Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ର-ନିର୍ମିତ ଔଷଧ ବିଷୟରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଆୟୁର୍ବେଦର ନୂତନ ସଂଗ୍ରହ—ଆତ୍ରେୟପ୍ରଣୀତ ଏବଂ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉପଦିଷ୍ଟ ‘ସିଦ୍ଧ-ଯୋଗ’—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଜ୍ୱର, କାସ-ଶ୍ୱାସ-ହିକ୍କା, ଅରୋଚକ, ଛର୍ଦ୍ଦି-ତୃଷ୍ଣା, କୁଷ୍ଠ-ବିସ୍ଫୋଟ, ବ୍ରଣ ଓ ନାଡ଼ୀ/ଭଗନ୍ଦର, ଆମବାତ ଓ ବାତ-ଶୋଣିତ, ଶୋଥ, ଅର୍ଶ, ଅତିସାର, କ୍ଷୟ, ସ୍ତ୍ରୀରୋଗ ଏବଂ ନେତ୍ରରୋଗ ଆଦି ରୋଗଗୁଚ୍ଛ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସାକ୍ରମ ସଂକ୍ଷେପେ ସଂଗୃହୀତ। କ୍ୱାଥ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଘୃତ, ତୈଳ, ଲେପ, ଗୁଟିକା, ଅଞ୍ଜନ, ନସ୍ୟ, ସେକ, ବମନ ଓ ବିରେଚନ ଭଳି ରୂପ-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ସଜାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିଶେଷତଃ ବିରେଚନ—ବିଶେଷ ‘ନାରାଚ’ ଯୋଗ—କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହି, ସୁଶ୍ରୁତ ପ୍ରମାଣରେ ଏହି ସିଦ୍ଧ-ଯୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବରୋଗନାଶକ ଏବଂ ଧର୍ମରକ୍ଷାର୍ଥେ ଜୀବନ-ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସାଧନା-ସାମର୍ଥ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଔଷଧକଥନ’ ନାମକ 283ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ 284ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀକର ସିଦ୍ଧଯୋଗ’। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉକ୍ତ, ଦିବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଥିବା, ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଜୀବିତ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧଯୋଗମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
ଆତ୍ରେୟ କହିଲେ—ବାତଜନ୍ୟ ଜ୍ୱରରେ ‘ବିଲ୍ୱାଦି ପଞ୍ଚମୂଳ’ର କ୍ୱାଥ ଦେବା ଉଚିତ। ପାବନ (ଶୋଧନ) ଉପାୟରୂପେ ପିପ୍ପଳୀମୂଳ, କିମ୍ବା ଗୁଡୂଚୀ, କିମ୍ବା ‘ବିଷ୍ୱଜ’ ନାମକ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇପାରେ।
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘ବୀରକାର୍ଯ୍ୟେ’—ଏହା ଖ-ପାଠ; ‘ଏକନାମ’ ‘ସାର୍ଥକମ୍’—ଏହାମଧ୍ୟ ଖ-ପାଠ; ଏବଂ ‘ସର୍ବବ୍ୟାଧିବିନାଶକାନ୍’—ଏହା ମଧ୍ୟ ଖ-ପାଠ। (ଔଷଧିମାନେ) ହେଲେ—ଆମଳକୀ, ଅଭୟା, କୃଷ୍ଣା, ବହ୍ନି, ସର୍ବଜ୍ୱରାନ୍ତକ, ବିଲ୍ୱ, ଅଗ୍ନିମନ୍ଥ, ଶ୍ୟୋନାକ, କାଶ୍ମର୍ୟ, ପାର୍ଲା, ସ୍ଥିରା।
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
ତ୍ରିକଣ୍ଟକ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣୀ, ବୃହତୀ ଓ କଣ୍ଟକାରିକା—କୁଶମୂଳ ସହିତ—ଜ୍ୱର, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ/ବିପାକବିକାର ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱଶୂଳକୁ ଶମନ କରେ।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
ଗୁଡୂଚୀ, ପର୍ପଟୀ, ମୁସ୍ତା, କିରାତ ଓ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦ୍ରବ୍ୟ ବାତ-ପିତ୍ତଜ୍ୱରରେ ଦେୟ; ଏହା ‘ପଞ୍ଚଭଦ୍ର’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
