Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
अध्याय १ ची सुरुवात शिवस्तुतीने होते—गौरीच्या स्तनांवरील केशरी चिन्ह शिवाच्या वक्षस्थळी उमटले आहे, अशी प्रतीकात्मक प्रतिमा भक्ती व तत्त्वचिंतन दृढ करते. सूत सांगतात की उपमन्युला शिवकृपा प्राप्त झाल्यानंतर, मध्यान्ह-व्रत संपवून वायुदेव नैमिषारण्यात ऋषींच्या सभेकडे येतात. नित्यकर्म पूर्ण केलेले ऋषी त्यांना पाहून सभेमध्ये तयार आसनावर बसवतात. जगन्मान्य वायु सुखाने बसून प्रभूची महिमा स्मरतो, सर्वज्ञ व अजेय महादेवाचे शरण घेतो आणि म्हणतो—चराचर संपूर्ण विश्व हेच शिवाची विभूती आहे. हे मंगल वचन ऐकून शुद्ध ऋषी ‘विभूतीविस्तर’ अधिक विस्ताराने सांगण्याची विनंती करतात; उपमन्युची तपस्या, पाशुपत-व्रतसिद्धी आणि वासुदेव कृष्णादी दृष्टांत यांशी प्रश्न जोडतात. अशा रीतीने हा अध्याय कथाभूमिकेतून पुढे जाऊन शिवाच्या प्रकट रूपांचे व त्यांची प्राप्ती कशी करावी याचे शास्त्रबद्ध वर्णन मागणारा दुवा ठरतो।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
अध्याय २ मध्ये ऋषी पाशुपत-ज्ञान तसेच पाशुपती (शिव), पशु (बद्ध जीव) आणि पाश (बंधन) यांचे तात्त्विक अर्थ स्पष्ट करण्याची विनंती करतात. सूत वायूला योग्य वक्ता म्हणतो; तो पूर्वीच्या प्रकटीकरणाचा आधार देतो—मंदर पर्वतावर महादेव श्रीकंठाने देवीला परम पाशुपत-ज्ञान उपदेशिले. पुढे वायू ही शिकवण दुसऱ्या प्रसंगाशी जोडतो, जिथे कृष्ण (कृष्णरूप विष्णू) नम्रतेने ऋषी उपमन्युकडे जाऊन दिव्य ज्ञान व शिवाची विभूती यांचे पूर्ण विवेचन मागतो. कृष्णाच्या प्रश्नांतून सिद्धांताची चौकट स्पष्ट होते—पाशुपती कोण, पशु कोण, कोणत्या पाशांनी ते बांधलेले, आणि मुक्ती कशी मिळते. उपमन्यु शिव-देवीला वंदन करून उत्तरास आरंभ करतो, ज्यातून बंधन-मोक्ष विश्लेषणावर आधारित शैव मोक्षमार्गाची मांडणी सुरू होते.
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
उपमन्यू कृष्णाला सांगतो की परमात्मा महेश/शिव आपल्या मूर्तींनी संपूर्ण चराचर जगत व्यापून त्याचे धारण-पोषण करतो. या अध्यायात विश्व शिवाच्या अष्टमूर्तीमध्येच स्थित आहे—सूत्रात ओवलेल्या मण्यांसारखे—असे प्रतिपादन आहे. पुढे प्रमुख शैव रूपे व पंचब्रह्म तनू—ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात—यांना सर्वव्यापक मानून काहीही अव्याप्त राहत नाही असे सांगितले आहे. ईशान क्षेत्रज्ञ/भोक्ता तत्त्वाचा, तत्पुरुष अव्यक्त व गुणमय भोग्यांचा, अघोर बुद्धितत्त्वाचा (धर्मादिसहित), वामदेव अहंकाराचा, आणि सद्योजात मनाचा अधिष्ठाता आहे. इंद्रिय-करण-विषय-भूत यांचे संबंधही दिले आहेत—श्रोत्र–वाक्–शब्द–व्योम, त्वक्–पाणी–स्पर्श–वायु, चक्षु–चरण–रूप–अग्नी, रसना–पायु–रस–आपः, घ्राण–उपस्थ–गंध–भू। शेवटी या मूर्तींची कीर्ती व पूजनीयता हीच श्रेयस देणारी एकमेव कल्याणकारण आहे असे निष्कर्षित केले आहे।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
या अध्यायात कृष्ण विचारतो—परमतेजस्वी शर्व (शिव) यांच्या मूर्तींनी विश्व कसे व्यापले आहे आणि स्त्री–पुंभावयुक्त जगावर दिव्य दांपत्य कसे अधिष्ठान करते. उपमन्यु सांगतो की शिव–शिवेची श्रीमद्-विभूती व याथात्म्य केवळ संक्षेपानेच सांगता येईल; सविस्तर वर्णन अशक्य आहे. तो शक्तीला महादेवी आणि शिवाला शक्तिमान म्हणत, चराचर विश्व हे त्यांच्या विभूतीचे केवळ लेशमात्र आहे असे प्रतिपादित करतो. पुढे चित्–अचित्, शुद्ध–अशुद्ध, पर–अपर असे तत्त्वभेद स्पष्ट करून, अचेतनाशी चेतनेचा संयोग झाल्याने अपर/अशुद्ध पक्षात संसार प्रवाहित होतो असे सांगतो; तरीही पर व अपर दोन्हीवर शिव–शिवेचे स्वाभाविक स्वाम्य आहे. जगत् त्यांच्या अधीन आहे, ते जगताच्या अधीन नाहीत—ही त्यांची विश्वसत्ता. चंद्र व चांदण्याप्रमाणे शिव–शक्तीचे अभेदत्व दाखवून, शक्तीविना शिवाचा प्रकाश जगात प्रकट होत नाही असे प्रतिपादन होते.
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
या अध्यायात उपमन्यु सांगतो की चराचर संपूर्ण विश्व हे देवदेव शिवाचेच ‘विग्रह’ आहे; पण पाशबंधनाच्या जडत्वामुळे बद्ध जीवांना हे कळत नाही. एकच तत्त्व अनेक प्रकारे वर्णिले जाते—अविकल्प परम अवस्था न जाणणारे मुनिसुद्धा विविध वचने बोलतात—अशी एकता व बहुलता यांतील ताणतणावाची मीमांसा येथे आहे. अपर ब्रह्म म्हणजे भूततत्त्वे, इंद्रिये, अंतःकरण व विषयसमूह; पर ब्रह्म म्हणजे चिदात्मा शुद्ध चैतन्य. ‘ब्रह्म’ शब्दाची व्युत्पत्ती (बृहत्त्व/बृंहणत्व) सांगून, दोन्हीही ब्रह्माधिपती प्रभु शिवाचेच स्वरूप आहेत असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे विश्व विद्या-अविद्या-रचनेने उभे आहे—विद्या सत्याशी अनुरूप चेतन ज्ञान, अविद्या अचेतन मिथ्याग्रह; भ्रांती व यथार्थसंवित्ती यांचा भेद दाखवून निष्कर्ष—सत् व असत् दोन्हींचा स्वामी शिवच या द्वयांचा व त्यांच्या ज्ञानफलांचा नियंता आहे।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
या अध्यायात उपमन्यू सिद्धान्तरूपाने सांगतो की शिव कोणत्याही बंधनाच्या अधीन नाहीत—आणव, मायीय, प्राकृत, ज्ञान‑मानसिक, इंद्रिय, भूत व तन्मात्रा इत्यादी. काळ, कला, विद्या, नियती, राग‑द्वेष, कर्म, त्याचा विपाक आणि सुख‑दुःखही त्यांना बांधू शकत नाहीत. मित्र‑शत्रू, नियंता‑प्रेरक, स्वामी‑गुरु‑रक्षक असे संबंधधर्मही त्यांच्यावर लागू होत नाहीत; ते पूर्ण निरपेक्ष आहेत. शेवटी प्रतिपादन होते की परमात्मा शिव सर्वमंगल असून स्वशक्तींनी स्वस्वरूपात स्थित राहून सर्वांचा अढळ अधिष्ठान आहेत; म्हणून त्यांना ‘स्थाणु’ म्हणतात.
