काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया । स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा

श्रीकृष्ण म्हणाले— हे भगवन्, तुमच्या मुखातूनच मी वेदतुल्य उपदेश ऐकला आहे. शिवाने आपल्या शरणागतांसाठी सांगितलेले नित्य व नैमित्तिक कर्मही मी यथार्थ ऐकले आहे.

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् । काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्

आता मला शिवधर्माचे अधिकारी कोण आहेत ते ऐकायचे आहे. त्यांच्या हेतु काम्य (इच्छाप्रेरित) कर्मही असल्यास, तेही या वेळी सांगणे उचित आहे.

Verse 3

उपमन्युरुवाच । अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा । ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः

उपमन्यु म्हणाले—काही फळ ऐहिक (या लोकातील) असते आणि काही आमुष्मिक (परलोकातील) असते. काही फळ ऐहिक-आमुष्मिक दोन्ही असते; आणि ते पुन्हा पाच प्रकारचे आहे।

Verse 4

किंचित्क्रियामयं कर्म किंचित्कर्म तपो मयम् । जपध्यानमयं किंचित्किंचित्सर्वमयं तथा

काही कर्म क्रियामय असते, काही कर्म तपोमय असते. काही जप-ध्यानमय असते, आणि काही सर्वमय—सर्व साधनांचा समावेश करणारे असते।

Verse 5

क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात् । सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत्

क्रियामय उपासना—होम, दान आणि अर्चन यांच्या क्रमाने भिन्न भिन्न—केवळ सर्वशक्तिमान साधकांनाच फलदायी ठरते; इतरांस ती खऱ्या अर्थाने सफल होत नाही।

Verse 6

शक्तिश्चाज्ञा मदेशस्य शिवस्य परमात्मनः । तस्मात्काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरोद्विजः

शक्ती आणि आज्ञा—ही माझ्या, परमात्मा शिवाच्या,च विधी आहेत. म्हणून हे द्विजा, जो त्या दिव्य आज्ञेचे पालन करतो त्याने तिच्यानुसार काम्य कर्मे करावीत.

Verse 7

अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम् । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमंतर्बहिः क्रमात्

आता मी अशी काम्य साधना सांगतो जी इहलोकी व परलोकी—दोन्ही ठिकाणी फल देणारी आहे. ती शैव व माहेश्वरांनी क्रमाने अंतःकरणात व बाह्य आचरणात करावी.

Verse 8

शिवो महेश्वरश्चेति नात्यंतमिह भिद्यते । यथा तथा न भिद्यंते शैवा माहेश्वरा अपि

'शिव' आणि 'महेश्वर' यांच्यात खरोखर कोणताही भेद नाही. त्याचप्रमाणे, शैव आणि माहेश्वर यांच्यातही फरक मानू नये।

Verse 9

शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः । माहेश्वरास्समाख्याता कर्मयज्ञरता भुवि

जे शिवाच्या आश्रयाला आहेत आणि ज्ञानयज्ञात मग्न आहेत, ते शैव आहेत. या पृथ्वीवर जे कर्मयज्ञात रत आहेत, त्यांना माहेश्वर म्हणतात।

Verse 10

तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा वहिः । न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः

म्हणून, अंतर्यामी शैव आणि बाह्यतः माहेश्वर असावे; परंतु सांगितल्या जाणाऱ्या कर्माच्या अनुष्ठान पद्धतीत कोणताही बदल करू नये।

Verse 11

परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानविततांबरे

गंध, वर्ण, रस इत्यादींनी विधिपूर्वक भूमीची परीक्षा करून, मनास प्रिय अशा स्थानी तेथे वितान पसरवून वर विस्तीर्ण आच्छादन मांडावे।

Verse 12

सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसंनिभे । प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना

सुंदर रीतीने लिंपलेली, समतल व आरशाच्या आतल्यासारखी गुळगुळीत भूमीवर, शास्त्रदृष्ट मार्गाने प्रथम प्राची (पूर्व) दिशा निश्चित करावी।

Verse 13

एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत् । आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्

एक हात किंवा दोन हात एवढ्या प्रमाणाचे मांडल रचावे. त्यात कर्णिकेसह निर्मळ अष्टदल कमळ रेखाटावे.