ତ୍ରିବୃତ୍, ବିଶାଳା, କଟୁକା, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଆରଗ୍ୱଧ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ଭେଦନ-କ୍ୱାଥ (ପେୟ) ସମସ୍ତ ଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
ଦେବଦାରୁ, ବଳା, ବାସା, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋପପଦ୍ମକ ଓ ବିଡଙ୍ଗ—ଏହାଙ୍କ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସମ ପରିମାଣ ଶର୍କରା ସହ ମିଶାଇଲେ—ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କାସ (ଖଁକାର)କୁ ଜୟ କରେ।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
ଦଶମୂଳ, ଶଠୀ, ରାସ୍ନା, ପିପ୍ପଳୀ, ବିଲ୍ୱ ଓ ପୌଷ୍କର; ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗୀ, ତାମଲକୀ, ଭାର୍ଗୀ, ଗୁଡୂଚୀ, ନାଗବଲ୍ଲୀ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ (ଯୋଗ)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
ବିଧିମତେ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଯବ (ଜଉ) ର କଷାୟ ମନୁଷ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ; ଏହା କାଶ, ହୃଦୟକ୍ଲେଶ, ଗ୍ରହଣୀରୋଗ, ପାର୍ଶ୍ୱଶୂଳ, ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
ମଧୁ ସହିତ ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ଶର୍କରା ସହିତ ପିପ୍ପଳୀ, ଗୁଡ଼ ସହିତ ନାଗର (ଶୁଣ୍ଠି), ଏବଂ ତ୍ରିଲବଣ—ଏହି ଯୋଗ ହିକ୍କା (ହିଚକି) ନାଶକ।
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
କାରଭୀ, ଅଜାଜୀ (ଜିରା) ଓ ମରିଚ; ଦ୍ରାକ୍ଷା; ବୃକ୍ଷାମ୍ଲ ଓ ଦାଡିମ—ସହିତ ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ ଲବଣ, ଗୁଡ଼ ଓ ମଧୁ—ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅରୋଚନା (ଭୋକ ନ ଲାଗିବା) ନାଶ କରେ।
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
ଶୃଙ୍ଗବେର (ତାଜା ଅଦା) ରସକୁ ମଧୁ ସହିତ ପିଆଇବା ଉଚିତ; ଏହା ଅରୁଚି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶକୁ ନାଶ କରି, ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ (ଜୁକାମ) ଓ କଫର ଅନ୍ତ କରେ।
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
ବଟ, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶିଲା-ଲୋଧ୍ର, ଦାଡିମ ଓ ଯଷ୍ଟିମଧୁ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧୁ ସହିତ ତଣ୍ଡୁଲତୋୟ (ଚାଉଳ ମାଣ୍ଡ) ରେ ମିଶାଇ ପିଇବା ଉଚିତ; ଏହା ବାନ୍ତି ଓ ଅତିତୃଷ୍ଣାକୁ ନିବାରେ।
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(ଅନ୍ୟ ଯୋଗ:) ଦେବଦାରୁ, ବଲା, ରାସ୍ନା, ତ୍ରିଫଳା, ତ୍ରିକଟୁ (ବ୍ୟୋଷ) ଓ ପଦ୍ମକ; ଏବଂ ଗୁଡୂଚୀ, ବାସକ, ଲୋଧ୍ରକୁ ପିପ୍ପଳୀ ଓ ମଧୁ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି—କଫସଂଯୁକ୍ତ ରକ୍ତଦୋଷକୁ ଜୟ କରେ ଓ ତୃଷ୍ଣା, କାଶ, ଜ୍ୱରକୁ ଶମନ କରେ।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
ବାସକର ରସ ମଧୁ ସହିତ ହିତକର; ସେହିପରି ତାମ୍ରଜ ରସ ମଧୁ ସହ ଉପକାରୀ। ଶିରୀଷ ପୁଷ୍ପ ଓ ସୁରସା (ତୁଳସୀ) ସାରରେ ଭାବିତ ମରିଚ (କଳା ଗୋଲମରିଚ) ପଥ୍ୟ।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
