पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
अध्याय २ मध्ये ऋषी पाशुपत-ज्ञान तसेच पाशुपती (शिव), पशु (बद्ध जीव) आणि पाश (बंधन) यांचे तात्त्विक अर्थ स्पष्ट करण्याची विनंती करतात. सूत वायूला योग्य वक्ता म्हणतो; तो पूर्वीच्या प्रकटीकरणाचा आधार देतो—मंदर पर्वतावर महादेव श्रीकंठाने देवीला परम पाशुपत-ज्ञान उपदेशिले. पुढे वायू ही शिकवण दुसऱ्या प्रसंगाशी जोडतो, जिथे कृष्ण (कृष्णरूप विष्णू) नम्रतेने ऋषी उपमन्युकडे जाऊन दिव्य ज्ञान व शिवाची विभूती यांचे पूर्ण विवेचन मागतो. कृष्णाच्या प्रश्नांतून सिद्धांताची चौकट स्पष्ट होते—पाशुपती कोण, पशु कोण, कोणत्या पाशांनी ते बांधलेले, आणि मुक्ती कशी मिळते. उपमन्यु शिव-देवीला वंदन करून उत्तरास आरंभ करतो, ज्यातून बंधन-मोक्ष विश्लेषणावर आधारित शैव मोक्षमार्गाची मांडणी सुरू होते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
ऋषी म्हणाले—ते पाशुपत ज्ञान काय आहे? शिव कसे पशुपती आहेत? आणि धौम्याच्या अग्रजाला अक्लिष्टकर्मा कृष्णाने हे कसे विचारले?
Verse 2
एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः
हे वायू, शंकरस्वरूपा, हे सर्व सविस्तर सांग. त्रैलोक्यात तुझ्यासमान वक्ता नाही; दुसरा असा प्रभूही नाही.
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे
सूत म्हणाले—त्या महर्षींचे वचन ऐकून प्रभंजनाने ईशान, परमेश्वर शिवाचे स्मरण केले आणि बोलण्यास आरंभ केला।
Verse 4
वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्
वायू म्हणाला—पूर्वी मंदर पर्वतावर श्रीकंठ नावाने प्रसिद्ध साक्षात् महेश्वरांनी देवीला परम पाशुपत ज्ञान कथन केले होते।
Verse 5
तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च
तोच विषय विश्वयोनी कृष्णरूप विष्णूंनी विचारला होता—देवांदींचेही पशुत्व (बंधन) कसे, आणि शिवाचे पतित्व (ईश्वरत्व) कसे।
Verse 6
यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः
जसा मुनि उपमन्युंनी श्रीकृष्णाला उपदेश केला, तसाच मी आता संक्षेपाने सांगतो. तुम्ही ते प्रमाद न करता, एकाग्रतेने ऐका.
Verse 7
पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्
तेव्हा कृष्णवर्ण रूप धारण केलेला विष्णु समोर बसलेल्या उपमन्युजवळ आला. यथाविधी प्रणाम करून त्याने हे वचन उच्चारले.
Verse 8
श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः
श्रीकृष्ण म्हणाले— हे भगवन्, देवीस देवाने सांगितलेले दिव्य पाशुपत ज्ञान आणि त्याच्या सर्व विभूतींचे संपूर्ण वर्णन मला ऐकायचे आहे.
Verse 9
कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्
देवाला ‘पशुपती’ असे कसे म्हणतात? ‘पशु’ म्हणजे जीवात्मा कोण? ते कोणत्या पाशांनी बांधले जातात आणि त्या बंधनांतून त्यांची मुक्ती कशी होते?
Verse 10
इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा
अशा रीतीने त्या महात्म्याने प्रेरित केल्यावर श्रीमान् उपमन्युने देव-देवींना प्रणाम केला आणि धैर्य-उत्साह प्राप्त होऊन, जसे सांगितले तसेच बोलला।
Verse 11
उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः
उपमन्यु म्हणाला—ब्रह्म्यापासून स्थावर (अचल) जीवांपर्यंत, देवदेव शूलिनाच्या संदर्भात, जे संसाराच्या अधीन आहेत ते सर्व ‘पशु’ म्हणून कीर्तिले जातात।
Verse 12
तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः
त्यांचा स्वामी असल्यामुळे देवेश शिव ‘पशुपती’ म्हणून स्मरणीय आहे. तोच स्वामी मल, माया इत्यादी पाशांनी जीवांना बांधतो.
