शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

कृष्ण म्हणाला— हे भगवन्! अमित तेजस्वी परमेश्वर शर्व (शिव) यांच्या नानाविध मूर्तींनी हे संपूर्ण विश्व यथोक्त रीतीने सर्वत्र व्यापलेले आहे, असे मी ऐकले आहे।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

आता मला परमेश्वर आणि परादेवी यांचे यथार्थ स्वरूप जाणून घ्यायचे आहे। हे विश्व स्त्री-पुरुष तत्त्वांनी बनले असेल, तर त्या दोघांनी ते कसे अधिष्ठित व धारण केले आहे?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

उपमन्यु म्हणाला— शिव आणि देवी यांची श्रीमद् विभूती व त्यांचे यथार्थ स्वरूप मी संक्षेपाने सांगतो; ते विस्ताराने सांगणे तर स्वयं भव (शिव) यांनाही शक्य नाही।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

शक्ती साक्षात् महादेवी आहे आणि महादेव शक्तिमान् आहेत। हे सर्व चराचर जगत् त्या दिव्य दांपत्याच्या विभूतीचा केवळ अल्प अंश आहे।

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

काही तत्त्वे अचेतन (अचित्) स्वरूपाची आहेत आणि काही तत्त्वे चेतन (चित्) स्वरूपाची। हाच द्वैविध्य शुद्ध-अशुद्ध तसेच पर-अपर असेही म्हटले जाते।

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

जे चित्-तत्त्व अचित्-चक्रासह संयुक्त होऊन संसारात फिरते, तेच अशुद्ध व अपर अवस्था आहे. परंतु दुसरे—परम—शुभ व परात्पर आहे.

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

अपर आणि पर—चित्-अचित्-स्वरूप हे द्वैत—स्वभावतः शिव व शिवेचे स्वामित्व (ऐश्वर्य) आहे.

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

विश्व शिव-शिवेच्या अधीन आहे; शिव (युगल) विश्वाच्या अधीन नाहीत. हे जग शासनीय असल्यामुळे शिवच ‘विश्वेश्वर’ आहेत.

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

जसा शिव तशी देवी; जशी देवी तसा शिव. या दोघांत भेद मानू नये—जसा चंद्र आणि त्याची चांदणी.

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

ज्याप्रमाणे चांदण्याशिवाय हा चंद्र खरोखर चमकत नाही, त्याचप्रमाणे शिव—विद्यमान असूनही—शक्तीशिवाय प्रकाशित होत नाहीत।

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

जशी आपल्या प्रभेशिवाय हा सूर्य अस्तित्वात राहू शकत नाही, तसेच ती प्रभाही पूर्णतः सूर्यावरच अवलंबून असते. त्याप्रमाणे प्रकट शक्ति आणि शक्तिमान अविभाज्य आहेत; तरीही शक्ति सदैव आपल्या स्वामी-ईश्वरावरच आधारलेली असते.

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

अशा प्रकारे शक्ति आणि शक्तिमान (शिव) यांची परस्परावलंबनता सिद्ध आहे: शिवाविना शक्ति नाही, आणि शक्तिविना शिवही नाही.

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

स्वतःच्या शक्तीनेच शिव देहधारी जीवांच्या भक्तीत व मुक्तीत सदैव उपस्थित असतात. ती आद्या, एकमेव, परा शक्ति—चिन्मयी—शिवामध्ये स्थित असून शिवालाच एकमेव आश्रय मानते.

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

ते तिला त्या-त्या अनुरूप गुणांनी युक्त, अखिलेश्वराचीच समकक्ष म्हणतात—जी परमात्मा शिवाच्या समान धर्माची, समान स्वभावाची आहे.