ତାପରେ—ମସୂର ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନିବାରକ; ତଣ୍ଡୁଲୀୟକ ପିତ୍ତହର; ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଶାରିବା, ଶେଲୁ, ରଙ୍ଗୋଲ—ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଷନାଶକ ଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
ମୂର୍ଛା ଓ ମଦାବସ୍ଥାରେ—ମହୌଷଧ, ମୃତା, କ୍ଷୁଦ୍ରା, ପୁଷ୍କର, ଗ୍ରନ୍ଥିକୋଦ୍ଭବ ସହ କଣା (ପିପ୍ପଳୀ) ଯୁକ୍ତ କ୍ୱାଥ ପିଇବା ଉଚିତ।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
ହିଙ୍ଗୁ, ସୌର୍ଚ୍ଚଲ ଓ ବ୍ୟୋଷ—ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଦ୍ୱି-ପ୍ଲାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ନେଇ—ଚାରିଗୁଣ ଗୋମୂତ୍ରରେ ଏକ ଆଢକ ଘୃତ ସିଦ୍ଧ କଲେ; ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଉନ୍ମାଦ (ମାନସିକ ବିକ୍ଷେପ) ନାଶ କରେ।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପୀ, ବତ୍ତା ଓ କୁଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ କରି ବ୍ରାହ୍ମୀରସଯୁକ୍ତ ଯେ ପୁରାଣ-ପ୍ରସ୍ତୁତି, ତାହା ଅପସ୍ମାର (ମିର୍ଗୀ) ଓ ଉନ୍ମାଦକୁ ନାଶ କରେ; ଏହା ଉତ୍ତମ ମେଧ୍ୟ।
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
ସେହିପରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ ଘୃତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରେ କୁଷ୍ଠ (କୁଷ୍ଠନାଶକ) ଓ ଅଭୟା (ହରୀତକୀ) ସହ, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ନିମ୍ବ, ଗୁଡୂଚୀ, ଧାବଣୀ ଓ ବୃଷ ଯୋଗ କରିବା।
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
କରଞ୍ଜ ଆଦି ସହ ସିଦ୍ଧ ଘୃତକୁ କୁଷ୍ଠନାଶକ ‘ବଜ୍ରକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାହାରେ ନିମ୍ବ, ପଟୋଳ, ବ୍ୟାଘ୍ରୀ, ଗୁଡୂଚୀ ଓ ବାସକ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରିବା।
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦଶ ପଳ ଭାଗ ନେଇ ମୋଟାଭାବେ କୁଟିବା; ପରେ ଏକ ଦ୍ରୋଣ ଜଳରେ ସିଧାଇ, ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫୁଟାଇବା।
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
ସେହି କ୍ୱାଥ ସହ ତ୍ରିଫଳାଗର୍ଭ (ତ୍ରିଫଳାଯୁକ୍ତ) କରି ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତ ପାକ କରିବା; ସେହି ସର୍ପି ‘ପଞ୍ଚତିକ୍ତ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଏବଂ କୁଷ୍ଠବିନାଶକ।
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
ଏହି ଯୋଗ ବାତଜନିତ ଅଶୀଟି ରୋଗ, ପିତ୍ତଜନିତ ଚାଳିଶଟି ରୋଗ ଏବଂ କଫଜନିତ କୋଡ଼ିଏଟି ରୋଗ ନାଶ କରେ; ଏବଂ କାଶ, ପୀନସ (ନାସାରୋଗ/ରାଇନାଇଟିସ), ଅର୍ଶ (ବାବାସିର), ଘାଉ ଇତ୍ୟାଦିରେ ମଧ୍ୟ ହିତକର। କିଛି ପାଠରେ ‘ବଙ୍କୋଳ’ କିମ୍ବା ‘ପୁଷ୍ପକ’ ଶବ୍ଦ ମିଳେ, କେଉଁଠି ‘ଗ୍ରନ୍ଥିଲୋଦ୍ଭବ’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାଠ; ଅନ୍ୟତ୍ର ‘ତ୍ରିଫଳା-ଶର୍କରାଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି ପାଠ ଅଛି।
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