Verse 13
स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी
भक्तीने सम्यक् उपासना केली असता तोच त्यांचा मोचक ठरतो. ही—चोवीस तत्त्वे तसेच माया, कर्म व गुण—हे (जीवाचे) पाश आहेत.
Verse 14
विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
विषयांना ‘पाश’ म्हणतात, कारण ते जीवाला संसारबंधनात जखडतात; अशा रीतीने महेश्वर ब्रह्मापासून तृण-स्तंभापर्यंत सर्वांना ‘पशु’ मानून बांधून ठेवतो।
Verse 15
पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्
याच पाशांच्या द्वारा देव-पती आपले कार्य करवून घेतो; महेशाच्या आज्ञेने प्रकृती पुरुषाच्या स्थितीनुसार प्रवृत्त होऊन अनुभवाची रचना करते।
Verse 16
बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा
त्यातून बुद्धी उत्पन्न होते; त्या बुद्धीतून ‘मी’पण घडविणारा अहंकार उत्पन्न होतो. त्याच अहंकारातून दहा इंद्रिये व मन मिळून अकरा, तसेच पाच तन्मात्रा प्रकट होतात।
Verse 17
शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा
देवदेव शिव, जो शिवत्वाचा दाता आहे, त्याच्या महाशासनाने; तन्मात्राही केवळ त्याच्याच महान आज्ञेने धारण व नियंत्रित होतात।
Verse 18
महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्
सर्व महाभूतें उरलेले काहीही न ठेवता क्रमाने देहधारी जीवांची देह-संगती घडवितात—ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्वांची।
Verse 19
महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते
शिवाच्या आज्ञेने सर्व महाभूतांची उत्पत्ती होते. बुद्धी निश्चय करते, आणि अहंकार ‘मी’ म्हणत आपलेपणाने स्वीकारतो.
Verse 20
चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्
चित्त चेतनेचे अधिष्ठान आहे आणि मन संकल्प-विकल्प करते. श्रोत्रादी इंद्रिये शब्दादी विषय स्वतंत्रपणे ग्रहण करतात.
Verse 21
स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च
देवाच्या दिव्य आज्ञाबळाने ते आपापल्या क्षेत्रातच राहिले, दुसऱ्यात नाही. तसेच वाणी इत्यादी जे होते, ते कर्मेंद्रिये झाले.
Verse 22
यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः
जसे प्राणी शिवाच्या आज्ञेशिवाय आपापलेच नियत कर्म करतात व अन्य काहीही करीत नाहीत, तसेच शब्दादि ग्रहण होतात आणि वाणीआदि क्रिया केवळ त्याच्या नियमनशक्तीनेच घडतात।
Verse 23
अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति
खरोखरच सर्वांसाठी शंभूची आज्ञा उल्लंघन-अयोग्य व अत्यंत गुरुत्वपूर्ण आहे; तीच सर्व भूतांना योग्य अवकाश व नियत स्थान प्रदान करते।
Verse 24
आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्
परमेश्वर (शिव) यांच्या आज्ञेनेच आकाश सर्वत्र व्यापते; आणि प्राण इत्यादी नामभेदांद्वारे तेच जगाच्या आत-बाहेर कार्य करते.
Verse 25
बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि
शर्व (भगवान शिव) यांच्या आज्ञेने प्रभंजन—वायू—सर्वांना धारण व पोषण करतो. तो देवांसाठी हव्य आणि पितरांसाठी कव्यही वहन करतो.
Verse 26
पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया
परमेश्वर (शिव) यांच्या आज्ञेने अग्नी पाक इत्यादी कार्य करतो; आणि त्याच आज्ञेने जल सर्व जीवांचे संजीवन व पोषण इत्यादी करीत असते.