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

ती एक, परा व चित्स्वरूपिणी—प्रसवधर्मिणी शक्ति आहे। स्वतःला अनेक रूपांनी विभागून ती शिवेच्छेनुसार विश्वाची रचना करते।

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

तीच मूलप्रकृती—माया—अशी म्हणतात; ती त्रिगुणमयी असून त्रिविध अशी स्मरण केली आहे. शिवसंबंधी दृष्टिविपर्यासाच्या अधीन तिच्यामुळेच हे सर्व जग विस्तारून प्रकट होते.

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

शक्ती खरोखर एकरूप, द्विरूप तसेच शत-सहस्ररूपही म्हणतात; कारण व्यवहारात व शास्त्रीय प्रयोगात त्या अनेक प्रकारे भेदल्या जातात.

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

शिवेच्छेने पराशक्ती शिवतत्त्वाशी एकरूप होते. मग सृष्टीच्या आरंभी ती प्रकट होऊन स्पंदित होते—जसे तिळातून इत्यादीतून तेल निघते.

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

त्यानंतर शक्तिमानापासून उत्पन्न ‘क्रिया’ नामक शक्ती, शक्तीतच प्रवृत्त झाली. ती शक्ती प्रथम स्पंदित होताच आद्य नाद प्रकट झाला.

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

नादातून बिंदू प्रकट झाला; तोच बिंदू देव सदाशिव आहे. त्यांच्यापासून महेश्वर उत्पन्न झाले आणि महेश्वरापासून शुद्धविद्या प्रादुर्भूत झाली.

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

वाणीची ती अधीश्वरी शक्ती—शूलधारी शिवाचीच ‘वागीशा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. ती अक्षरस्वरूप धारण करून मातृका-रूपानेही प्रकट होते.

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

नंतर अनंतात समाविष्ट होऊन मायेनं काळ उत्पन्न केला; तसेच नियती, कला, विद्या आणि कलापासून राग व पुरुष (बद्ध जीव) यांनाही प्रकट केले.

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

मायेतून पुन्हा त्रिगुणात्मक अव्यक्त तत्त्व उत्पन्न होते. आणि त्या त्रिगुणातून, ते व्यक्त झाले असता, तीनही गुण वेगवेगळे विभक्त होतात.

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

सत्त्व, रजस् आणि तमस्—या गुणांनी अखिल जग व्यापलेले आहे. आणि हे गुण क्षोभ पावले की ‘गुणेश’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्रिमूर्ती प्रकट होतात.

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

अनंत आदि विद्‍येश्वर—जे सर्वलोकांचे चक्रवर्ती आहेत—त्यांच्या अधिष्ठानाखाली, शरीरांतर-भेदानुसार शक्तीचे भेद सांगितले आहेत.

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

या शक्ती अनेक रूपांच्या आहेत असे जाणावे—स्थूल व सूक्ष्म भेदाने. रुद्रात तीच शक्ती ‘रौद्री’ आणि विष्णूत ‘वैष्णवी’ अशी मानली जाते.

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

ब्रह्माची शक्ती ‘ब्रह्माणी’ म्हणून सांगितली आहे आणि इंद्राची ‘ऐंद्री’ अशी कथिली जाते. पण येथे अधिक बोलून काय? जे ‘विश्व’ म्हणून कीर्तित आहे, ते सर्व तीच शक्ती आहे.

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

ते (परम तत्त्व) आपल्या शक्तीनेच सर्वत्र व्याप्त आहे—जसे देहात अंतरात्मा व्याप्त असते. म्हणून स्थावर-जंगम सहित हे सर्व जगत् शक्तिमय आहे.

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

‘कला’ ही परमात्म्याची परम शक्ती म्हणून कथिली आहे। ही परा शक्ती सदैव ईश्वराच्या इच्छेनुसारच चालते।

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

हा निश्चय आहे की तो स्थावर-जंगम असे संपूर्ण विश्व आपल्या स्वात्मशक्तींच्या त्रिविध रूपांनी सृजतो—ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती आणि चिकीर्षा (इच्छा) शक्तीने.

