Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
या अध्यायात उपमन्यू सिद्धान्तरूपाने सांगतो की शिव कोणत्याही बंधनाच्या अधीन नाहीत—आणव, मायीय, प्राकृत, ज्ञान‑मानसिक, इंद्रिय, भूत व तन्मात्रा इत्यादी. काळ, कला, विद्या, नियती, राग‑द्वेष, कर्म, त्याचा विपाक आणि सुख‑दुःखही त्यांना बांधू शकत नाहीत. मित्र‑शत्रू, नियंता‑प्रेरक, स्वामी‑गुरु‑रक्षक असे संबंधधर्मही त्यांच्यावर लागू होत नाहीत; ते पूर्ण निरपेक्ष आहेत. शेवटी प्रतिपादन होते की परमात्मा शिव सर्वमंगल असून स्वशक्तींनी स्वस्वरूपात स्थित राहून सर्वांचा अढळ अधिष्ठान आहेत; म्हणून त्यांना ‘स्थाणु’ म्हणतात.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा
उपमन्यु म्हणाले—शिवाला कोणतेही बंधन नाही: ना आणव बंध, ना कर्मजन्य बंध, ना मायिक बंध. ना प्राकृत बंध, ना ‘बोद्धा’ (सीमित ज्ञाता) असा बंध; कारण बंधन अहंकाररूप असते, आणि ते त्यांच्यात नाही।
Verse 2
नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः । न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन
त्यांच्यासाठी ना मनाचे बंधन आहे, ना चित्ताचे, ना इंद्रियांचे. तन्मात्रांमुळेही कोणते बंधन नाही आणि भूतांमुळे (स्थूल तत्त्वांमुळे) तर कोणतेही बंधन नाही।
Verse 3
न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा । न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः
अमित तेजस्वी शंभूसाठी ना काळ आहे, ना कोणती कला/मर्यादा; ना बंधनयुक्त विद्या, ना नियती. त्यांच्यात ना राग आहे, ना द्वेष.
Verse 4
न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि । कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले
त्याच्यात आसक्ती वा हट्ट नाही. त्याच्यासाठी पुण्य‑पाप कर्मे व त्यांचा विपाक बंधन घालत नाहीत; आणि त्यांच्या फलरूप सुख‑दुःखही त्याला विवश करत नाही, कारण तो ईश्वरस्वातंत्र्यात स्थित आहे.
Verse 5
आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि । भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः
त्याचा संबंध आशयांशी (अंतर्निहित वासना) नाही, तसेच कर्मांच्या संस्कारांशीही नाही. भोगांशी व भोगजन्य संस्कारांशीही—जे भूत‑वर्तमान‑भविष्य या त्रिकालाच्या कक्षेत येतात—त्याचा काहीही संबंध नाही.
Verse 6
न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् । न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च
त्याच्यासाठी कारण नाही, कर्ता नाही. त्याला आदि‑अंत नाही, ‘आत’ वा ‘मधले’ असेही नाही. त्याला कर्म नाही, कर्माचे करणही नाही; त्याच्यासाठी ‘अकार्य’ नाही आणि ‘कार्य’ही नाही.
Verse 7
नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा । न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा
त्याच्यासाठी बंधु वा अबंधु नाही; त्याच्यावर नियंता किंवा प्रेरकही नाही. त्याचा स्वामी नाही; गुरु वा त्राता नाही. त्याच्याहून मोठा कोणी नाही, आणि त्याच्या समानही कोणी नाही.
Verse 8
न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् । न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्
त्याच्यासाठी न जन्म आहे न मरण; न इच्छित न अनिच्छित। त्याच्यासाठी न विधी न निषेध; न मुक्ती न बंधन।
Verse 9
नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः
जे जे अमंगल आहे ते कधीही त्याच्याशी संबंधित होत नाही. कारण परमात्मा शिव आहे; म्हणून सर्व मंगल त्याच्यातच नांदते.
Verse 10
स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः । अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः
तो शिव आपल्या शक्तींनी हे सर्व जग अधिष्ठित करून धारण करतो. तो स्वभावतः अच्युत व स्वयंसिद्ध स्वरूपात स्थित असतो; सदैव अचल असल्याने ‘स्थाणु’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 11
शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति
कारण स्थावर-जंगम असे हे सर्व जग शिवाने अधिष्ठित व धारण केले आहे, आणि शर्व सर्वरूप म्हणून स्मृत आहे; हे जाणणारा मोहात पडत नाही.
Verse 12
शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् । हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः
त्या रुद्र—शर्व—यास नमस्कार, जो सत्मध्ये प्रतिष्ठित महान् परम पुरुष आहे. तो सुवर्णभुज भगवान्, सर्व ऐश्वर्य-समृद्धीचा अधिपती, परम ईश्वर आहे.
Verse 13
अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः । एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः
ते अंबिकापती ईशान, पिनाकधारी आणि वृषभवाहन आहेत. तेच एकमेव रुद्र—परम ब्रह्म, परम पुरुष—कृष्णवर्ण व पिंगल तेजयुक्त आहेत.