ଏହି ଔଷଧ-ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟ ରୋଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ; ଏହାକୁ ତ୍ରିଫଳାର କଷାୟ ଏବଂ ଭୃଙ୍ଗରାଜର ରସ ସହ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
ଉପଦଂଶ (ଘାଉ-ସହିତ ସଂକ୍ରମଣ/ଗୁପ୍ତରୋଗଜନିତ) ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଘାଉକୁ ଧୋଇବା ଉଚିତ—ପଟୀଳ ପତ୍ରର ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ, କିମ୍ବା ଦାଡ଼ିମ ଛାଲର ରଜ/ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ।
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
ଏହାକୁ ଗଜ (ପଥର ଘୋଟଣି/ଶିଳ-ପଟା) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଘୋଟିବା ଉଚିତ ଏବଂ ତ୍ରିଫଳା-ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ତ୍ରିଫଳା, ରଜ (ପରାଗ/ଧୂଳି), ଯବ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ମାର୍କବ, ଉତ୍ପଲ ଓ ମରିଚ ସହ ଯୋଗ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
ସୈନ୍ଧବ (ଶିଳାଲବଣ/ସେନ୍ଧା ଲୁଣ) ସମଭାଗରେ ଦେଇ ତୈଳ ପାକ କରିବା ଉଚିତ; ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ (ତେଲ ମର୍ଦ୍ଦନ) ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଛର୍ଦ୍ଦି/ବାନ୍ତି ନିବାରଣ କରେ। ଦୁଧ ସହିତ ମାର୍କବ-ରସ ଏବଂ ମଧୁକ (ଯଷ୍ଟିମଧୁ) ଓ ଉତ୍ପଲ ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ଥ ପରିମାଣରେ ନେଇ ପାକ କରିବା।
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
ତେଲର ଏକ କୁଡ଼ବ ପରିମାଣ ପକାଇବା ଉଚିତ; ସେହି ସିଦ୍ଧ ତେଲ ନସ୍ୟରୂପେ ଦେଲେ କେଶ ପାକିବା ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହା ନିମ୍ବ, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡୂଚୀ, ସ୍ୱଦିର ଓ ବୃଷ ସହିତ ସିଦ୍ଧ।
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
ଭୂନିମ୍ବ, ପାଠା, ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡୂଚୀ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିବିଧ ଯୋଗ ଜ୍ୱରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ଏବଂ କୁଷ୍ଠ, ବିସ୍ଫୋଟକ ଆଦି ଚର୍ମରୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ଶମନ କରେ।
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
ପଟୋଳା, ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ), ଭୂନିମ୍ବ, ବାସା, ଅରିଷ୍ଟକ, ପର୍ପଟ—ଏହାଙ୍କ ସହ ଖଦିର ଆଦି କଷାୟାନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କ୍ୱାଥ ବିସ୍ଫୋଟ ଓ ଜ୍ୱରକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
ଦଶମୂଳୀ, ଛିନ୍ନରୁହା (ଗୁଡୂଚୀ), ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ), ଦାରୁ (ଦେବଦାରୁ) ଓ ପୁନର୍ନବା—ଶିଗ୍ରୁ ଓ ବିଶ୍ୱଜିତା ସହ—ଜ୍ୱର, ବିଦ୍ରଧି ଓ ଶୋଥରେ ହିତକର।
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
ମଧୂକ ଓ ନିମ୍ବପତ୍ରର ଲେପ ଘାଉକୁ ଶୋଧନ କରେ। ଏହିପରି ତ୍ରିଫଳା, ଖଦିର, ଦାର୍ବୀ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଅତିବଳା ଓ କୁଶ ମଧ୍ୟ ଘାଉ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