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
या अध्यायात उपमन्यु शिवाची स्वाभाविकी शक्ती तत्त्वतः सांगतात. ती सर्वव्यापी, सूक्ष्म व आनंद-चैतन्यमयी असून सूर्यकिरणांसारखी एक असूनही अनेक रूपांनी प्रकटते. इच्छा, ज्ञान व क्रिया अशा शक्तींचे असंख्य भेद वर्णिले आहेत आणि अग्नीच्या ठिणग्यांप्रमाणे तिच्या प्रस्फुरणातून तत्त्वांची उत्पत्ती सांगितली आहे. विद्या-अविद्येचे अधिपती, पुरुष व प्रकृती तिच्याच क्षेत्रात आहेत; महत् इत्यादी सर्व विकार तिचे कार्य आहेत. शिव ‘शक्तिमान’ असून शक्ती ही वेद-श्रुती-स्मृती, ज्ञान, धैर्य तसेच जाणणे-इच्छिणे-करणे या सामर्थ्यांचा आधार आहे. माया, जीव, विकृती आणि सत्-असत् यांचा सर्व विस्तार तिच्याने व्यापलेला आहे; तिची लीला मोहही घालते आणि मुक्तही करते. तिच्यासह सर्वेशाचा जगात (येथे) सत्तावीस प्रकारे व्याप आणि या बोधातून मोक्ष—असा निष्कर्ष मांडला आहे.
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
या अध्यायात कृष्ण शरणागतांना मोक्ष देणाऱ्या शिवोपदिष्ट ‘वेदसारा’चे अचूक वर्णन मागतात. हे तत्त्व गूढ, बहुअर्थी असून अभक्त वा अयोग्यांसाठी अप्राप्य असल्याचे सांगितले आहे. पुढे कृष्ण विचारतात—या उपदेशानुसार पूजा कशी करावी, अधिकार कोणास आहे, तसेच ज्ञान व योग यांचा मार्गाशी काय संबंध आहे. उपमन्यु वेदाभिप्रायाशी सुसंगत असा संक्षिप्त शैव-सूत्ररूप उपदेश सांगतात, जो स्तुती-निंदारहित व त्वरित निश्चय देणारा आहे; त्याचा पूर्ण विस्तार अशक्य म्हणून ते सार सांगतात. नंतर सृष्टीकथेत, प्रकट सृष्टीपूर्वी शिव (स्थाणु/महेश्वर) कारणशक्तिसहित स्वयमेव प्रकट होऊन प्रभुरूप धारण करतात आणि मग देवांमध्ये प्रथम ब्रह्म्याची उत्पत्ती करतात. ब्रह्मा आपल्या दिव्य जनकाचे दर्शन घेतात आणि शिव उत्पन्न झालेल्या ब्रह्म्याचे—या परस्पर दर्शनातून सर्जनशक्ती शिवाच्या पूर्व स्वप्रकाशातूनच प्रवाहित होते, अशी तत्त्वस्थापना होते.
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
अध्याय ९ मध्ये कृष्ण उपमन्यूस शर्व (शिव) विषयी विचारतो—युगांच्या फेरफटक्यात शिव योगाचार्याच्या छलरूपाने अवतार घेऊन शिष्यपरंपराही स्थापन करतो. उपमन्यु वाराहकल्पात, विशेषतः सातव्या मन्वंतरात, युगक्रमानुसार अठ्ठावीस योगाचार्यांची नावे सांगतो. पुढे प्रत्येक आचार्याला चार शांतचित्त शिष्य असतात असे सांगून, श्वेतापासून आरंभ करून श्वेताश्व, श्वेतलोहित, विकोष/विकेश तसेच सनत्कुमार-समूह इत्यादी नावसमूहांसह शिष्यांची क्रमवार यादी दिली जाते. हा अध्याय शैव योग-परंपरेची वंशपरंपरागत, सूचीस्वरूप पुराणीय निर्देशिका आहे.
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
या अध्यायात कृष्ण उपमन्यूला शिवज्ञानाचा परम जाणकार म्हणून वंदन करतो आणि शिवज्ञानरूपी ‘अमृत’ चाखूनही तृप्ती होत नाही असे सांगतो। उपमन्यू मंदर पर्वतावर महादेव देवीसह ध्यानमय, अंतरंग स्थितीत विराजमान आहेत व सभोवती देव्या आणि गण उपस्थित आहेत असे वर्णन करतो। योग्य क्षणी देवी प्रश्न विचारते—आत्मतत्त्वात स्थिर नसलेल्या अल्पबुद्धी मनुष्यांनी कोणत्या उपायाने महादेव प्रसन्न होतात? ईश्वर उत्तर देतात की कर्मकांड, तप, जप, आसन-साधना किंवा केवळ तात्त्विक ज्ञान—श्रद्धेशिवाय सर्व निष्फळ; श्रद्धाच श्रेष्ठ साधन आहे। श्रद्धा स्वधर्मपालनाने, विशेषतः वर्णाश्रम-नियमांनी, वाढते व सुरक्षित राहते। अशा स्थिर श्रद्धा व शिस्तबद्ध आचाराने शिवकृपा सुलभ होते—शिव दर्शन, स्पर्श, पूजा व संवाद प्राप्त होतो।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
शिव देवीला सांगतो की तो वर्णधर्म तसेच योग्य भक्त आणि विद्वान द्विज साधकांचा अपेक्षित आचार संक्षेपाने सांगणार आहे. त्रिकाल स्नान, अग्निकार्य, क्रमाने लिंगपूजा, दान-दया-ईश्वरभाव आणि सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा-सत्यादी संयम यांचे विधान आहे. अध्ययन- अध्यापन-व्याख्यान, ब्रह्मचर्य, श्रवण, तप, क्षमा व शौच यांचा आग्रह; शिखा, उपवीत, उष्णीष, उत्तरीय धारण, भस्म-रुद्राक्ष धारण आणि पर्वकाळी विशेषतः चतुर्दशीला विशेष पूजा सांगितली आहे. आहारशुद्धीत ब्रह्मकूर्च इत्यादी नियत सेवन आणि शिळे/अशुद्ध अन्न, काही धान्य, मद्य व त्याचा वाससुद्धा टाळण्याचे निर्देश आहेत. पुढे योगीची लक्षणे—क्षमा, शांती, संतोष, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, शिवज्ञान, वैराग्य, भस्मसेवन व सर्व आसक्तीचा त्याग—तसेच दिवसा भिक्षाभोजनासारखा कठोर आचार संक्षेपाने दिला आहे; अशा रीतीने बाह्य आचार, नैतिक शुद्धी आणि योगिक विरक्ती यांचा शैव आचारसंहिता म्हणून संगम दाखविला आहे।
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
अध्याय १२ मध्ये श्रीकृष्ण उपमन्युला पञ्चाक्षर मंत्राचे माहात्म्य तत्त्वतः सांगण्याची विनंती करतात. उपमन्यु म्हणतात की त्याचा विस्तार दीर्घ काळातही अपरिमित आहे, म्हणून ते संक्षेपाने उपदेश करतात. हा मंत्र वेद व शिवागम—दोन्हीत प्रमाणित असून शिवभक्तांसाठी पूर्ण साधन आहे व सर्व पुरुषार्थ सिद्ध करणारा आहे. अक्षरांनी लहान पण अर्थाने महान—वेदसार, मोक्षदायक, निश्चित आणि स्वयं शिवस्वरूप असा गौरव केला आहे. तो दिव्य, सिद्धिदायक, जीवांच्या मनाला आकर्षक, गूढ व निर्विवाद आहे. मंत्ररूप ‘नमः शिवाय’ हे आद्य सूत्र म्हणून मांडले आहे. एकाक्षर ‘ॐ’ याचा संबंध शिवाच्या सर्वव्यापक उपस्थितीशी जोडला आहे आणि ईशानादी पञ्चब्रह्म-तत्त्वांशी निगडित सूक्ष्म एकाक्षर-तत्त्वे मंत्रक्रमात प्रतिष्ठित असल्याचे सांगितले आहे. अशा रीतीने वाच्य-वाचक भावाने सूक्ष्म षडक्षरात पञ्चब्रह्मतनु शिवच मंत्रही आणि अर्थही आहेत, असे प्रतिपादन होते.