Verse 14

रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासंभवसंभृतैः । पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम्

रत्ने, सुवर्ण इत्यादींच्या चूर्णांनी—जसे शक्य तसे गोळा करून—ते पंचावरणयुक्त व बहुशोभायुक्त असे तयार करावे.

Verse 15

दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः । रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात्

दलांमध्ये सिद्धींची कल्पना करावी आणि केसरांमध्ये त्यांच्यासह शक्तींची. पूर्वेकडील दलापासून क्रमाने वाम इत्यादी आठ रुद्रांचे ध्यान करावे.

Verse 16

कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः । स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम्

कर्णिकेत वैराग्य वसते, बीजाक्षरांत नव शक्ती आहेत। दांड्यात शिवात्म धर्म आहे आणि नाडीत केवळ शिवाश्रित ज्ञान आहे।

Verse 17

कर्णिकोपरि चाग्नेयं मंडलं सौरमैन्दवम् । शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम्

कर्णिकेच्या वर अग्निमंडल आहे; तसेच सौर व चंद्रमंडलही आहेत। यांपलीकडे शिवतत्त्व, विद्येतत्त्व व आत्मतत्त्व—हे तत्त्वत्रय अधःस्तरांपलीकडे आहे।

Verse 18

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम् । पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदंबया सह

सर्व आसनांतील श्रेष्ठ, सुखद व विविध पुष्पांनी अलंकृत आसनावर, पंचावरण-विधानासह, अंबिकेसह (शिवाची) पूजा करावी।

Verse 19

शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् । विद्युद्वलयसंकाशजटामुकुटभूषितम्

ते शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी, प्रसन्न व शीतल प्रभायुक्त होते; विद्युत्-वलयासारख्या तेजाने झळकणाऱ्या जटा-मुकुटाने ते भूषित होते।

Verse 20

शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखांबुजम् । रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम्

ते व्याघ्रचर्म वस्त्ररूपाने परिधान केलेले होते; त्यांचे कमलमुख किंचित् स्मिताने शोभत होते. त्यांचे चरण, करतळ व अधर रक्तकमलदलासारखे उजळत होते।

Verse 21

सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् । दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्

ते सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न व सर्व आभूषणांनी भूषित होते; उत्तम दिव्य आयुधांनी युक्त आणि दिव्य सुगंधी अनुलेपनाने लेपित होते।

Verse 22

पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् । अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्

ते पंचवक्त्र व दशभुज असून मस्तकी चंद्रखंड-शिखामणीने विभूषित आहेत। त्यांचे पूर्वमुख सौम्य व मंगलमय असून नवोदित सूर्याप्रमाणे प्रभेने उजळते।

Verse 23

त्रिलोचनारविंदाढ्यं कृतबालेंदुशेखरम् । दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्

दक्षिण बाजूस त्याने प्रभूचे दर्शन घेतले—कमळासारखे त्रिनेत्र, मस्तकी कोवळ्या बालचंद्राचा शेखर, आणि निळ्या मेघासमान मनोहर प्रभेने दीप्त.

Verse 24

भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् । दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम्

भयानक—भ्रुकुटी वाकडी होऊन आवळलेली; तीनही नेत्र रक्तवर्ण व गोल; दंष्ट्रा विकराळ; अजेय, दुर्धर्ष—आणि अधरपल्लव स्फुरित होऊ लागले.

Verse 25

उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम्

उत्तर मुख विद्रुमासारखे अरुण दीप्त, निळ्या अलकांनी विभूषित; विलासयुक्त त्रिनेत्र, आणि मस्तकी चंद्राभरणाचा शेखर धारण करणारे.

Verse 26

पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् । चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मंदस्मितमनोहरम्

ते पश्चिमाभिमुख, पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी, त्रिनेत्रांच्या प्रभेने उजळलेले. चंद्ररेखा धारण करणारे, सौम्य व मंगलमय; मंद स्मिताने मन मोहून टाकणारे आहेत.

Verse 27

पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिंदुरेखासमुज्ज्वलम् । अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम्

पाचवे रूप स्फटिकासारखे उज्ज्वल होते, चंद्ररेखेने अत्यंत दीप्त. ते अतिशय सौम्य व मंगलमय; प्रस्फुटित त्रिनेत्रांच्या तेजाने झळकत होते.