ବ୍ରଣ ଶୋଧନ ପାଇଁ ନିମ୍ବର ମୂଳ ଓ ପତ୍ରର କଷାୟ ହିତକର। କରଞ୍ଜ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀର ରସ ବ୍ରଣଜ କୃମିକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
ଧାତକୀ, ଚନ୍ଦନ, ବଲା, ସମଙ୍ଗା, ମଧୁକ, ଉତ୍ପଳ ସହ ଦାର୍ବୀ ଓ ମେଦା ମିଶାଇ ଘୃତଯୁକ୍ତ ଲେପ କଲେ ବ୍ରଣ ରୋପଣ ହୁଏ।
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ବ୍ୟୋଷ ସମାଂଶ ଘୃତସହ ଯୋଗ କଲେ ନାଡୀରୋଗ, ଦୁଷ୍ଟବ୍ରଣ, ଶୂଳ ଓ ଭଗନ୍ଦରମୁଖ ନିବାରଣ ହୁଏ।
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
ମୂତ୍ରରେ ସିଦ୍ଧ ହରୀତକୀକୁ ତେଲ ଓ ଲବଣ ସହ ପ୍ରତି ପ୍ରଭାତେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କଫ-ବାତଜ ରୋଗ ନାଶ କରେ।
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
ତ୍ରିକଟୁ ଓ ତ୍ରିଫଳାର କ୍ୱାଥକୁ କ୍ଷାର ଓ ଲବଣ ସହ ପିବା ଉଚିତ। କଫ-ବାତଜ ବିକାରରେ ଏହି ବିରେଚନ କଫବୃଦ୍ଧି ନାଶ କରେ।
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
ପପ୍ପଲୀ, ପିପ୍ପଲୀମୂଳ, ବଚା, ଚିତ୍ରକ ଓ ଶୁଣ୍ଠି (ନାଗର) କୁ ଫୋଟାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପତଳା ପେୟା ପିବା ଉଚିତ; ଏହା ଆମବାତକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
ରାସ୍ନା, ଗୁଡୂଚୀ, ଏରଣ୍ଡ, ଦେବଦାରୁ ଓ ମହୌଷଧ ପିବା ଉଚିତ; ଆମସହିତ ସର୍ବାଙ୍ଗିକ ବାତ ସନ୍ଧି-ଅସ୍ଥି-ମଜ୍ଜାରେ ଥିଲେ।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
କିମ୍ବା ଦଶମୂଳ କଷାୟକୁ ଶୁଣ୍ଠି (ନାଗର) ସଂସ୍କୃତ ଜଳ ସହ ପିବା ଉଚିତ; ଶୁଣ୍ଠି-ଗୋକ୍ଷୁର କ୍ୱାଥ ପ୍ରତି ପ୍ରଭାତେ ନିୟମିତ ସେବନୀୟ।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
ପ୍ରସାରଣୀର ମୂଳ-ପତ୍ର-ଶାଖା ସହିତ ସିદ્ધ ତେଲ ସାମବାତକୁ ପଚାଏ ଏବଂ କଟିଶୂଳ ଓ ଶରୀର ରୁକ୍କୁ ନାଶ କରେ।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
ଗୁଡୂଚୀ ଓ ସୁରସ (ତୁଳସୀ) ର କଲ୍କ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କ୍ୱାଥ—ଯେକୌଣସିଟି ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବନ କଲେ ବାତଶୋଣିତରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
ପିପ୍ପଲୀକୁ ‘ବର୍ଧମାନ’ (କ୍ରମେ କ୍ରମେ ମାତ୍ରା ବଢ଼ାଇ) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ହରୀତକୀ (ପଥ୍ୟା)କୁ ଗୁଡ଼ ସହ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅଥବା ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ତୀବ୍ରକଟୁକା ସହ ସିଦ୍ଧ ଘୃତ ପାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଭଲଭାବେ ପକାଇ (ପରିପକ୍ୱ କରି) ପାନ କଲେ ସଦା ଥିବା ଦାହ ଓ ବାତ-ଶୋଣିତ (ରକ୍ତର ବାତଜ ବିକାର) କୁ ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରେ ଏବଂ କଫ-ବାତ ରୋଗ ନାଶ କରେ—ଏହା ‘ଜ’ ନାମରେ ଉକ୍ତ। ‘ତ୍ରିକଟୁ–ତ୍ରିଫଳା–କୁଷ୍ଠ’ ଯୋଗ ‘ଞ’। ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ଅଭିରୁ, କଟୁକା ଓ ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ) ସହ ସିଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ‘ଖ/ଛ/ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁଗ୍ଗୁଳୁକୁ ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତ, ଗୁଡୂଚୀ-ତ୍ରିଫଳା-ସଂସ୍କୃତ ଜଳ ସହ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