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
या अध्यायात देवी कलियुगाचे निदान करतात—काळ कलुषित व दुर्जेय आहे, धर्म उपेक्षित झाला आहे, वर्णाश्रम-आचार क्षीण झाले आहेत, सामाजिक-धार्मिक संकट पसरले आहे आणि गुरु–शिष्य उपदेशपरंपरा खंडित झाली आहे. अशा अवस्थेत शिवभक्तांना मोक्ष कसा मिळेल, असा प्रश्न त्या विचारतात. ईश्वर उत्तर देतात की त्यांच्या ‘परमा विद्या’—हृदयाला आनंद देणारी पञ्चाक्षरी—हाच आधार आहे; भक्तीने अंतःकरण घडलेल्यांना कलियुगातही मुक्ती मिळते. पुढे मन-वाणी-काया दोषांनी मलिन, कर्मास अयोग्य व ‘पतित’ लोकांचे कर्म नरकच देईल का, अशी शंका येते. शिव आपली प्रतिज्ञा पुनः दृढ करून रहस्य सांगतात—मंत्रासहित पूजा (समंत्रक-पूजा) ही निर्णायक उद्धारक साधना आहे; पतित भक्तही या विद्येने मुक्त होतो.
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
या अध्यायात मंत्रसिद्धीसाठी शैव तांत्रिक विधी सांगितली आहे. ईश्वर म्हणतात—गुरूची आज्ञा, योग्य क्रिया, श्रद्धा आणि अपेक्षित दक्षिणा/अर्पण यांशिवाय केलेला जप निष्फळ ठरतो. शिष्याने तत्त्ववेत्ता, सद्गुणी व ध्याननिष्ठ अशा योग्य गुरु/आचार्याकडे जाऊन भावशुद्धीने वाणी-मन-देह-धन यांद्वारे सेवा करावी; सामर्थ्यानुसार दीर्घकाळ गुरुपूजा व दान करावे आणि वित्तशाठ्य (धनात कपट) टाळावे. गुरु प्रसन्न झाल्यावर स्नान, मंत्रशुद्ध जल व मंगल द्रव्यांनी शुद्धी करून, योग्य अलंकार धारण करून, पवित्र स्थळी (नदीकाठ, समुद्रकाठ, गोठा, मंदिर किंवा शुद्ध गृह) निर्दोष तिथी-नक्षत्र-योगी विधी करावा. मग गुरु शुद्ध उच्चाराने ‘परम मंत्र’ देऊन आज्ञा प्रदान करतात. मंत्र व आज्ञा मिळाल्यावर शिष्य पुरश्चरणाच्या नियमानुसार ठराविक संख्येने जप, संयम व नियंत्रित आहार-विहार पाळतो. पुरश्चरण पूर्ण करून नित्य जप टिकवणारा शिव व गुरु यांच्या अंतःस्मरणात स्थित होऊन सिद्ध होतो आणि सिद्धी देण्यास समर्थ ठरतो.
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
या अध्यायात मंत्राच्या माहात्म्य व उपयोगाविषयीच्या पूर्वोपदेशानंतर श्रीकृष्ण “शिवसंस्कार” याचे नेमके वर्णन विचारतात. उपमन्यु सांगतात की संस्कार हा असा विधी आहे जो पूजादि आचरणाचा अधिकार देतो; तो षडध्वाची शुद्धी, ज्ञानप्रदान आणि पाशबंधनाचा क्षय करणारा असल्याने त्यालाच दीक्षा असेही म्हणतात. शिवागमपरिभाषेत दीक्षा तीन प्रकारची—शाम्भवी, शाक्ती आणि मान्त्री। शाम्भवी गुरु-माध्यमाने क्षणार्धात फल देणारी; केवळ दृष्टि, स्पर्श किंवा वाणीनेही सिद्ध होऊ शकते. पाशक्षयाच्या तीव्रतेनुसार ती तीव्रा व तीव्रतरा अशी विभागली आहे—तीव्रतरा तात्काळ शांती/मोक्ष देणारी, तर तीव्रा आयुष्यभर क्रमशः शुद्धी करणारी. शाक्ती दीक्षा गुरुच्या योगोपायाने ज्ञानचक्षूद्वारे शक्तीचे अवतरण घडवून शिष्यदेहात प्रवेश करून ज्ञान देते; पुढे मान्त्री दीक्षेचे संकेत दिले आहेत।
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
अध्याय १६ मध्ये उपमन्यु शुभ दिवशी स्वच्छ व निर्दोष स्थानी करावयाच्या प्रारंभीच्या ‘समयाह्वय-संस्कार’ाचे विधान सांगतात. पुढे गंध, वर्ण, रस इत्यादी लक्षणांनी भूमी-परीक्षा करून शिल्पिशास्त्राप्रमाणे मण्डप-निर्मिती, वेदी-स्थापना आणि अष्टदिशांनुसार अनेक कुण्डांची रचना वर्णिली आहे; विशेषतः ईशान (ईशान्य) दिशेकडे क्रमविन्यास महत्त्वाचा, तसेच पश्चिमेस प्रधान कुण्ड वैकल्पिकरीत्या ठेवण्याचा निर्देश आहे. वेदी छत्र, ध्वज, माळांनी सजवून मध्यभागी रंगीत चूर्णांनी शुभ मण्डल काढतात—समर्थांसाठी सुवर्ण/अरुण चूर्ण, गरीबांसाठी सिन्दूर, शाळी/निवार चूर्ण इत्यादी पर्याय। कमल-मण्डलाचे प्रमाण (एक/दोन हात), कर्णिका, केसर व दलांचे माप आणि ईशान भागातील विशेष अलंकार सांगितले आहेत. शेवटी धान्य, तीळ, पुष्पे व कुश पसरून लक्षणयुक्त शिव-कुंभ सिद्ध करतात; याने पुढील आवाहनादि कर्मांची तयारी पूर्ण होते।
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