Verse 14
बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे । हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च
हृदयकमळाच्या मध्यातील दहराकाशात त्याचे ध्यान करावे—केसाच्या टोकाएवढा सूक्ष्म; सुवर्णकेशी, पद्मनेत्री, अरुण व ताम्रप्रभेने तेजस्वी।
Verse 15
यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः
जो तोच देव प्रकट होऊन संचारतो, तो नीलकंठ व सुवर्णमय तेजस्वी आहे। तोच सौम्य, घोर व मिश्ररूप; अक्षर, अमृत, अव्यय आहे।
Verse 16
स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः । चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः
तो परम पुरुषविशेष, भगवान शिव—अंतकाचाही अंतक आहे। चेतन-अचेतन दोन्ही बंधनांपासून मुक्त, तो सर्व प्रपंचाच्या पलीकडे, परात्पर आहे।
Verse 17
शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते । लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः
ज्ञान व ऐश्वर्य यांचा विचार केला असता, मनीषी म्हणतात—शिवाच्या अतिशयत्वामुळे त्यांत परम उत्कृष्टता स्थिर आहे; आणि ही श्रेष्ठता लोकेशांच्या महिमेपेक्षाही वर आहे।
Verse 18
प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्
प्रत्येक प्रतिसर्गात उत्पन्न झालेल्या ब्रह्म्यांसाठी, काळाच्या मर्यादेत वावरणाऱ्यांना शास्त्रांचा विस्तार आरंभी तोच एक उपदेशितो।
Verse 19
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः
काळाच्या विभागांनी मर्यादित असलेल्या गुरूंचाही तो गुरु आहे; तो सर्वांचा सर्वेश्वर असून स्वतः काळमर्यादेपासून पूर्णतः मुक्त आहे.
Verse 20
शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्
त्याची शक्ति शुद्ध, स्वाभाविक व सर्वातिशायी आहे; त्याचे ज्ञान अनुपम व नित्य आहे, आणि त्याचे स्वरूप अत्यंत परिपूर्ण, निर्दोष आहे.
Verse 21
ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च
अप्रतिद्वंद्वी ऐश्वर्य, अत्यंत परम सुख, बल, तेजस्वी प्रभाव, वीर्य, तसेच क्षमा व करुणा—हेच त्याचे दिव्य गुण आहेत.
Verse 22
परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः
जो आत्मा सदैव परिपूर्ण आहे, त्याला सृष्टी इत्यादी कर्मांत कोणतेही वैयक्तिक प्रयोजन नाही; त्याच्या सर्व कर्मांचे फळ केवळ परानुग्रहच आहे.
Verse 23
प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः
प्रणव (ॐ) हा त्या परमात्मा शिवाचा वाचक आहे. ‘शिव’, ‘रुद्र’ इत्यादी शब्दांमध्येही प्रणवच सर्वोच्च मानला जातो.
Verse 24
शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि । या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः
हे शंभो! प्रणवाने वाच्य असलेल्या परमेश्वराचे भावन केल्याने आणि त्या प्रणवाचा जप केल्याने जी परा सिद्धी आहे ती निश्चयाने प्राप्त होते; यात संशय नाही.
Verse 25
तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः
म्हणून आगमांचे पारंगत मनस्वी ज्ञानी एकाक्षर देव (ॐ-स्वरूप शिव) यालाच परम म्हणतात; कारण वाच्य आणि वाचक यांचे ऐक्य ते सत्य मानतात.
Verse 26
अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि
वेदमूर्धनी याच्या चार मात्रा सांगितल्या आहेत—‘अ’, ‘उ’, ‘म’ आणि नाद (अनुनाद)ही.
Verse 27
अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः
ते म्हणतात ‘अ’ हा बह्वृच (ऋग्वेद), ‘उ’ हा यजुर्वेद, ‘म’ हा याचा सामनाद; आणि याची श्रुती अथर्ववेद म्हणून स्मरली जाते.
Verse 28
अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः
‘अ’ हे महाबीज, रजोगुण आणि चतुर्मुख स्रष्टा (ब्रह्मा) आहे; ‘उ’ ही प्रकृती, योनी, सत्त्वगुण आणि पालनकर्ता हरि (विष्णु) आहे।
Verse 29
मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः । नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः
‘म’ हा अक्षर पुरुष-बीज आहे; तमोगुणाने संहार करणारा हर तोच. तोच परात्पर नाद, परमेश्वर, सर्वोच्च पुरुष—निर्गुण, निष्क्रिय शिव आहे.
Verse 30
सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया
हे सर्व जग त्रिविध रूपाने ओंकाराच्या तीन मात्रांनी व्यक्त होते; पण अर्धमात्रेने शिवच आत्मा आहे असा बोध होतो.
Verse 31
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्
ज्याच्या पलीकडे काही नाही आणि ज्याच्यावाचून वेगळेही काही नाही. त्याहून सूक्ष्म काही नाही, त्याहून महानही काही नाही. तो एक, आकाशात स्थिर वृक्षासारखा स्थित; त्या परम पुरुषाने हे सर्व पूर्ण व व्यापिलेले आहे.
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily a philosophical discourse rather than a narrated mythic episode; it frames Śiva’s nature through systematic negation of bonds and limiting categories.
By rejecting every proposed bond—psychic, sensory, elemental, karmic, and cosmological—the text marks Śiva as the absolute reality beyond all upādhis, positioning liberation as grounded in recognizing Śiva’s unconditioned sovereignty and auspiciousness.
Śiva is highlighted as Paramātman and as Sthāṇu (the unwavering one), sustaining all existence through his śaktis while remaining apracyuta—unfallen from his own essential nature.