ବଲା ଓ ପୁନର୍ନବାକୁ ତାଜା ଅଣ୍ଡ, ଦୁଇ ବୃହତୀ ଓ ଗୋକ୍ଷୁର ସହ, ହିଙ୍ଗୁ ଓ ଲବଣ ସହିତ ପାନ କଲେ ଏହି ପାନୀୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାତଜନିତ ବେଦନା ହରେ।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
ପିପ୍ପଲୀମୂଳ ଏକ କାର୍ଷ ପରିମାଣ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଲବଣ; ସହିତ ପିପ୍ପଲୀ, ଚିତ୍ରକ, ଶୁଣ୍ଠୀ, ତ୍ରିଫଳା, ତ୍ରିବୃତ ଓ ବଚା—ଏହିମାନେ ଉକ୍ତ ଔଷଧଯୋଗର ଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
ଦୁଇ କ୍ଷାର, ଶାଦ୍ୱଲା, ଦନ୍ତୀ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୀରୀ ଓ ବିଷାଣିକା—ଏହିମାନଙ୍କୁ ନେଇ କୋଳ (ବେର) ପରିମାଣର ଗୁଟିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ତାହାକୁ ସୌବୀରକ (କିଣ୍ୱିତ ଖଟା ପାନୀୟ) ସହ ପାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
ଶୋଥ ପାଚିଗଲେ ଏବଂ ଉଦର ରୋଗରେ ତ୍ରିବୃତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ଦେବଦାରୁ, ପୁନର୍ନବା ଓ ଶୁଣ୍ଠି ମିଶ୍ରିତ କ୍ଷୀର ଶୋଥ ନାଶକ ଅଟେ।
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
ଅରଖ, ପୁନର୍ନବା ଓ ନିମ୍ବ କ୍ୱାଥର ସେକ ଶୋଥ ନାଶ କରେ। ପଳାଶର କ୍ଷାର ଜଳରେ ତ୍ରିକଟୁ ମିଶାଇ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
ଏହି ଘିଅ ପାନ କଲେ ଅର୍ଶ ରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱକ୍ସେନା ଓ ବନନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଲବଣ ମଧ୍ୟ ହିତକର ଅଟେ।
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
ବିଡଙ୍ଗ, ଚିତ୍ରକ, ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ, ରାସ୍ନା, ଯବକ୍ଷାର ଓ ଦେବଦାରୁ ସହିତ ଚାରିଗୁଣ ଜଳରେ ତୈଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ।
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
ଏହି ତୈଳ ମାଲିସ ଦ୍ୱାରା ଗଣ୍ଡମାଳା ଓ ଗଳଗଣ୍ଡ ରୋଗ ଭଲ ହୁଏ। ଶଟୀ, କୁନାଗ ଓ ବଲା କ୍ୱାଥ କ୍ଷୀର ସହିତ ସେବନ କରନ୍ତୁ।
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
କ୍ଷୟରୋଗରେ ପୟସ୍ୟା, ପିପ୍ପଲୀ ଓ ବାସାର କଲ୍କ ସିଦ୍ଧ କରି ସେବନ ହିତକର। ଏହା ସହ ବଚା, ବିଡଭୟା, ଶୁଣ୍ଠୀ, ହିଙ୍ଗୁ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ନିଦୀପ୍ୟକ ଆଦି ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
ଦୁଇ, ତିନି, ଛଅ, ଚାରି, ଏକ, ସାତ ଓ ପଚାଶ ଭାଗ—ଏହି କ୍ରମରେ ମାତ୍ରା ନେଇ—ଏହି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପାନ କଲେ ଗୁଲ୍ମ, ଉଦରରୋଗ, ଶୂଳ ଓ କାସ ନଶେ।
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
ପାଠା, ନିକୁମ୍ଭ, ତ୍ରିକଟୁ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଅଗ୍ନି (ଚିତ୍ରକ) ସହ ସାଧିତ କରି, ଶୀତ କରି, ତାହାର ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଗୁଟିକା କରି, ମୂତ୍ରକୁ ଅନୁପାନ କରି ଦେଲେ ଗୁଲ୍ମ ଓ ପ୍ଲୀହାଦି ରୋଗ ନଶେ।
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