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

शक्तिमान ईश्वर सदैव विश्वात व्यापून अंतःस्थ होऊन त्याचे अधिष्ठान करतो. त्याचा स्वभाव असा—“हे असेच, हे तसे नाही; हे याच प्रकारे होते”—यामुळेच जगाचा निर्धार व क्रम ठरतो.

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

महेशाची इच्छाशक्ती नित्य असून सर्व कार्यांचे नियमन करते. त्याची ज्ञानशक्तीही त्या कार्यसिद्धीसाठी साधन आणि कारण—दोन्ही रूपांनी स्थित आहे.

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

तत्त्वतः बुद्धी निश्चयरूप धारण करून प्रयोजन ठरविते. जसे इच्छिले तसेच क्रियाशक्ती प्रवर्तते, आणि जसा निश्चय झाला तसाच जगाचा भास होतो.

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

संकल्पस्वरूपिणी ती देवी क्षणात सर्व कार्य कल्पिते; तसेच शक्तिप्रसवधर्मिणी होऊन शक्तित्रयाचा उदय घडविते.

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

परमशक्तीने प्रेरित होऊन संपूर्ण जगत् उत्पन्न होते. अशा रीतीने शक्तीच्या संयोगामुळे शिव ‘शक्तिमान्’ म्हणून कथिले जातात.

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

शक्ती आणि शक्तिमान् (शिव) यांच्यापासून उत्पन्न झालेले हे जगत् शाक्तही आहे आणि शैवही. जसे पिता व माता यांशिवाय पुत्र जन्मत नाही.

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

तसेच भवं (शिव) आणि भवानी (शक्ती) यांच्याविना हे सर्व चराचर जगत् अस्तित्वात राहू शकत नाही। विश्व स्त्री-पुरुषांपासून उत्पन्न झाले असून ते स्त्री-पुरुषात्मकच आहे।

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

स्त्री व पुरुषरूपाने प्रकट होणारी विभूती स्त्री-पुरुष दोघांनीही अधिष्ठित आहे। परमात्मा ‘शिव’ असे सांगितले आहेत आणि तीच परमशक्ती ‘शिवा’ म्हणून कीर्तिली जाते।

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

शिव ‘सदाशिव’ म्हणून प्रोक्त आहेत आणि त्यांची शक्ती ती परम ‘मनोन्मनी’—मनाच्या पलीकडची अवस्था आहे। शिव ‘महेश्वर’ जाणावा आणि त्यांची शक्ती ‘माया’ असे कथिले जाते।

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

पुरुष हा परमेशान आहे आणि प्रकृती ही परमेश्वरी आहे. रुद्र साक्षात् महेश्वर आहे आणि रुद्राणी रुद्राची प्रियतमा आहे.

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

विष्णु हा विश्वेश्वर देव आहे आणि लक्ष्मी विश्वेश्वराची प्रिया आहे. जेव्हा शिव स्रष्टा रूपाने ब्रह्मा होतो, तेव्हा ब्रह्माणी (सरस्वती) ब्रह्म्याची प्रिया असते.

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

भास्कर (सूर्य) हा भगवान शंभू आहे आणि त्याची प्रभा भगवती शिवा आहे. महेंद्र (इंद्र) हा मन्मथाराति (शिव) आहे आणि शची शैलेन्द्राची कन्या आहे.

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

जातवेदा हा महादेव आहे; स्वाहा ही शर्वाच्या अर्धदेहधारिणी आहे। यम हा त्र्यंबक देव आहे, आणि त्याची प्रिया गिरिकन्या (पार्वती) आहे।

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

निरृति हा स्वयं भगवान ईश (शिव) आहे, आणि नैरृती ही नगनंदिनी आहे। वरुण हा भगवान रुद्र आहे, आणि वारुणी ही भूधराची आत्मजा (पर्वतपुत्री) आहे।

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

वायू हा बालचंद्रशेखर आहे; शिवा ही शिवाला मनोहर आहे. यक्ष हा यज्ञाचे शिर हरिणारा आहे; आणि ऋद्धी ही हिमगिरीराजाची कन्या आहे.