अध्याय १७ मध्ये उपमन्यु सांगतो की गुरुने शिष्याची योग्यता/अधिकार तपासून सर्वबंध-विमुक्तीसाठी षडध्व-शुद्धी करावी किंवा शिकवावी. पुढे सहा अध्व—कला, तत्त्व, भुवन, वर्ण, पद आणि मंत्र—हे प्रकटतेचे क्रमबद्ध ‘मार्ग’ म्हणून संक्षेपाने मांडले आहेत. निवृत्ती इत्यादी पाच कलांचे वर्णन करून उरलेले पाच अध्व या कलांनी व्याप्त आहेत असे सांगितले आहे. तत्त्वाध्व शिवतत्त्वापासून भूमीपर्यंत २६ तत्त्वांची मालिका असून शुद्ध, अशुद्ध व मिश्र भेदांनी स्पष्ट केली आहे. भुवनाध्व आधारापासून उन्मनापर्यंत (उपभेद वगळून) साठ असा सांगितला आहे. वर्णाध्व पन्नास रुद्ररूप अक्षरे, पदाध्व अनेक भेदांनी युक्त, आणि मंत्राध्व पराविद्येने व्याप्त आहे. जसा तत्त्वांचा स्वामी शिव तत्त्वगणनेत मोजला जात नाही, तसा मंत्रनायक मंत्राध्वात मोजला जात नाही—हा दृष्टांत दिला आहे. शेवटी, व्यापक–व्याप्य न्यायासह षडध्वाचे यथार्थ ज्ञान नसल्यास अध्वशोधनास पात्रता नाही; म्हणून साधनेपूर्वी अध्वांचे स्वरूप व व्याप्तिरचना समजून घ्यावी असे प्रतिपादन आहे।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
अध्याय १८ मध्ये आचार्यांच्या आज्ञेने होणाऱ्या मण्डल-पूजा व होमाचा काटेकोर क्रम सांगितला आहे। स्नानादी शुद्धी करून शिष्य हात जोडून ध्यानपूर्वक शिव-मण्डलाजवळ जातो. गुरु नेत्रबन्धनापर्यंत मण्डल प्रकट करतात; नंतर शिष्य पुष्पावकीरण करतो आणि जिथे फुले पडतात त्या चिन्हावरून गुरु शिष्याचे नाव/नियोजन ठरवतात। पुढे शिष्याला निर्माल्य-मण्डलात नेऊन ईशान (शिव) पूजन करतात व शिवानलात आहुती देतात। अशुभ स्वप्न झाल्यास दोषशांतीसाठी मूलविद्येने १००, ५० किंवा २५ आहुतींचा विधी सांगितला आहे। शिखेवर सूत्र बांधणे, निवृत्ति-कलेशी संबंधित आधार-पूजा, वागीश्वरी-पूजन आणि होमप्रधान क्रम यांचे वर्णन आहे। गुरूंच्या ‘योजना’ व अनुमत मुद्रा यांमुळे शिष्याला सर्वयोनींमध्ये एकाच वेळी अधिकार/प्रवेशाचा भाव प्राप्त होतो; मंत्र, मुद्रा व अग्निहोमाद्वारे शुद्धी, नियोजन व आध्यात्मिक एकात्मता साधणारा हा प्रक्रियात्मक अध्याय आहे।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
या अध्यायात गुरु योग्य साधकाची स्थापना करून शैव विद्या/मंत्राची दीक्षा कशी देतो याची विधिपूर्वक मांडणी आहे. उपमन्यु मण्डलपूजन, कुम्भस्थापन, होम, शिष्याची बैठक/स्थिती आणि पूर्वकर्मांची पूर्तता हा क्रम पूर्वोक्त रीतीने सांगतो. गुरु अभिषेक करून ‘परम मंत्र’ प्रदान करतो व पुष्पांबूने शिष्याच्या तळहातात शैवविद्येचे स्पर्शपूर्वक हस्तांतरण करून विद्योपदेश पूर्ण करतो. हा मंत्र परमेṣ्ठिन् (शिव) कृपेने इह-पर सिद्धी देतो असे स्तुत्य आहे. शिवाची आज्ञा घेऊन गुरु साधना व शिवयोग शिकवतो; शिष्य विनियोग लक्षात ठेवून मंत्रसाधन करतो—यालाच मूलमंत्राचे पुरश्चरण म्हणतात. मुमुक्षूसाठी अतिश्रमयुक्त कर्मकांड अनिवार्य नाही, तरी ते करणे शुभ मानले आहे.
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
अध्याय २० मध्ये संस्कारांनी शुद्ध व पाशुपत-व्रत पाळणाऱ्या योग्य शिष्याला विधिपूर्वक शिवाचार्यपदी प्रतिष्ठित करण्याचा अभिषेक-क्रम सांगितला आहे. पूर्वोक्त पद्धतीने मण्डल रचून परमेश्वराची पूजा केली जाते. पाच कलश दिशांना व मध्यभागी स्थापिले जातात—पूर्व/अग्रे निवृत्ती, पश्चिमेस प्रतिष्ठा, दक्षिणेस विद्या, उत्तरेस शान्ती आणि मध्यभागी परा—अशा शक्ती/स्तरांच्या विन्यासासह. रक्षाकर्म, धैनवी मुद्रा, मंत्रांनी कलश-संस्कार, आहुती व शेवटी पूर्णाहुती केली जाते. शिष्याला डोके उघडे ठेवून मण्डलात प्रवेश देऊन मंत्र-तर्पणादी पूर्वाङ्ग पूर्ण होतात. नंतर आचार्य शिष्याला आसनावर बसवून अभिषेक करतो, सकलीकरण करून पंचकला-रूपाचे बंधन/प्रकाशन करतो व शिष्याला शिवाला अर्पण करतो. निवृत्ती-कलशापासून क्रमाने अभिषेक झाल्यावर आचार्य ‘शिवहस्त’ शिष्याच्या मस्तकी ठेवून त्याला शिवाचार्य म्हणून नियुक्त करतो. पुढे पूजा, १०८ आहुतींचा होम आणि शेवटी पूर्णाहुतीने समारोप होतो.