Verse 28

दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् । सव्ये च नागनाराचघण्टापाशांकुशोज्ज्वलम्

उजव्या हातांत त्रिशूल, परशु, वज्र, खड्ग आणि प्रज्वलित अग्नीने ते दीप्त होते; आणि डाव्या हातांत नाग, नाराच, घंटा, पाश व अंकुश यांनी उजळलेले होते.

Verse 29

निवृत्त्याजानुसंबद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया । आकंठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शांतया

गुडघ्यांपासून नाभीपर्यंत ‘निवृत्ती’ भावाने भस्म लावावे; नाभीच्या वर ‘प्रतिष्ठा’ भावाने; कंठापर्यंत ‘विद्या’ भावाने; आणि कपाळावर ‘शांती’ भावाने तसेच लावावे.

Verse 30

तदूर्ध्वं शांत्यतीताख्यकलया परया तथा । पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम्

त्याच्या वर ‘शांत्यतीता’ नावाच्या परात्पर कलाद्वारे, पंचाध्वांत व्यापणाऱ्या प्रभूचे साक्षात् ज्ञान होते—ज्यांचे स्वरूपच पंचकलांचा समूह आहे.

Verse 31

ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम् । अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम्

ज्याचा मुकुट ईशान आहे तो देव पुरातन ‘पुरुष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। त्याचे हृदय अघोर, आणि वाम-गुह्य रहस्य ‘वाम’—तोच महेश्वर होय.

Verse 32

सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् । मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा

तो ‘सद्यपाद’ असेही म्हणतात; त्याची ती मूर्ती अष्टत्रिंशत् कलांनी युक्त आहे. तो मातृकांनी व्यापलेला ईशान असून पंचब्रह्ममयही आहे.

Verse 33

ओंकाराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम् । तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढांकमंडलम्

तो ओंकारस्वरूप असून हंस-शक्तीने संयुक्त आहे; तसेच इच्छा-शक्तीवर आरूढ होऊन मांडीवर तेजस्वी मण्डल धारण करतो.

Verse 34

ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया । तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम्

त्यांच्या उजवीकडे ज्ञान-शक्ती आणि डावीकडे क्रिया-शक्ती विराजते. ते साक्षात् विद्यामूर्ती सदाशिव असून पति-पशु-पाश या तत्त्वत्रयाचे साकार रूप आहेत.

Verse 35

मूर्तिमूलेन संकल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात् । संपूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया

मूर्तीच्या मूलतत्त्वाने मनात संकल्प करून, मग क्रमाने ते ध्यान पूर्ण करून, विधिपूर्वक मूलविद्या (मूलमंत्र) ने अर्घ्यपर्यंत पूजन करावे.

Verse 36

मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह । तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम्

तेथे परमशक्तीसह मूर्तिमान् साक्षात् शिवाचे आवाहन करून, व्यक्त-अव्यक्ताच्या पलीकडे व सर्व सीमित भेदांपासून रहित अशा महादेवाचे पूजन करावे.

Verse 37

पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह

पंच उपकरणे सिद्ध करून परमेश्वराचे पूजन करावे. नंतर ब्रह्ममंत्र व षडंग-न्यासासह, पुढे मातृका (अक्षरशक्ती) सहित पूजन करावे.

Verse 38

प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् । शांतेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः

प्रणव ‘ॐ’ व शक्तियुक्त ‘शिव’ मंत्र यांद्वारे क्रमाने विधीपूर्वक कर्म करावे. किंवा शांती-मंत्राने, तसेच इतर सर्व वैदिक मंत्रांनीही संपूर्ण रीतीने अनुष्ठान करावे.

Verse 39

पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा । पाद्यादिमुखवासांतं कृत्वा प्रस्थापनं विना

परम देवाचे पूजन करावे—परतत्त्वस्वरूपाने किंवा केवळ शिवरूपाने. पाद्यादी उपचारांपासून आरंभ करून मुखवास (सुगंधित तांबूल) पर्यंत अर्पण करावे; परंतु विसर्जन/प्रस्थापन करू नये.

Verse 40

पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्

त्यानंतर नियत क्रमाने पञ्चावरण-पूजा आरंभ करावी.