Verse 27
विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति
विश्वेश्वर शिवाच्या आज्ञेने विश्वधारिणी दिव्य शक्ती नित्य जगत् धारण करते। ती देवांचे रक्षण करते, असुरांचा संहार करते आणि त्रिलोकीचे संरक्षण करते।
Verse 28
आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा
त्या शिवाच्या—सर्व देवांनाही न लंघता येणाऱ्या—आज्ञेने देवेन्द्र वरुण सदा जलांवर नित्य व अचल आधिपत्य करतो।
Verse 29
पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः
ज्याप्रमाणे त्याच्याच आज्ञेने दंड्य जन पाशांनी बांधले जातात, त्याप्रमाणे धनाचा अधिपती यक्षेंद्र कुबेरही त्याच विधानाचे पालन करून नित्य धन देतो।
Verse 30
पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्
परम पुरुषाच्या (पतीच्या) अनुशासनाने प्राण्यांना त्यांच्या पुण्यानुसार फळ मिळते; आणि सुमेधसांना तो सतत संपत्ती व सत्य ज्ञानही देतो।
Verse 31
निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः
शिवाच्या आज्ञेने ईशान दुष्टांचा निग्रह करतो; आणि शिवाच्या नियोगाने शेष आपल्या मस्तकावर पृथ्वी धारण करतो।
Verse 32
यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः
जिला ते हरिची तामसी, रौद्री व मूर्तिमंत करणारी शक्ती म्हणतात—ईशाच्या आज्ञेने चतुरानन ब्रह्मा तिच्याच द्वारा उरलेली सर्व सृष्टी निर्माण करतो।
Verse 33
अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
विष्णु आपल्या अन्य मूर्तींनी पालन करतो आणि शेवटी संहारही करतो; पण तो कालकाल (शिव) यांच्या आज्ञेनेच विश्वाचे पालन करतो।
Verse 34
सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्
स्वतःच्या त्रिविध तनू-शक्तींनी तो सृष्टी करतो व सर्व प्राण्यांना गती देतो; आणि शेवटी केवळ आपल्या आज्ञेने हर (शिव) संपूर्ण जगत् संहरतो।
Verse 35
सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः
सृष्टी करतानाही विश्वात्मा त्रिरूपाने भिन्न भासूनही निश्चयच रक्षण करतो; काळ सर्व काही घडवतो आणि काळच प्रजांचा संहार करतो।
Verse 36
कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्
काळ, काळाच्याही नियंत्या महेश्वराच्या शासनाने विश्वाचे पालन करतो; तेजस्वी त्र्यंशांनी जगत् धारण करून तो वृष्टीचे विधान करतो।
Verse 37
दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि
देवदेव शिवाच्या शासनाने तो सूर्य आकाशात वर्षा घडवतो; तो औषधीवनस्पतींना पुष्ट करतो आणि प्राण्यांनाही हर्षित करतो।
Verse 38
देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा
चंद्रभूषण शिवाच्या शासनाने देव चंद्रालाही ‘पितात’; तसेच आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनीद्वय आणि मरुत—हे सर्व त्याच्या आज्ञेनेच धारण व पोषित आहेत।
Verse 39
खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च
आकाशचारी, ऋषी व सिद्ध; भोगी नाग, मनुष्य व मृग; पशु व पक्षी; तसेच कीटकादि व स्थावर—हे सर्व (जीवसमूह) अंतर्भूत आहेत।
Verse 40
नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः
नद्या, समुद्र, पर्वत, अरण्ये व सरोवरे; तसेच वेद साङ्ग, शास्त्रे, आणि मंत्रसमूह व यज्ञादि—(हे सर्वही त्याच्या अधीन आहेत)।
Verse 41
कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च
कालाग्नीपासून शिवपर्यंत भुवने त्यांच्या अधिपतींसह स्थित आहेत. असंख्य ब्रह्मांडे आणि त्यांची आवरणेही तशीच आहेत।
Verse 42
वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः
वर्तमान, भूत व भविष्य—हे सर्व कृत्स्नपणे ज्ञात होते; दिशा-विदिशा, काळभेद आणि कला इत्यादी सर्व मापेही त्यात प्रकट आहेत।
Verse 43
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्
या जगतात जे काही दिसते किंवा ऐकिवात येते—ते सर्व शंकराच्या आज्ञाशक्तीच्या बळावरच पूर्णतः अधिष्ठित व नियंत्रित आहे।
Verse 44
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति
त्या सर्वाधिपती पतीच्या आज्ञाबलाने ही धरा स्थिर आहे; पर्वत, जलधारक मेघ आणि समुद्र आपापल्या स्थानी टिकून आहेत. ज्योतिर्गण व इंद्रमुख देवही स्थिर आहेत. जे काही चेतन-अचेतन आहे ते दीर्घकाळ त्याच्याच आधाराने अडिग राहते.
Verse 45
उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया
उपमन्यु म्हणाला—हे कृष्णा! अमाप कर्म करणाऱ्या शंभूविषयी हे अत्यंत आश्चर्यकारक आहे. त्याच्या आज्ञेने घडलेले हे कृत्य ऐक; मी ते श्रुतीच्या मुखातून ऐकले आहे.