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
अध्याय २१ मध्ये कृष्ण शिवाच्या स्वतःच्या शास्त्रानुसार शैवाश्रम साधकाची नित्य व नैमित्तिक कर्मे नेमकी कशी आहेत, हे विचारतो. उपमन्यु ब्रह्ममुहूर्ताला उठणे, अंबा (शक्ती) सहित शिवध्यान करणे, आणि मग एकांतस्थळी आवश्यक शारीरिक क्रिया करणे अशी सकाळची क्रमवार दिनचर्या सांगतो. शौच, दंतधावन, दंतकाष्ठ उपलब्ध नसल्यास किंवा काही तिथींना निषिद्ध असल्यास पर्याय, तसेच वारंवार पाणी घेऊन मुखशुद्धी करण्याचा विधी दिला आहे. नदी, तळे, सरोवर किंवा घरी ‘वारुण स्नान’—स्नानसामग्री, बाह्य अशुद्धी दूर करणे, मृदा लावून शुद्धी, स्नानानंतरची स्वच्छता—यांचे सविस्तर वर्णन आहे. स्वच्छ वस्त्रे धारण करून पुनःशुद्धी करण्यावर भर आहे; ब्रह्मचारी, तपस्वी, विधवा इत्यादींनी सुगंधी स्नान व अलंकारसदृश आचरण टाळावे असे नियम सांगितले आहेत. उपवीत व शिखा बांधून अवगाहन, आचमन, पाण्यात त्रिमंडल स्थापना, निमग्न होऊन मंत्रजप व शिवस्मरण, आणि शेवटी पवित्र जलाने आत्माभिषेक—अशी देहदिनचर्या मंत्रप्रधान शैव साधना म्हणून प्रतिष्ठित केली आहे।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
अध्याय २२ मध्ये उपमन्यु त्रिविध न्यासाचे विधान सांगतात—स्थिति (स्थैर्य), उत्पत्ती (प्रकटता) आणि संहृती (लय), हे विश्वप्रक्रियेशी अनुरूप आहे. प्रथम आश्रमानुसार (गृहस्थ, ब्रह्मचारी, यती, वानप्रस्थ) न्यासभेद दिले आहेत; नंतर स्थितिन्यास व उत्पत्तिन्यास यांचा दिशा/क्रम आणि संहृतीत उलटा क्रम स्पष्ट केला आहे. पुढे वर्णांमध्ये बिंदुसहित न्यास, बोटे व तळहातांत शिवप्रतिष्ठा, दहा दिशांत अस्त्रन्यास आणि पंचभूतस्वरूप पंचकलांचे ध्यान येते. हृदय, कंठ, तालू, भ्रूमध्य, ब्रह्मरंध्र या सूक्ष्म देहकेंद्रांत स्थापना करून बीजांनी ग्रंथन केले जाते; पंचाक्षरी विद्येच्या जपाने शुद्धी साधली जाते. त्यानंतर प्राणनिग्रह, अस्त्रमुद्रेने भूतग्रंथिच्छेद, सुषुम्नामार्गे आत्म्याचे ब्रह्मरंध्रातून निर्गमन व शिवतेजाशी एकरूपता वर्णिली आहे. वायूने शोषण, कालाग्नीने दाह, कलांचा लय आणि अमृत-प्लावन करून विद्यामय देह पुनर्निर्मित होतो. शेवटी करन्यास, देहन्यास, अंगन्यास, सांध्यांवर वर्णन्यास, षडंगन्यास, दिग्बंध व संक्षिप्त पर्यायही दिला आहे. ध्येय देहात्मशोधन करून शिवभाव प्राप्त करणे व परमेश्वरपूजेस योग्य होणे हेच आहे.
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
अध्याय २३ मध्ये उपमन्यु शिवाने स्वतः शिवेला सांगितलेल्या पूजाविधानाचे संक्षिप्त निरूपण करतात. साधक प्रथम आभ्यंतर-याग पूर्ण करून, इच्छेनुसार होमादी अग्निकर्म जोडून, नंतर बहिर्याग करतो. मनाची व्यवस्था, पूजाद्रव्यांची शुद्धी आणि ध्यानानंतर विघ्ननिवारणासाठी विनायकाचे विधिपूर्वक पूजन सांगितले आहे. पुढे दक्षिण-उत्तर दिशेला स्थित नंदीश व सुयशस् इत्यादी परिचरांचे मानसिक पूजन करून सिंहासन/योगासन किंवा ‘त्रि-तत्त्व’लक्षणयुक्त शुद्ध पद्मासन निर्माण करावे. त्या आसनावर साम्ब शिवाचे सविस्तर ध्यान—अतुल, अलंकृत, चतुर्भुज, त्रिनेत्र, नीलकंठ-प्रभ, सर्पाभरणयुक्त; वरद-अभय मुद्रा धारण करणारा व मृग आणि टंक धारण करणारा—असे वर्णन येते. शेवटी शिवाच्या वामभागी स्थित माहेश्वरीचे चिंतन करून शिव–शक्ती युगलतत्त्व पूजाक्रमात अधोरेखित केले आहे।
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
या अध्यायात उपमन्यु शिवपूजेसाठी पूजास्थान व पात्रे शुद्ध करण्याची क्रमवार पद्धती सांगतात. मूलमंत्राने जलप्रोक्षण करून स्थान पवित्र करणे व चंदन-सुगंधित जलाने ओलसर केलेली पुष्पे ठेवणे, अस्त्रमंत्राने विघ्ननिवारण, नंतर अवगुण्ठन व वर्मबंधन करून दिशादिशांना अस्त्रविन्यासाने पूजाक्षेत्राचे संरक्षण—असा क्रम आहे. पुढे दर्भ पसरून प्रोक्षणादी क्रियांद्वारे शौच, सर्व पात्रशोधन व द्रव्यशुद्धी करावी. प्रोक्षणी, अर्घ्य, पाद्य आणि आचमनीय अशी चार पात्रे धुऊन, शिंपडून ‘शिवजल’ाने संस्कारित करण्याचे विधान आहे. पात्रांत धातू-रत्ने, सुगंध, फुले, धान्य, पाने व दर्भ इत्यादी मंगल द्रव्ये घालून, कार्यानुसार मिश्रणे सांगितली आहेत—स्नान/पानाच्या जलात शीतल सुगंध, पाद्यात उशीरा-चंदन, वेलची-कापूरादी चूर्ण; अर्घ्यात कुशाग्र, अक्षता, ज्वारी/गहू/तीळ, तूप, मोहरी, फुले व भस्म. स्थान→रक्षा→पात्र→जल→उपहार असा शुद्धीचा क्रम पूजेची सिद्धी घडवतो.
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
या अध्यायात उपमन्यु पूजेचा एक तांत्रिक पूरक भाग सांगतात—हविस्-अर्पण, दीपदान व नीराजन यांच्या संदर्भात आवरण-अर्चना कधी व कशी करावी. शिव–शिवा केंद्रस्थानी ठेवून वर्तुळाकार आवरणपूजेचा क्रम दिला आहे; पहिल्या आवरणात मंत्रजपाने आरंभ होऊन दिशानुसार क्रमशः विस्तार होतो. ऐशान्य, पूर्व, दक्षिण, उत्तर, पश्चिम, आग्नेय इत्यादी दिक्क्रम वर्णिला असून ‘गर्भ-आवरण’ हे अंतःस्थ मंत्रसमूहात्मक आवरण म्हणून सांगितले आहे. बाह्य आवरणात इंद्र(शक्र), यम, वरुण, कुबेर(धनद), अग्नि(अनल), नैऋति, वायु/मारुत इत्यादी लोकपाल व शक्तींची स्थापना-पूजा निर्देशिली आहे. अंजलीबद्ध होऊन सुखासनात बसून ‘नमः’ मंत्रांनी प्रत्येक देवतेचे आवाहन करून पूजन करावे असा विधी आहे. हा अध्याय शिव-शक्तिकेंद्रित विश्वव्यवस्थेला क्रमिक पूजामार्गाच्या नकाशात रूपांतरित करतो.
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
अध्याय २६ मध्ये उपमन्यु सांगतात की इतर तप-यज्ञमार्गांपेक्षा शिवमंत्र-भक्ती श्रेष्ठ आहे. प्रारंभी ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी, गुरुपत्नीगमन, मातृ-पितृवध, वीर किंवा भ्रूणहत्या इत्यादी महापातकांची यादी येते. पुढे परमकारण शिवाची विशेषतः पञ्चाक्षरी मंत्राने आराधना केल्यास ही पापे क्रमशः नष्ट होतात आणि बारा वर्षांच्या टप्प्याटप्प्याने शुद्धीकरणातून मुक्तीचा मार्ग उघडतो असे प्रतिपादन आहे. एकनिष्ठ शिवभक्ती, इंद्रियनिग्रह आणि भिक्षावृत्तीप्रमाणे मर्यादित जीवन—हे ‘पतित’ मानल्या गेलेल्यालाही पुरेसे आहे. केवळ जलव्रत, वायुभक्षण इत्यादी कठोर तप स्वतःहून शिवलोक देत नाहीत; पण पञ्चाक्षरीभक्तीने केलेले एकदाचे पूजनही मंत्रगौरवामुळे शिवधामास नेते. तप व यज्ञ, सर्व धन दक्षिणा दिले तरी, शिवमूर्तीपूजेच्या बरोबरीचे नाहीत; पञ्चाक्षराने पूजणारा भक्त बांधलेला असो वा नंतर मुक्त होवो—निःसंशय मुक्त होतो. रुद्र/अरुद्र स्तोत्र, षडक्षर, सूक्तमंत्र इत्यादी पर्याय मान्य केले तरी निर्णायक घटक शिवभक्तीच आहे.