ବାସା, ନିମ୍ବ ଓ ପଟୀଲାକୁ ତ୍ରିଫଳା ସହ ନେଲେ ବାତ-ପିତ୍ତ ଶମେ। ଏହିପରି ମଧୁ ସହ ବିଡଙ୍ଗ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଲେହ୍ୟ ଭାବେ ନେଲେ କୃମି ନଶେ।
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
ବିଡଙ୍ଗ, ସୈନ୍ଧବ, କ୍ଷାର ଓ ମୂତ୍ର ସହ ହରୀତକୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଏହିପରି ଶଲ୍ଲକୀ, ବଦରୀ, ଜମ୍ବୁ, ପିୟାଲ, ଆମ୍ର ଓ ଅର୍ଜୁନର ତ୍ୱଚା (ଛାଲ) ମଧ୍ୟ ଔଷଧରୂପେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
କ୍ଷୀର ସହ ମଧୁ ମିଶାଇ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସିଦ୍ଧ କରି ହ୍ରାସ କରାଯାଇଥିବା ବିଲ୍ୱ, ଆମ୍ର, ଘାତକୀ, ପାଠା, ଶୁଣ୍ଠୀ ଓ ମୋଚରସର ସ୍ୱରସ ସମଭାଗରେ ମୁଖେ ପାନ କରିବା ବିଧି।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
ଗୁଡ଼ ମିଶା ତକ୍ର ସହ, ଚାଙ୍ଗେରୀ, କୋଳ, ଦଧିମିଶ୍ରିତ ଜଳ, ଶୁଣ୍ଠୀ ଓ କ୍ଷାରରସ ଯୁକ୍ତ ଏହି ଯୋଗ ଅନ୍ତଃସେବନେ ଦୁର୍ଜୟ ଅତିସାରକୁ ମଧ୍ୟ ରୋକେ।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
ଘୃତ ଯୁକ୍ତ କ୍ୱାଥ କରାଯାଇଥିବା ପେୟ ଗୁଦଭ୍ରଂଶରେ ବେଦନାନାଶକ। ଏହା ବିଡଙ୍ଗ, ଅତିବିଷା, ମୁସ୍ତା, ଦାରୁ, ପାଠା ଓ କଲିଙ୍ଗକ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
ମରୀଚ ସହ ଯୁକ୍ତ କଲେ ଏହା ଶୋଥ ଓ ଅତିସାରକୁ ନାଶ କରେ। ଏହାକୁ ଶର୍କରା, ସୈନ୍ଧବ ଓ ଶୁଣ୍ଠୀ ସହ, କିମ୍ବା ପିପ୍ପଲୀ, ମଧୁ ଓ ଗୁଡ଼ ସହ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉ।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
ହରୀତକୀ ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ଖାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖୀ ହୋଇ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତି। ସେହିପରି ପିପ୍ପଲୀଯୁକ୍ତ ତ୍ରିଫଳାକୁ ଘୃତରେ ମିଶାଇ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
ଆମଳକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାହାକୁ ସୁରସା (ତୁଳସୀ) ରସରେ ଭାବିତ କରିବା। ପରେ ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଶର୍କରା ମିଶାଇ ଚାଟି, ତାପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଧ ପିବେ।
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
ମାଷ (ଉରଦ), ପିପ୍ପଳୀ, ଶାଳି ଚାଉଳ, ଏବଂ ଯବ ଓ ଗୋଧୂମ—ଏସବୁର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଭାଗରେ ନେଇ ଶୁଭ ପିପ୍ପଳୀ-ଯୋଗକୁ ପକାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
ସେହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭକ୍ଷଣ କରି ଶର୍କରାରେ ମିଠା କରା ଦୁଧ ପିବା। ପରେ ଚଟକ (ଚଢ଼େଇ) ପରି ପୁନଃପୁନଃ, ନିଶ୍ଚୟ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ନଅ କିମ୍ବା ଦଶଥର ସଂଗମ କରିବା।
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
ସମଙ୍ଗା, ଧାତକୀ ପୁଷ୍ପ, ଲୋଧ୍ର ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳ—ଏହି ମିଶ୍ରଣର ତ୍ରିପଳା (ତିନି ପଳ) ଆମ୍ଲପିତ୍ତ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଦୁଧ ସହ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଦର ନଶାଏ।