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

तो चंद्रार्धशेखर आहे आणि तोच चंद्रही आहे. रोहिणी ही रुद्राची प्रिया आहे. तो ईशान, परमेशान आहे; आणि त्याची आर्या (पत्नी) परमेश्वरी आहे.

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

तो अनंतवलय, अनंत—खरोखरच अनंत आहे. अनंता ही अनंताची वल्लभा आहे. तो कालाग्निरुद्र, काळाचा वैरी आहे; काली ही कालांतकाची प्रिया आहे.

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

‘पुरुष’ नावाने प्रसिद्ध मनु साक्षात् शंभू (शिव)च होते; शतरूपा शिवप्रिया होती. दक्ष खरोखरच महादेवस्वरूप, आणि प्रसूती परमेश्वरी होती.

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

बुधजन सांगतात की रुची हा ‘भव’ (शिव) आहे आणि भवानीला ‘आकूती’ म्हणतात. भृगु हा देवस्वरूप, ज्याने भगाचे नेत्र नष्ट केले; आणि ख्याती त्रिनयनप्रिय आहे.

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

भगवान मरीची हे रुद्र आहेत असे जाणावे आणि संभूती ही शर्वाची प्रिया आहे असे समजावे. गंगाधर हा अंगिरा आहे असे जाणावे, आणि ‘स्मृती’ ही साक्षात उमा असे स्मरले आहे.

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

पुलस्त्य हा शशिभृन्मौली (चंद्रमौली) रूपाने जाणावा; आणि प्रीती ही पिनाकिन (शिव) यांची कांता आहे. पुलह हा त्रिपुरध्वंसीशी संबंधित आहे; आणि त्याची प्रिया ही खरोखर शिवप्रिया—शिवाची अतिप्रिया आहे.

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

बुधजन म्हणतात की क्रतु ‘क्रतुध्वंसी’ म्हणून ओळखला जातो आणि संनती ही विभूची दयिता आहे. येथे अत्री ‘त्रिनेत्र’ रूपाने स्मरणीय आहे, आणि अनसूया ही साक्षात उमा असे मानले आहे.

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

कश्यप हा कालहा देव आहे; देवमाता ही स्वयं महेश्वरी आहे। वसिष्ठ हा मन्मथाराती (शिव)च आहे, आणि देवी साक्षात् अरुंधती आहे।

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

सर्व पुरुष शंकर (शिव) आहेत आणि सर्व स्त्रिया महेश्वरी (शक्ती) आहेत। म्हणून सर्व स्त्री-पुरुष हे त्या दोघांच्याच विभूती आहेत।

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

विषयी (अनुभोक्ता) भगवान ईश (शिव) आहेत आणि विषय (अनुभव-वस्तु) परमेश्वरी आहे। जे काही श्राव्य आहे ते सर्व उमा-स्वरूप आहे, आणि श्रोता त्रिशूल हे श्रेष्ठ आयुध धारण करणारे प्रभू आहेत।

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

प्रष्टव्य असे सर्व वस्तुजात शंकरवल्लभा देवी धारण करते; आणि प्रष्टा तोच विश्वात्मा प्रभू आहे, ज्यांच्या जटांवर बालचंद्राचे अलंकार आहे।

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

वक्त्याची प्रिया शक्तीच दृश्य वस्तूचे रूप धारण करते; परंतु खरा द्रष्टा विश्वेश्वर देव आहे, ज्याच्या शिरोमणीत चंद्रकला भूषण आहे।

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

हे महादेवी! रसातून उत्पन्न सर्वांचा रसास्वादक देव शिव आहे. आणि गिरिजा प्रेमातून उत्पन्न—प्रेमस्वरूपा—आहे; तसेच प्रियतम गराशन, विषभक्षक शिवच आहे।

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

देवी महेश्वरी सदैव मननयोग्य तत्त्वाची सत्ता धारण करते; आणि मनन करणारा तोच विश्वात्मा महादेव, महेश्वर आहे।

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

भववल्लभा (पार्वती) ही जाणण्याजोग्या तत्त्वाचे स्वरूप धारण करते. आणि तोच देव—भगवान शिव, मोहक चंद्रशेखर—स्वतः बोधक (ज्ञाता) आहे.