Verse 46
पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत
पूर्वी काळी इंद्रासह देव परस्परांत वाद घालू लागले. समरात असुरांना जिंकून प्रत्येक म्हणू लागला—“जेतो मीच, मीच!”
Verse 47
तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्
तेव्हा महेश्वर उत्तम वेश धारण करून त्यांच्या मध्यात प्रकट झाले. स्वतःच्या लक्षणचिन्हांपासून रहित देहाने ते जणू स्वयं यक्षच झाले.
Verse 48
स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्
तो भूमीवरून एक तृण उचलून देवांना म्हणाला—“जो हे तृण विकृत करून वेगळे करू शकेल, तोच दैत्यजित आहे.”
Verse 49
यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः
यक्षाचे वचन ऐकून वज्रपाणी, शचीपति इंद्र किंचित् क्रुद्ध झाला; तरी उपहासाने हसत त्या तृणाला उचलण्यास उद्यत झाला.
Verse 50
न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्
ते तृण मनानेसुद्धा उचलणे शक्य झाले नाही. तरीही ते छेदण्यासाठी वज्रधराने वज्र सोडले.
Verse 51
तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह
ते वज्र जणू सर्वतः स्वतःच्या वज्रतेजाशी एकरूप झाले होते; तरी त्याने तृणानेच त्यास आघात केला, आणि त्याचा अग्रभाग तिरपा होऊन पडला.
Verse 52
ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः
त्यानंतर अन्य महाबली लोकपाल अत्यंत संतप्त होऊन त्या तृणाला लक्ष्य करून आपापली आयुधे हजारो संख्येने सोडू लागले.
Verse 53
प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते
महान अग्नी प्रज्वलित झाला, प्रचंड वारा वाहू लागला। आणि जलांचा अधिपती उफाळून वाढला—जसा प्रलय जवळ आला की होतो.
Verse 54
एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै
अशा रीतीने देवांनी मोठ्या प्रयत्नाने तृणाला लक्ष्य करून जे केले ते व्यर्थ ठरले—हे कृष्ण—कारण यक्षाच्या स्वाभाविक आत्मबळामुळेच ते घडले.
Verse 55
तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ
तेव्हा देवेंद्र इंद्राने त्या यक्षाला विचारले, “तू कोण आहेस, सदैव क्रुद्ध?” आणि मग त्यांच्या पाहतापाहत तो अंतर्धान पावला.
Verse 56
तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता
दरम्यान दिव्य अलंकारांनी विभूषित हैमवती देवी (पार्वती) आकाशमंडलात प्रकट झाली—तेजस्वी शोभेने झळाळत, पवित्र व प्रसन्न स्मिताने युक्त.
Verse 57
तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः
ते अद्भुत रूप पाहून शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखालील देव विस्मयाने स्तब्ध झाले. यक्षाला प्रणाम करून त्यांनी विचारले—“हा विलक्षण यक्ष कोण आहे?”
Verse 58
सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्
देवी हसत म्हणाली—“तो तुमच्या सर्वांच्या आवाक्याबाहेर आहे. त्याच्यामुळेच चर-अचरांनी युक्त ‘संसार’ नावाचे हे फिरते चक्र चालते.”
Verse 59
तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते
त्याच्यामुळे आदौ हे विश्व निर्माण होते आणि त्याच्यामुळेच पुन्हा संहार पावते. त्याच्यावर कोणताही नियंता नाही; उलट त्याच्याच द्वारा सर्व काही नियमबद्ध व शासित होते.
Verse 60
इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः
असे बोलून ती महादेवी त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावली। सर्व देव विस्मित होऊन तिला प्रणाम करून मग स्वर्गास गेले।
Frequently Asked Questions
Vāyu recalls Śiva (Śrīkaṇṭha) teaching the supreme Pāśupata knowledge to Devī on Mandara, and relates how Kṛṣṇa later requests the same doctrine from the sage Upamanyu.
They set up a Śaiva soteriology: the self as bound (paśu), the binding factors (pāśa), and Śiva as lord and liberator (Paśupati), with liberation explained as the removal of bonds through Pāśupata knowledge and divine grace.
Śiva is highlighted as Maheśa/Īśāna/Śrīkaṇṭha and Paśupati; Kṛṣṇa is identified as Viṣṇu in Kṛṣṇa-form (viśvayoni), and Śiva’s vibhūti (glories/powers) is explicitly requested for exposition.