Vāyu Saṃhitā

शिवपुराणाच्या सात संहितांच्या रचनेत वायु-संहिता (पूर्व व उत्तर भाग) ही मोक्षाभिमुख परिपूर्णतेकडे नेणारी समापन-धारा म्हणून उभी राहते. येथे पाशुपत-तत्त्वाचा विशेष प्रकाश आहे—भगवान शिव हे ‘पशु’ (बद्ध जीव) आणि ‘पाश’ (बंधन) यांचे स्वामी; अनुभवाला मर्यादा घालणाऱ्या बंधनांचे स्वरूप आणि त्यातून मुक्तीचा उपायही तेच प्रकट करतात. पूर्व भागात साधकासाठी आवश्यक पूर्वतयारीचे अनुशासन सांगितले आहे—यम-नियम, भक्ती, मंत्रजप, अंतःपूजा आणि ध्यानस्थैर्य. देहधारी जीवन अडथळा नसून शुद्धीचे क्षेत्र आहे, असा दृष्टिकोन येथे दृढ केला आहे; कर्म, सेवा व स्मरण शिवार्पण झाले की ते साधनेचे अंग बनते. उत्तर भागात तत्त्वचिंतन व मोक्षशास्त्र अधिक तीव्र होते. बंधनाचे मूळ अविद्या व कर्मसंस्कार आहेत; विवेकज्ञान, अखंड ध्यान आणि शिव-अनुग्रह यांच्या साहाय्याने शिव-साक्षात्काररूप मुक्ती प्रतिपादित केली आहे. मुक्ती म्हणजे केवळ सुटका नव्हे, तर ‘शिवच आत्मा’ ही प्रत्यभिज्ञा. दोन्ही भागांत योग हा केवळ तंत्र नाही, तर संपूर्ण शैव मार्ग आहे—ज्यात भक्ती, ज्ञान आणि शिस्तबद्ध अभ्यास एकत्र परिपक्व होतात. अखेरीस शिव हा अंतःस्वरूप व सर्वाधार परात्पर तत्त्व आहे, या अनुभूतीत वायु-संहितेचा परम निष्कर्ष सामावलेला आहे।