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
अध्याय २७ मध्ये उपमन्यु अग्निकार्य व होमविधीचे क्रमवार निरूपण करतात। कुंड, स्थंडिल, वेदी किंवा लोखंडी/नव-शुभ मृद्भांड यांमध्ये योग्य स्थळी अग्नीची स्थापना, संस्कारांनी शुद्धी करून महादेवाचे पूजन, आणि नंतर होमाहुती देण्याची पद्धत सांगितली आहे। कुंडाचे प्रमाण (एक-दोन हस्त इ.), वृत्त किंवा चौरस आकार, वेदी-मंडल रचना, मध्यभागी अष्टदल कमळ, तसेच अङ्गुल-प्रमाण (२४ अङ्गुल = एक कर/हस्त) दिले आहे। एक ते तीन मेखला, स्थिर व शोभिवंत मृण्मय बांधणी, योनीरूपांचे पर्याय, दिशा-स्थापन, कुंड/वेदीवर गोमय-जल लेपन आणि मंडलाची गोमय-जलाने शुद्धी यांचाही उल्लेख आहे। हा अध्याय महादेव-केंद्रित शैव होमचा विधिनकाशा ठरतो।
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
अध्याय २८ मध्ये उपमन्यु शिवाश्रम-पालकांसाठी नैमित्तिक व्रत-आचारांचा विधिक्रम सांगतात, जो शिवशास्त्र-प्रमाण मार्गावर आधारलेला आहे. मासिक व पाक्षिक क्रमात अष्टमी, चतुर्दशी व पर्वदिनांवर, तसेच अयनपरिवर्तन, विषुव व ग्रहणकाळी पूजाविशेष वाढविण्याचे विधान आहे. दरमहा ब्रह्मकूर्च तयार करून त्याने शिवाभिषेक, उपवास, आणि उरलेले सेवन—हे ब्रह्महत्या इत्यादी गंभीर दोषांवरही श्रेष्ठ प्रायश्चित्त मानले आहे. पुढे मास-नक्षत्रानुसार कर्म व दान: पौषात पुष्य नक्षत्री नीराजन, माघात मघा नक्षत्री घृत-कंबळ दान, फाल्गुनाच्या शेवटी महोत्सव आरंभ, चैत्रातील चित्रा पौर्णिमेला दोला-विधी, वैशाखात विशाखा नक्षत्री पुष्पोत्सव, ज्येष्ठात मूळा नक्षत्री शीतल जलघट दान, आषाढात उत्तराषाढा नक्षत्री पवित्रारोपण, श्रावणात मंडलसज्जा, आणि पुढे निर्दिष्ट नक्षत्रांवर जलक्रीडा/प्रोक्षणादी विधी. हा अध्याय व्रत, पूजा, दान व उत्सव यांचा पवित्र पंचांग-नकाशा देतो.
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
अध्याय २९ मध्ये श्रीकृष्ण उपमन्यूस विचारतात की शिवधर्माचे अधिकारी नित्य‑नैमित्तिक कर्तव्यांव्यतिरिक्त काम्यकर्मही करतात का. उपमन्यु फलांचे ऐहिक, आमुष्मिक व उभयफलदायी असे वर्गीकरण करून साधनेचे प्रकार सांगतात—क्रियामय, तपोमय, जप‑ध्यानमय आणि सर्वमय; तसेच क्रियेत होम, दान, अर्चन इत्यादींची क्रमवार विभागणी करतात. ते स्पष्ट करतात की क्रियाकर्माचे पूर्ण फल मुख्यतः शक्तिसंपन्नाला मिळते, कारण शक्ती ही परमत्मा शिवाची आज्ञा/अनुज्ञा आहे; म्हणून शिवाज्ञाधारीने काम्यविधी कराव्यात. पुढे शैव व माहेश्वर यांनी अंतः‑बहिः क्रमाने केलेल्या, इह‑पर दोन्ही फल देणाऱ्या कर्मांचे वर्णन करून ‘शिव’ व ‘माहेश्वर’ तत्त्वतः अभिन्न आहेत असे सांगतात; शैव ज्ञानयज्ञपर, माहेश्वर कर्मयज्ञपर—म्हणून एक अंतर्मुख, दुसरा बहिर्मुख, पण विधीचा तत्त्वार्थ समानच आहे।
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
अध्याय ३० मध्ये शैव मांडलिक उपासनेतील द्वितीय व तृतीय आवरणपूजेचा क्रम तांत्रिक रीतीने सांगितला आहे. प्रारंभी शिव-शिवेच्या समीप हेरंब गणेश व षण्मुख स्कंद यांचे गंध इत्यादी उपचारांनी पूजन करावे असे निर्देश आहेत. नंतर प्रथम आवरणात ईशान दिशेपासून दिक्क्रमानुसार प्रत्येक देवतेचे तिच्या शक्तीसह (सशक्तिक) पूजन करून सद्यांतपर्यंत क्रम पूर्ण होतो. शिव व शिवेसाठी हृदयादि षडंगांची पूजा अग्निदिशा इत्यादी ठिकाणी विन्यासासह सांगितली आहे; वाम इत्यादी आठ रुद्र त्यांच्या वामा-शक्तीं सहित दिशांमध्ये क्रमाने (ऐच्छिकरित्या) पूज्य आहेत. पुढे द्वितीय आवरणात दिक्पत्रांवर शक्तीसह शिवरूपांची स्थापना—पूर्वेस अनंत, दक्षिणेस सूक्ष्म, पश्चिमेस शिवोत्तम, उत्तरेस एकनेत्र; तसेच मध्यम दिशांच्या पत्रांवर एकरुद्र, त्रिमूर्ती, श्रीकंठ व शिखंडीश इत्यादींचेही शक्तीसह विधान आहे. द्वितीय आवरणात चक्रवर्ती राजांचे पूजन व तृतीय आवरणात अष्टमूर्तींचे शक्तीसह वंदन—शक्तिसंयोगानेच पूजा पूर्ण—असे प्रतिपादन केले आहे.
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
अध्याय ३१ मध्ये उपमन्यु कृष्णाला संबोधून पञ्चावरण-मार्गाच्या चौकटीत शिकविलेले ‘योगेश्वर शिव’ यांचे पवित्र स्तोत्र सांगतो. स्तोत्रात ‘जय जय’ आणि ‘नमः’ अशा पुनरुक्तींसह शिवाची अनेक घन उपाधी येतात. शिव हा विश्वाचा एकमेव स्वामी, स्वयंपूर्ण शुद्ध चैतन्य, वाणी व मनाच्या पलीकडील परतत्त्व आहे असे वर्णन आहे—तो निरंजन, निराधार असूनही सर्वाधार, निष्कारणोदय, निरंतर परमानंद आणि मोक्ष-शांतीचा परम कारण आहे. सर्वव्यापकता, अप्रतिहत सामर्थ्य, अतुल ऐश्वर्य व अविनाशित्व यांचे प्रतिपादन करून हा अध्याय पठनीय लितुर्गी व सिद्धांत-सार ठरतो; पञ्चावरणक्रमाने भक्ताचे मन स्तरानुसार ध्यानात नेऊन कर्मपूर्णता व आध्यात्मिक फलप्राप्तीकडे प्रवृत्त करतो.
