Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ସର୍ବରୋଗହର ଔଷଧ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଅଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ (ସମାପ୍ତ)। (ଅନ୍ୟ ପାଠରେ—‘ଉଲ୍କା, ଉଷ୍ମ ଓ ଅଧ୍ୱସେବୀ’ ବିଷୟ।) ଏବେ ‘ରସାଦି-ଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଅଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ମୁଁ ରସାଦିର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଔଷଧର ଗୁଣ କହିବି; ଶୁଣ। ଯେ ରସ, ବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିପାକ ଜାଣେ, ସେ ରାଜା ଆଦିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ।

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

ମଧୁର, ଅମ୍ଳ ଓ ଲବଣ ରସ ସୋମଜ ବୋଲି କଥିତ; କଟୁ, ତିକ୍ତ ଓ କଷାୟ ରସ ଅଗ୍ନିଜ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ହେ ମହାବାହୁ।

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

ଦ୍ରବ୍ୟର ବିପାକ ତିନି ପ୍ରକାର—କଟୁ, ଅମ୍ଳ ଓ ଲବଣ ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତ। ବୀର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୀତ।

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଔଷଧୀମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ତାଙ୍କର ରସ ମଧୁର, କଷାୟ ଓ ତିକ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୀତବୀର୍ୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଶେଷଗୁଡ଼ିକ ଉଷ୍ଣବୀର୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସେଠାରେ ଗୁଡୂଚୀ ତିକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିଉଷ୍ଣବୀର୍ୟ ହେତୁ ଉଷ୍ଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

ହେ ମାନଦ, କଷାୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଷ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ପଥ୍ୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ମଧୁର ଆହାର ଓ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଉଷ୍ଣ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

ଲବଣ ଓ ମଧୁର—ଏ ଦୁଇଟିକୁ ମଧୁର ବିପାକ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଏ। ଅମ୍ଲ ଓ କଟୁ (ଉଷ୍ଣ)କୁ ଅମ୍ଲ ବିପାକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶେଷ ରସଗୁଡ଼ିକ କଟୁ ବିପାକ ଦେଇଥାଏ।

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

ବୀର୍ୟ ଓ ବିପାକର ସମ୍ବନ୍ଧ ଯେତେବେଳେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟକାରୀ କାରଣ ପ୍ରଭାବ ହେଉଛି। ତେଣୁ କ୍ଷୌଦ୍ର (ମଧୁ) ମଧୁର ରସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିପାକରେ କଟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ତାହାର ଷୋଳ ଗୁଣ ଜଳରେ କ୍ୱାଥ କରି, ଦ୍ରବଭାଗକୁ କମାଇ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦ୍ରବମାତ୍ରାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣିବା ଉଚିତ। ଯବ (ଜଉ) ଓ କ୍ଷୌଦ୍ର (ମଧୁ) ଯୋଗ କରାଯାଇପାରେ—ଯେଉଁଠି ବିଶେଷ ବିଧି ନ କୁହାଯାଇଛି, ସେଠି କଷାୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଏହି ସାଧାରଣ ନିୟମ।

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

ସ୍ନେହପାକରେ କଷାୟ-ଜଳ ଚାରି ଗୁଣ ହେବା ଉଚିତ। ଦ୍ରବ୍ୟସମ ପରିମାଣର କଲ୍କ (ଔଷଧ-ଲେପ) ନେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଧିମତେ କଲ୍କ ଓ ସ୍ନେହ (ତେଲ/ଘିଅ) ଯୋଗ କରିବେ।

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ଯେତେ, ତାହାନୁସାରେ ସ୍ନେହର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରିମାଣ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳବିହୀନ, ତାହାକୁ ତଦନୁସାରେ ‘ସ୍ନେହ-ଦ୍ରବ୍ୟ’ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

ଯେ ପାକରେ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟ ସଂବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସାରଗଢ଼ ହୁଏ, ସେହି ପାକକୁ ସ୍ନେହମାନଙ୍କର ଯଥାଯଥ ‘ପାକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହେ ସୁଶ୍ରୁତ! ଲେହ୍ୟ (ଅବଲେହ) ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସମତୁଲ୍ୟତା ରହେ।