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

सर्व प्राणिमात्रांसाठी पिनाकी भगवान् शिव हेच प्राण—अंतर्यामी जीवनश्वास व परम प्रभू आहेत. आणि त्या प्राणाची स्थिती-आधाररूपिणी अंबिका (पार्वती) जलस्वरूपिणी आहे.

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

तेव्हा त्रिपुरांतक (शिव) यांची प्रिया देवी ‘क्षेत्र’भाव धारण करते, आणि भगवान् अंतकांतक (मृत्युचा संहारक शिव) ‘क्षेत्रज्ञ’भाव धारण करतात.

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

दिवस हा शूलायुध देव आहे; रात्रि शूलपाणि प्रभूची प्रिया आहे. आकाश स्वयं देव शंकर आहे; पृथ्वी शंकराची प्रिया आहे.

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

समुद्र हा भगवान् ईश (शिव) आहे; किनारा शैलेन्द्रकन्या (पार्वती) आहे. वृक्ष वृषध्वज देव (शिव) आहे; लता विश्वेश्वरप्रिया (पार्वती) आहे.

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

भगवान् पुरशासन (त्रिपुरांतक) संपूर्णपणे पुं-तत्त्व धारण करतात; आणि देवांना मनोहर अशी देवी संपूर्णपणे स्त्री-तत्त्व धारण करते.

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

सर्वांची वल्लभा देवी अखंड, अनंत शब्दजाळ (वाणी) धारण करते; आणि मुग्ध चंद्रशेखर भगवान् शिव संपूर्ण अर्थतत्त्वस्वरूप धारण करतात. म्हणून शब्द व अर्थ हे दिव्य दांपत्याचे स्वभावरूप आहेत.

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

ज्या-ज्या पदार्थाची जी-जी शक्ती सांगितली आहे, ती-ती शक्ती विश्वेश्वरी देवीच आहे; आणि तोच पदार्थ आपल्या समग्रतेत महेश्वर (महादेव) स्वतः आहे.

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

जे परम आहे, जे पावन करणारे आहे, जे पुण्य आहे आणि जे मंगल आहे—महाभाग ऋषींनी सांगितले की ते सर्व त्या दोघांच्या संयुक्त तेजाचेच प्रकट रूप आहे.

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

जसा प्रज्वलित दीपाचा शिखा घर उजळवतो, तसा त्या दोघांचा हा व्यापक तेज सर्वत्र पसरून संपूर्ण जग उजळवतो.

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

तृणापासून शिवमूर्तीपर्यंत जगातील ख्यातीच्या श्रेष्ठतेचा क्रम दिसतो; परंतु परा श्रुतीनुसार जीव व शिव—या दोघांत सन्निकटतेच्या क्रमाने ‘इदंभाव’ प्रकट होतो।

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

हे दोघेही सर्वरूपात्मक असून सर्वश्रेष्ठ कल्याण देणारे आहेत। ते सदैव पूजनीय, नमस्कार्य आणि निरंतर चिंतनयोग्य आहेत।

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

हे कृष्णा, तुझ्या समजुतीप्रमाणे आज मी परमेश्वराचे यथार्थ तत्त्व व महिमा तुला सांगितली; पण ती पूर्ण विस्ताराने, संपूर्ण परिमाणाने नाही।

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

मग परमेश्वराचे यथार्थ तत्त्व कसे सांगता येईल? ते तर सर्व महात्म्यांच्या मनालाही परे—विचाराच्या कक्षेबाहेर आहे।