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
अध्याय ३२ मध्ये उपमन्यु कृष्णाला सांगतो की इह-पर यश देणाऱ्या साधनेतून पुढे जाऊन, या जन्मातच शैव फळे मिळविण्यासाठी पूजा, होम, जप, ध्यान, तप आणि दान यांचा संयुक्त अनुशासन आवश्यक आहे. प्रथम मंत्र व त्याचा अर्थ जाणणाऱ्या साधकाने मंत्र-संसाधन/संस्कार करावा; त्यावरच कर्म फलदायी ठरते. पुढे ‘प्रतिबंध’ नावाचा अदृष्ट, बलवान अडथळा सांगितला आहे, जो सिद्ध मंत्राचे फळही रोखू शकतो. अडथळ्याची चिन्हे दिसली तर घाई न करता शकुनादी संकेत तपासून प्रायश्चित्त व शमन करावे. चुकीच्या विधीने किंवा मोहाने केलेली कृत्ये निष्फळ होतात व लोकहास्यास कारणीभूत ठरतात; तसेच दृष्ट-फल कर्मात अविश्वास म्हणजे श्रद्धेचा अभाव—श्रद्धाहीनाला फळ मिळत नाही. दोष देवतेचा नाही, कारण विधिपूर्वक करणाऱ्यांना फळ दिसते. शेवटी, अडथळे दूर झालेला सिद्ध साधक विश्वास-श्रद्धेने साधना करतो; इच्छेनुसार ब्रह्मचर्य व नियत आहार (रात्री हविष्य, पायस, फळे) स्वीकारून सिद्धी साधावी.
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
उपमन्यू एक अनुपम व्रत सांगतात, जे पूर्णतः ‘अमुष्मिक’ (परलोकसाधक) विधी आहे—त्रैलोक्यात यासारखे कर्म नाही. ते सांगतात की हा विधी सर्व देवांनी केला आहे—विशेषतः ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र; इंद्र व लोकपाल; सूर्यादि नवग्रह; विश्वामित्र-वसिष्ठांसारखे ब्रह्मविद् महर्षी; तसेच शिवभक्त ऋषी (श्वेत, अगस्त्य, दधीची). नंदीश्वर, महाकाळ, भृंगीश इत्यादी गणेश्वर, आणि दैत्य, शेषादि महानाग, सिद्ध, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, भूत-पिशाच यांपर्यंत याचे अनुष्ठान केलेले आहे. या व्रताने सर्वांना आपापले पद प्राप्त होते व देव देवत्वात स्थिर होतात—ब्रह्मा ब्रह्मत्व, विष्णू विष्णुत्व, रुद्र रुद्रत्व, इंद्र इंद्रत्व, गणेश गणेशत्व प्राप्त करतो. पुढे विधी—श्वेत चंदनमिश्रित सुगंधी जलाने लिंगाभिषेक, उमललेल्या पांढऱ्या कमळांनी पूजा, नमस्कार, आणि योग्य लक्षणांनी युक्त सुंदर पद्मासन तयार करणे; सामर्थ्य असल्यास सुवर्ण-रत्नांनी अलंकृत करून, केसरजाळाच्या मध्यभागी लहान लिंगाची स्थापना करणे।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
या अध्यायात लिंग-प्रतिष्ठा व बेर/प्रतिमा-स्थापना ही तात्काळ फल देणारी विधी असून नित्य, नैमित्तिक व काम्य सिद्धी देणारी आहे असे सांगितले आहे. उपमन्यु म्हणतात—जगत् लिंगमय आहे; सर्व काही लिंगात प्रतिष्ठित आहे, आणि लिंग प्रतिष्ठित झाले की स्थैर्य, व्यवस्था व मंगलता प्रस्थापित होते. कृष्णाच्या प्रश्नांवर लिंगाचे स्वरूप, महेश्वराचा ‘लिंगी’भाव आणि शिवाची लिंगरूपाने पूजा का केली जाते हे स्पष्ट केले आहे. लिंग अव्यक्त, त्रिगुण-संबंधित, सृष्टी-लयाचे मूळ, अनादी-अनंत व विश्वाचे उपादान-कारण आहे; त्या मूल प्रकृती/मायेतून चराचर जग उत्पन्न होते. शुद्ध-अशुद्ध-शुद्धाशुद्ध भेद सांगून देवतांची स्थितीही मांडली आहे. म्हणून इह-पर कल्याणासाठी पूर्ण प्रयत्नाने लिंग-प्रतिष्ठा करावी; ती शिवाज्ञेने विश्वाला पुनः आधार देणारी महाविधी आहे.
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
या अध्यायात प्रणव (ॐ) हा ब्रह्म/शिवाचा परम नादचिन्ह व वैदिक प्रकाशाचा बीजस्वरूप आहे असे सांगितले आहे. उपमन्यु ‘ॐ’चिन्हित अनुनादाचा प्राकट्यवृत्तांत सांगतो; रजस्-तमस् यांच्या आवरणामुळे ब्रह्मा व विष्णू यांना तो आरंभी कळत नाही. नंतर एकाक्षराचे चार विभाग केले आहेत—अ, उ, म (तीन मात्रा) आणि नादरूप अर्धमात्रा. यांचे लिंगातील स्थान-प्रतीकाशी नाते दाखवले आहे—अ दक्षिणेस, उ उत्तरेस, म मध्यभागी, आणि नाद शिखरावर श्रवणीय; तसेच वेदांशी—अ=ऋग्वेद, उ=यजुर्वेद, म=सामवेद, नाद=अथर्ववेद। पुढे गुण, सृष्टीकार्य, तत्त्वे, लोके, कला/अध्व व सिद्धीसदृश शक्ती यांशी संबंध मांडून मंत्र, वेद व विश्वरचना यांचे शैव तत्त्वज्ञानातील परस्पर अर्थनिर्णयन स्पष्ट केले आहे।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
अध्याय ३६ हा उपदेशरूप संवाद आहे. कृष्ण शिवोक्त लिंग व बेर (प्रतिमा) यांच्या श्रेष्ठ प्रतिष्ठाविधीची विनंती करतात. उपमन्यु क्रम सांगतात—अशुभवर्जित शुभ दिवस (विशेषतः शुक्लपक्ष) निवडणे, शास्त्रीय मापांप्रमाणे लिंगनिर्मिती, भूमिपरीक्षण करून शुभ स्थळ ठरवणे. प्रारंभीच्या उपचारांत प्रथम गणेशपूजा, मग स्थळशुद्धी व लिंग स्नानस्थानी नेणे. शिल्पशास्त्रानुसार सुवर्ण लेखणीने कुंकुमादि रंग घेऊन रेखांकन/अंकन केले जाते. लिंग व पिंडिका मृदा-जल मिश्रणे व पंचगव्याने शुद्ध करून वेदिकेसह पूजन होते. नंतर दिव्य जलाशयात नेऊन अधिवासासाठी स्थापले जाते. अधिवासमंडप तोरणे, आवरणे, दर्भमाळा, अष्टदिग्गज, अष्ट दिक्पालकलश व अष्टमंगल चिन्हांनी सज्ज असतो; दिक्पालपूजा केली जाते. मध्यभागी कमलासनचिन्हित विशाल पीठ स्थापून शुद्धी, दिशा व देवक्रम पाळत पुढील प्रतिष्ठाक्रम चालतो.