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

ଅଳ୍ପ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସ୍ୱଚ୍ଛ (ଛାଣା) କ୍ୱାଥକୁ ‘କ୍ୱାଥ’ କୁହାଯାଏ; କଷାୟ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ହେବ। ଚୂର୍ଣ୍ଣର ପରିମାଣ ଏକ ଅକ୍ଷ ଓ କଷାୟର ପରିମାଣ ଚାରି ପଲ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

ଏହା ‘ମଧ୍ୟମ’ ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ମାତ୍ରାର କୌଣସି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ନାହିଁ। ବୟସ, କାଳ/ଋତୁ, ବଳ, ଜଠରାଗ୍ନି, ଦେଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ (ଔଷଧ) ଓ ରୋଗ/ପୀଡା ଅନୁସାରେ ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

ହେ ମହାଭାଗ! ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି ମାତ୍ରା ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ରସମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସୌମ୍ୟ ଏବଂ ଧାତୁବର୍ଧକ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

ମଧୁର ରସଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ବିଶେଷତଃ ଧାତୁବର୍ଧକ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ—ଉଭୟ ପ୍ରତି ସମଗୁଣ (ସମତୁଳିତ ଗୁଣ) ଧାରଣ କରେ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶମନକାରୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

ସେହି ନିୟମ-ଆଚରଣ ହିଁ ବୃଦ୍ଧି (ଓ କୁଶଳ) ପାଇଁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ତାହାର ବିପରୀତ କ୍ଷୟ ଆଣେ। ହେ ମନୁଜୋତ୍ତମ! ଏହି ଦେହରେ ଉପସ୍ତମ୍ଭର ତ୍ରୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

ଆହାର, ମୈଥୁନ ଓ ନିଦ୍ରା—ଏହି ତିନିଟି ବିଷୟରେ ସଦା ସଂଯମପୂର୍ବକ ଯତ୍ନ ରଖିବା ଉଚିତ। କାରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସେବନରୁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଅତିସେବନରୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନାଶ ହୋଇପାରେ।

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

କ୍ଷୀଣ (କୃଶ) ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ବୃଂହଣ ଅର୍ଥାତ୍ ପୋଷଣ‑ବୃଦ୍ଧି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ପାଇଁ କର୍ଷଣ ଅର୍ଥାତ୍ କମାଇବା ଚିକିତ୍ସା; ଏବଂ ମଧ୍ୟମ କାୟା ପାଇଁ ରକ୍ଷଣ‑ପାଳନ। ଏହିପରି ଦେହର ତିନି ଭେଦ ମନାଯାଏ।

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

ସ୍ନେହପାକରେ (ଘୃତ‑ତୈଳ ଆଦିର ସଂସ୍କାରରେ) ତାହାର ଲକ୍ଷଣ‑ଗୁଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହିଅନୁରୂପ ତାପ ଦେବା ଉଚିତ—ସୁଶ୍ରୁତ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି। ଦୁଇ ଉପକ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି: ତର୍ପଣ (ପୋଷକ) ଓ ଅତର୍ପଣ (ଲଘୁ/କ୍ଷୟକର)। ହିତାହାର, ମିତାହାର, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଭୋଜନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

ହେ ମନୁଜୋତ୍ତମ! ଔଷଧିମାନଙ୍କର କଳ୍ପନା (ପ୍ରସ୍ତୁତି) ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ରସ, କଲ୍କ, ଶୃତ (କ୍ୱାଥ), ଶୀତ (ହିମ), ଏବଂ ଫାଣ୍ଡ (ମଧୁର ଔଷଧୀୟ ପାନୀୟ/ପ୍ରସ୍ତୁତି)।