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

जे अंतर्मुख होऊन अनन्य भावाने मनन करतात आणि ज्यांचे चित्त ईश्वराला अर्पित आहे, त्यांच्या बुद्धीत हे सत्य दृढपणे स्थिर होते. परंतु इतरांसाठी ते तसेच राहते—बुद्धीवर अजून आरूढ झालेले नाही, किंवा केवळ अंशतःच उमगलेले असते।

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ही जी विभूती सांगितली आहे ती खरोखर प्राकृत आहे, तरीही ‘परा’ मानली जाते. पण गुह्यविद्येचे जाणकार दुसरी, सर्वोच्च विभूती जाणतात—जी अप्राकृत, परा आणि अत्यंत गुह्य आहे.

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

ज्या परम तत्त्वापासून वाणी, मन व इंद्रिये परत फिरतात, तीच अप्राकृत परा—परमेश्वर शिवाची परम विभूती आहे।

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

इथेच, केवळ शिवामध्येच परम धाम आहे; केवळ शिवामध्येच परम गती आहे. केवळ शिवामध्येच परम काष्ठा—परमेष्ठीची परा विभूती आहे।

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

त्या शिव-परम तत्त्वाला प्राप्त करण्यासाठी येथे जितश्वास व जितेंद्रिय साधक प्रयत्न करतात. जसे कुशल कुंभार घराचे दार फट न राहील असे घट्ट बसवतो, तसे योगी अंतर्मार्ग दृढ व अखंड करतात।

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

संसाररूपी सर्पविषाने दंशित झालेल्यालाही जिवंत करणाऱ्या संजीवनी औषधासारखी शिवाची विभूती आहे. त्या विभूतीचा आश्रय घेतलेला विद्वान कुठूनही भय मानत नाही।

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

जो प्रभूची परा व अपरा अशी दोन्ही विभूती तत्त्वतः जाणतो, तो अपरा अवस्था ओलांडून परा विभूतीस प्राप्त होतो—बंधनातीत शिवसायुज्य पावतो।

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

हे कृष्णा, परमात्म्याचे यथार्थ स्वरूप मी तुला सांगितले. हे रहस्यही तू ग्रहण करण्यास योग्य आहेस, कारण तू भर्ग (शिव) यांचा भक्त आहेस.

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

अशिष्य, अशैव आणि जे शिवभक्त नाहीत—त्यांना कधीही दोन ईश (शिव-शक्ती) यांची पवित्र महिमा-शक्ती सांगू नये; हे वेदांचे अनुशासन आहे.

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

म्हणून जे परम कल्याणात एकनिष्ठ नाहीत त्यांना हे सांगू नकोस. तुझ्यासारख्या योग्य व या मार्गाशी अनुरूप जनांनाच हे सांग—अन्यथा नाही.

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

जो शिवाची ही पवित्र विभूती (भस्म) योग्य जनांना प्रदान करतो, तो संसारसागरातून मुक्त होऊन शिवसायुज्य प्राप्त करतो.

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

याचे कीर्तन केवळ केल्याने पापांच्या महान् कोटी नष्ट होतात. ते तीन-चार वेळा पुनःपुन्हा अभ्यासल्यास त्याहूनही अधिक पापराशी विलीन होते.

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

अहितकारी शत्रू नष्ट होतात आणि खरे सुहृद वाढतात. शैवी विद्या वाढते व बुद्धी सत्यात स्थिर होऊन प्रवर्तते.

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

अंबा (उमा) सहित, गणांनी सेवित व दिव्य ऐश्वर्यांनी युक्त अशा शिव-शंभूमध्ये परा भक्ती असल्यास भक्ताला जे जे अत्यंत इष्ट असेल ते निःसंशय प्राप्त होते.

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

जो याचा पुनःपुन्हा अभ्यास करतो, त्याच्यासाठी या जगात काहीही दुर्लभ राहत नाही.