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
ଅପରେ ବୀଜଙ୍କୌରଣ୍ଟକ, ମଧୁକ (ଯଷ୍ଟିମଧୁ) ଓ ଶ୍ୱେତଚନ୍ଦନ; ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳର ମୂଳ, ସହିତ ମଧୁକ, ଶର୍କରା ଓ ତିଳ ନେବା।
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
ଗର୍ଭ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ପତନର ଆଶଙ୍କା ଥିଲେ, ଗର୍ଭଧାରଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେବଦାରୁ, ନଭଃ, କୁଷ୍ଠ, ନଲଦ ଓ ବିଶ୍ୱଭେଷଜର ଯୋଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
କାଞ୍ଚିକକୁ ଭଲଭାବେ ପିଷି ତେଲ ସହ ଲେପ କଲେ ଶିରୋବେଦନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମିନ୍ଧୂତ୍ୟକୁ କୋଷ୍ଣ କରି ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣି କାନରେ ଦେଲେ କର୍ଣ୍ଣଶୂଳ ନଶେ।
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
ରସୁଣ, ଆଦା ଓ ଶିଗ୍ରୁ (ସଜନା) ରସ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନେଇ, କିମ୍ବା କଦଳୀର ରସ ନେଇ, ବଲା, ଶତାବରୀ, ରାସ୍ନା ଓ ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ) ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମୈରୀୟକ ପିବା ଉଚିତ।
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
ତ୍ରିଫଳା ସହିତ ସିଦ୍ଧ ଘୃତ ତିମିରନାଶକ ଅନୁତ୍ତମ ଔଷଧ। ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ସୈନ୍ଧବ ସହ ସମ୍ୟକ୍ ସିଦ୍ଧ ଘିଅ ମନୁଷ୍ୟ ପିବା ଉଚିତ।
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
ନୀଲୋତ୍ପଳର କିଞ୍ଜଲ୍କକୁ ଗୋଶକୃଦ୍-ରସ ସହ ଯୋଗ କଲେ ତାହା ଚକ୍ଷୁହିତ, ଭେଦନ (ଅବରୋଧଭେଦକ), ହୃଦ୍ୟ, ଦୀପନ ଏବଂ କଫଜ ରୋଗନାଶକ ହୁଏ।
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
ଏହା ଗୁଟିକାଞ୍ଜନ (ଗୋଳି-ରୂପ ଅଞ୍ଜନ) ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ଦିନ ଓ ରାତିରେ ହେଉଥିବା ଅନ୍ଧତାରେ ଏହା ହିତକର। ଯଷ୍ଟୀମଧୁ, ବଚା, କୃଷ୍ଣା ବୀଜ ଓ କୁଟଜ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
ନିମ୍ବର କଷାୟକୁ ତାହାର କଲ୍କ ସହ ମିଶାଇ ବମନ ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ। ସ୍ନେହନ ଓ ସ୍ୱେଦନ ପରେ ଯବଯୁକ୍ତ ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ବିରେଚନ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
ନହେଲେ ମନ୍ଦାଗ୍ନି, ଗୌରବ ଓ ଅରୁଚିରେ ଏହାକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ), ସୈନ୍ଧବ ଓ କୃଷ୍ଣା (ଗୋଲମରିଚ) ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଉଷ୍ଣଜଳ ସହ ପିବା ଉଚିତ।
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
ବିରେଚନ ସର୍ବରୋଗଘ୍ନ; ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ‘ନାରାଚ’ ନାମକ ଯୋଗ। ଆତ୍ରେୟ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଯେ ସିଦ୍ଧଯୋଗ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ, ସୁଶ୍ରୁତ ତାହାକୁ ସର୍ବରୋଗହର ଓ ସର୍ବଯୋଗମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ର୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).