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

‘ରସ’ ଅର୍ଥ ପୀଡିତ (ନିଚୋଡ଼ା) ରସ; ‘କଲ୍କ’ ଅର୍ଥ ମର୍ଦ୍ଦନ‑ଆଲୋଡନରୁ ତିଆରି ଲେପ। ଯାହା କ୍ୱଥିତ ହୋଇଛି ତାହା ‘ଶୃତ’ (କ୍ୱାଥ)। ଯାହା ଶୀତଳ ହୋଇଛି ତାହା ‘ଶୀତ’; ଯାହା ରାତିଭର ରହିଛି ତାହା ‘ପର୍ୟୁଷିତ’।

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

ଯାହାକୁ ସତ୍ୱର ଉବାଳି ପରେ ଛାଣି ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଫାଣ୍ଟ’ କୁହାଯାଏ। ‘କରଣ’ ସଂଖ୍ୟା ଏକଶେ ଷାଠି (160) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

ଯେ ଏହା ଜାଣେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଜେୟ ହୁଏ; ବ୍ୟବହାର-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେ ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁଧାରୀ ବୀର ହୁଏ। ଆହାରଶୁଦ୍ଧି ଜଠରାଗ୍ନିର ହିତ ପାଇଁ; କାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ବଳର ମୂଳ ଅଗ୍ନି।

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

ହେ ସୁରାଜ୍ଞି (କୁଳବତୀ), ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ଓ ତ୍ରିଫଳା-ଯୁକ୍ତ, ଉତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣଦାୟକ ଯୋଗ ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ (ଚର୍ବି କମ୍ ବନ୍ୟମାଂସ) ରସ ସୈନ୍ଧବସହ, ଦହି, କ୍ଷୀର ଓ ଧାନ୍ୟକଣ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

ମନୁଷ୍ୟ ରସାଧିକ (ସ୍ନେହ-ପୋଷଣ ପ୍ରଧାନ) କିମ୍ବା ସମ (ସମତୁଳିତ) ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରୁ, ସେ ବାତାଧିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ନିଦାଘ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ) ଋତୁରେ ମର୍ଦନ/ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କହାଯାଇଛି; ଶିଶିର (ଶୀତ) ଋତୁରେ ତାହା ସମଭାବେ ଓ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ମର୍ଦନ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ନିଦାଘ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ) ଋତୁରେ ମର୍ଦନ ପ୍ରବଳ ହେଉ। ପ୍ରଥମେ ତ୍ୱଚାକୁ ମର୍ଦନ କରିବା, ତାପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ।

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

ଯେଉଁ ଦେହରେ ସ୍ନାୟୁ ଓ ରୁଧିରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଅସ୍ଥି ଯେନ ମାଂସରେ ଆବୃତ ଭଳି ଦିଶେ। ସେହିପରି ଏଠାରେ ସ୍କନ୍ଧ ଓ ବାହୁ, ଏବଂ ଜଂଘା ଘୁଣ୍ଟି ସହିତ, ମାଂସଳ ଦିଶେ।

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମନ କରିବା ପରି ରୋଗୀଙ୍କ ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ମର୍ଦନ କରିବେ; ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଜତ୍ରୁ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବେ। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ପୁନଃପୁନଃ ଦୃଢ଼ ଚାପ ଦେବେ।

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରସାରିତ କରିବା ଉଚିତ; ଝଟକା ଦେଇ କିମ୍ବା ତ୍ୱରାରେ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବ ଭୋଜନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରେ ମାତ୍ର ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ; ଖାଇ କିମ୍ବା ପିଇ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ନୁହେଁ।

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରହରର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ, ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକଥର ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଶ୍ରମକୁ ଦୂର କରେ। ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ଶ୍ୱାସକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାୟାମ କଫକୁ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ମର୍ଦନ ବାତକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

ସ୍ନାନ ପିତ୍ତର ଅଧିକତାକୁ ଶମନ କରେ, ଏବଂ ତାହା ପରେ ଆତପସେବନ (ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ) ହିତକର। ଆତପ, କ୍ଲେଶକର ଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଶ୍ରମସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିରାପଦ ଓ ମିତ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଉଚିତ।