Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ଏହି ଆୟୁର୍ବେଦ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଷଚିକିତ୍ସା-ବିଧି ଦେଇଛନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ ସହ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଔଷଧ ଯୋଗ। ଆରମ୍ଭରେ କୃତ୍ରିମ/ପ୍ରଦତ୍ତ ବିଷ, ବିଭିନ୍ନ ବିଷ ଓ ଦଂଶବିଷ ପାଇଁ ବିଷଶମନ ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି; ପ୍ରସାରିତ ବିଷକୁ ‘ମେଘସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାର’ ପରି ଟାଣି ବାହାର କରିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ଧାରଣ/ନିଗ୍ରହ କରିବାର ଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ବୀଜମନ୍ତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଆହ୍ୱାନ ସହ ‘ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ’ ମନ୍ତ୍ର। ତାପରେ ପ୍ରେତଗଣାଧିପତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ ‘ପାତାଳକ୍ଷୋଭ’ ମନ୍ତ୍ର—ଡ଼ଙ୍କ, ସର୍ପଦଂଶ ଓ ହଠାତ୍ ସ୍ପର୍ଶଜନ୍ୟ ବିଷରେ ଶୀଘ୍ର ଶମନ ପାଇଁ। ଶେଷରେ ଦଂଶଚିହ୍ନ ଛେଦନ/ଦାହ ଏବଂ ଶିରୀଷ, ଅର୍କକ୍ଷୀର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦିର ପ୍ରତିବିଷ ଯୋଗ—ପାନ, ଲେପ, ଅଞ୍ଜନ, ନସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ମାର୍ଗରେ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Shlokas
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
କୃତ୍ରିମ ବିଷ ଓ ଉପବିଷକୁ ନାଶ କର; ନାନା ବିଷ ଓ ଦଂଶଜ ବିଷକୁ ନାଶ କର। ‘ଧମ, ଦମ, ବମ’—ମେଘସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାରଧାରା ପରି ପ୍ରସାରିତ ବିଷକୁ ଆକର୍ଷଣ କର; ନିର୍ବିଷୀଭବ; ସଂହାର କର, ଗଚ୍ଛ, ପ୍ରବେଶ କରି ଆବେଶ କର, ବିଷ ଉତ୍ଥାପନ-ରୂପ ଧାରଣ କର। ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ବିଷଧାରଣ: ‘ଓଂ କ୍ଷିପ ଓଂ କ୍ଷିପ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହ୍ରୀଂ ଖୀଂ ସଃ ଠନ୍ଦ୍ରୌଂ ହ୍ରୀଂ ଠଃ’। ଜପାଦିରେ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ବନ୍ଧି/ବଶ କରେ।
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
ଏକ-ଦ୍ୱି-ତ୍ରି-ଚତୁର୍ବୀଜଯୁକ୍ତ, କୃଷ୍ଣ, ଚକ୍ର ଓ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ) ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ-ଚିହ୍ନ ସହିତ, ‘ଗୋପୀଜନବଲ୍ଲଭାୟ ସ୍ୱାହା’ ରେ ସମାପ୍ତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ।
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ଓଁ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ପ୍ରେତଗଣଙ୍କ ଅଧିପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। “ବାନ୍ଧ, ଗର୍ଜ, ଘୁରା, ଛାଡ଼, ମୋହିତ କର, ପ୍ରହାର କର, ପ୍ରବେଶ କର; ହେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପତଙ୍ଗ!”—ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ‘ପାତାଳ-କ୍ଷୋଭ’ ମନ୍ତ୍ର; ଏହାର ଜପରେ ବିଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଡ଼ଙ୍କ ଓ ସର୍ପଦଂଶରେ, ହଠାତ୍ ଦଂଶ ହେଲେ, ଏବଂ କାଠ-ଶିଳା ଆଦି ସ୍ପର୍ଶଜନିତ ଦଂଶରେ ମଧ୍ୟ, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
ବିଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେହରୁ ଦଂଶଚିହ୍ନକୁ ତପ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା (ଜ୍ୱାଲକ/କଟାରି-ଛୁରି ଆଦି) କାଟି ବାହାର କରିବା; ପରେ ଶିରୀଷ ବୀଜ-ପୁଷ୍ପ, ଅର୍କକ୍ଷୀର (ଲାଟେକ୍ସ), ଅର୍କବୀଜ ଓ କଟୁତ୍ରୟ—ଏହାକୁ ଲେପ ଭାବେ ଲଗାଇବା।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
ପାନ କରାଇବା, ଲେପ ଲଗାଇବା, ଅଞ୍ଜନ (ଚକ୍ଷୁପ୍ରୟୋଗ) ଆଦି ଉପାୟରେ ବିଷ ନାଶ କରାଯାଏ। ଔଷଧ—ଶିରୀଷ ପୁଷ୍ପରସରେ ଭାବିତ ଶ୍ୱେତ ମରିଚ (ଧଳା ଗୋଲମରିଚ)।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
ପାନ, ନସ୍ୟ, ଅଞ୍ଜନ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗରେ ବିଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୋଷାତକୀ, ବଚା, ହିଙ୍ଗୁ, ଶିରୀଷ ଓ ଅର୍କକ୍ଷୀର (ଲାଟେକ୍ସ) ଯୁକ୍ତ ଯୋଗ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
‘ଗୁଲୁ’, ‘ଜ୍ୱାଲକ’, ‘କଲଦାଲିନ୍’—ଏ ତିନିଟିକୁ ସମ ପାଣିରେ ପିସି ନସ୍ୟ ଆଦି ରୂପେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା; ତାହାରେ ବିଷ ହଟେ। ଏହିପରି ‘ରାମଠ’ ସହ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ (ତୁମ୍ବୀ) ଗଛର ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ନସ୍ୟ ଭାବେ ଦେଲେ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
ଇନ୍ଦ୍ରବଳା, ଅଗ୍ନିକନ୍ଦ, ଦ୍ରୋଣ, ତୁଳସୀ, ଦେବିକା ଓ ସହା—ଏମାନଙ୍କ ରସ ସହ ମିଶାଇ ତ୍ରିକଟୁକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶିରୀଷର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗକୁ ‘କୃଷ୍ଣା’ ପଞ୍ଚଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ମିଶାଇଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷହର।
Frequently Asked Questions
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.