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
या अध्यायात श्रीकृष्ण ‘परम-दुर्लभ’ योगाचे नेमके स्वरूप विचारतात—अधिकार, अंगे, विधी, प्रयोजन आणि मृत्यूच्या कारणांचे विश्लेषण—जेणेकरून साधक आत्मविनाश टाळून त्वरित फल प्राप्त करील. उपमन्यु शैव दृष्टीने योगाची व्याख्या शिवनिष्ठ चित्ताची स्थिर वृत्ती अशी करतात; अंतःकरणातील चंचल वृत्तींचा निग्रह झाल्यावर ती दृढ होते. पुढे योगाचे पाच प्रकार क्रमाने सांगितले आहेत—मंत्रयोग, स्पर्शयोग (प्राणायामाशी संबंधित), भावयोग, अभावयोग आणि सर्वोच्च महायोग. मंत्रजप व अर्थचिंतन, प्राणनियमन, भावध्यान आणि दृश्य-प्रपंचाचा सत्यात लय—या लक्षणांनी आधारयुक्त एकाग्रतेपासून अधिक सूक्ष्म निर्विकल्प लीनतेपर्यंतची साधना-श्रेणी स्पष्ट केली आहे.
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
या अध्यायात उपमन्यु योगाभ्यास करणाऱ्यांना येणाऱ्या अन्तरायांचे सूक्ष्म विवेचन करतात. ते दहा प्रमुख विघ्ने सांगतात—आळस, तीव्र आजार, प्रमाद, मार्ग किंवा साधनास्थानाविषयी संशय, चित्ताची अस्थिरता, अश्रद्धा, विपर्यय (उलटा निर्णय), दुःख, नैराश्य/दौर्मनस्य आणि विषयांकडे चित्ताचा विक्षेप. पुढे प्रत्येकाचे लक्षण निदानासारखे स्पष्ट करतात—आजार देह व कर्मकारणांनी, संशय द्विधा बुद्धीने, अस्थिरता मनाच्या आधाराभावाने, अश्रद्धा योगमार्गातील भावशून्यतेने, आणि विपर्यय भ्रमित दृष्टीने होतो. दुःख तीन प्रकारचे—आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक; नैराश्य अपूर्ण इच्छेमुळे, आणि विक्षेप अनेक विषयांत मन पसरल्यामुळे. ही विघ्ने शांत झाल्यावर योग्यास सिद्धीच्या निकटतेची ‘दैवी’ उपसर्गे दिसू शकतात, पण त्यांत गुंतल्यास साधना ढळते. अशी सहा उपसर्गे—प्रतिभा, श्रवण, वार्ता, दर्शन, आस्वाद, वेदना। अध्यायाचा हेतू—विघ्न व संकेत यांचा विवेक करून साधना मोक्षलक्ष्यी स्थिर ठेवणे।
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
अध्याय ३९ मध्ये श्रीकंठ-शिवकेंद्रित ध्यानाची क्रमिक साधना सांगितली आहे. उपमन्यु म्हणतो की योगी श्रीकंठाचे ध्यान करतात, कारण त्याचे स्मरण होताच तत्क्षणी अभीष्टसिद्धी मिळते. मन स्थिर करण्यासाठी स्थूल (विषयाधारित) ध्यान, पुढे सूक्ष्म व निर्विषय प्रवृत्ती असा भेद केला आहे. शिवाचे थेट चिंतन सर्व सिद्धी देते; इतर रूपांचे ध्यान करतानाही अंतःकरणात शिवरूपालाच आधार मानून स्मरण करावे. ध्यान म्हणजे पुनरावृत्तीने येणारे स्थैर्य—सविषयातून निर्विषयाकडे जाणे. ‘निर्विषय’ हे बुद्धिसंततीचा अखंड प्रवाह असून तो निराकार आत्मबोधाकडे झुकतो असे स्पष्ट केले आहे. सबीज-निर्बीज ध्यानात प्रथम सबीज, शेवटी निर्बीज साधना सर्वसम्पत्तीकरिता सांगितली; प्राणायामाने शांती इत्यादी क्रमिक फलप्राप्तीही वर्णिली आहे.
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
अध्याय ४० मध्ये उपदेशानंतर प्रत्यक्ष अनुष्ठान व तीर्थयात्रेचे वर्णन येते. सूत सांगतात की वायू यदव व उपमन्यु यांच्या संदर्भातील ज्ञानयोगाचा वृत्तांत मुनिसभेत सांगून अंतर्धान पावतो. मग नैमिषारण्यातील ऋषी पहाटे सत्रयज्ञाच्या समाप्तीसाठी अवभृथस्नानास जातात. ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने देवी सरस्वती मधुर जलांची शुभ नदीरूपाने प्रकट होते; ऋषी स्नान करून यज्ञ पूर्ण करतात. शिवसंबंधी जलांनी देवतांचे तर्पण करून, पूर्वघटना स्मरून ते वाराणसीकडे निघतात. मार्गात हिमालयातून दक्षिणेकडे वाहणाऱ्या भागीरथी (गंगा) मध्ये स्नान करून पुढे जातात. वाराणसीला पोहोचून उत्तरवाहिनी गंगेत स्नान करून विधिपूर्वक अविमुक्तेश्वर लिंगाची पूजा करतात. प्रस्थानाच्या वेळी आकाशात कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी, सर्व दिशांत पसरलेले अद्भुत दिव्य तेज दिसते; भस्मधारी पाशुपत सिद्ध शेकड्यांनी येऊन त्या तेजात विलीन होतात, ज्यातून उच्च शैव सिद्धी व शिवशक्तीच्या परात्पर स्थानाचा संकेत मिळतो।
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
अध्याय ४१ मध्ये सूतांच्या कथनातून तीर्थवर्णन येते. ‘स्कन्दसरः’ नावाचे पवित्र सरोवर समुद्रासारखे विस्तीर्ण, पण पाणी मधुर, शीतल, स्वच्छ व सहज उपलब्ध असे सांगितले आहे. स्फटिकासारखे तट, ऋतुपुष्पे, कमळे व जलवनस्पती, आणि मेघासारख्या लाटा यांमुळे ‘पृथ्वीवरील आकाश’ असा अलौकिक देखावा निर्माण होतो. पुढे मुनि व मुनिकुमार स्नान व तीर्थजल-संग्रहाचे विधी करतात; भस्म, त्रिपुंड्र, शुभ्र वस्त्रे आणि नियत आचार यांतून शैव तपस्वी-लक्षणे दिसतात. घट, कलश, कमंडलू, पानांची पात्रे इत्यादी साधने नमूद करून जल नेण्याची व्यवस्था सांगितली आहे. जलसंग्रहाची कारणे—स्वतःसाठी, इतरांसाठी आणि विशेषतः देवतांसाठी—उल्लेखिली आहेत. अशा रीतीने पवित्र स्थळ → आचारनियम → तीर्थजलाची पुण्य-व्यवस्था असा क्रम शिवकेंद्रित शुद्धी व पुण्य सूचित करतो.