ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତଥାଇବ।
Verse 15
करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् मरुतो ऽनल इति ज चतुःकुम्भा इति ञ पताकिन इति ज नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन् जपेन्मनुम्
କରିଣୀ (ହାତିଣୀ) ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି କାଳବିତ୍ (ସମୟଜ୍ଞ) କାନରେ କହିବ— ‘ମରୁତଃ, ଅନଲ’ (ଜ-କାର ସହ), ‘ଚତୁଃକୁମ୍ଭା’ (ଞ-କାର ସହ) ଏବଂ ‘ପତାକିନ’ (ଜ-କାର ସହ)। ନାଗରାଜ ଅମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରି, ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନିୟତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ।
Verse 16
श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः
ରାଜା ତୁମକୁ ଶୁଭ ରାଜହସ୍ତୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ତୁମେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ। ସେ ଭୂପତି ମାଳା ଓ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଦେଇ ତୁମ ପୂଜା କରିବେ।
Verse 17
लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे
ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଲୋକେ ତେବେ ତୁମ ପୂଜା କରିବେ। ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ, ପଥରେ ଓ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः
ତିର୍ୟକ୍ (ପଶୁ) ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟ ଭାବକୁ ସ୍ମରଣ କର। ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ ପୁରାତନ ଯୁଦ୍ଧରେ ‘ଶ୍ରୀଗଜ’ ତ୍ରିଦଶ ଦେବମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 19
ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते
ଐରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଅରିଷ୍ଟ’ ନାମକ ଶ୍ରୀମାନ ହସ୍ତୀ; ଶ୍ରୀଗଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ସମଗ୍ର ତେଜ ଓ ପ୍ରଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
Verse 20
तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे
ହେ ନାଗେନ୍ଦ୍ର! ଦିବ୍ୟଭାବସମନ୍ୱିତ ତୁମର ସେହି ତେଜ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ; ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
Verse 21
इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः
ଏହିପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ଶୁଭ ଆସନ/ବାହନରେ ଆରୋହଣ କରୁନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପରିଚାରକ ସହ ନଅଟି ଉତ୍ତମ ଗଜ ଅନୁସରଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 22
शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं
ଯଜ୍ଞଶାଳାର ସ୍ଥଣ୍ଡିଲରେ ଅଙ୍କିତ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଦିକ୍ପାଳ ଆଦିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବାହାରେ, କେଶର/ଦଳରେଖାରେ ବଳ, ନାଗ, ଭୁବ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च
ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଥମେ ଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନ ଦ୍ୱାରା ଡିଣ୍ଡିମ (ନଗାଡ଼ା)କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ହୋମ କରି ରସପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्
ଗଜାଧ୍ୟକ୍ଷ, ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତି-ପରିଚାରକ ଓ ଗଣିତଜ୍ଞଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗଜାଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କୁ ଡିଣ୍ଡିମ (ନଗାଡ଼ା) ଦେବା ଉଚିତ; ସେ ଶୁଭ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦରେ ତାହା ବାଜାଇ, ପଛେ ଦାଁଡ଼ି ଅଭିବାଦନ କରିବେ।
Frequently Asked Questions
A veterinary-ritual protocol for preventing and suppressing elephant diseases (gajaroga-vimardanī), combining therapeutic sprinkling, herb-based offerings, and structured homa within a mandala-based worship system.
It sacralizes the royal elephant as a protector of kingship: the rite culminates in consecration, protective invocations, and a procession framework (armed attendants and signal drum) that stabilizes public order and royal safety.
Viṣṇu and Śrī anchor the rite; major devas (Brahmā, Śiva, Indra, Kubera, Yama), luminaries (Sun/Moon), elements, Dikpālas, and Nāga lineages (notably Airāvata and the Nāga-king Amṛta) are installed through a directional mandala schema.