श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
या अध्यायात कृष्ण उपमन्यूला शिवज्ञानाचा परम जाणकार म्हणून वंदन करतो आणि शिवज्ञानरूपी ‘अमृत’ चाखूनही तृप्ती होत नाही असे सांगतो। उपमन्यू मंदर पर्वतावर महादेव देवीसह ध्यानमय, अंतरंग स्थितीत विराजमान आहेत व सभोवती देव्या आणि गण उपस्थित आहेत असे वर्णन करतो। योग्य क्षणी देवी प्रश्न विचारते—आत्मतत्त्वात स्थिर नसलेल्या अल्पबुद्धी मनुष्यांनी कोणत्या उपायाने महादेव प्रसन्न होतात? ईश्वर उत्तर देतात की कर्मकांड, तप, जप, आसन-साधना किंवा केवळ तात्त्विक ज्ञान—श्रद्धेशिवाय सर्व निष्फळ; श्रद्धाच श्रेष्ठ साधन आहे। श्रद्धा स्वधर्मपालनाने, विशेषतः वर्णाश्रम-नियमांनी, वाढते व सुरक्षित राहते। अशा स्थिर श्रद्धा व शिस्तबद्ध आचाराने शिवकृपा सुलभ होते—शिव दर्शन, स्पर्श, पूजा व संवाद प्राप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर
कृष्ण म्हणाला— हे भगवन्, सर्वयोगींद्र, गणेश्वर, मुनीश्वर! हे गुरो, सर्वज्ञाननिधे, षडाननासम तेजस्वी! मनुष्यांचे पाश छेदण्यासाठीच आपण प्रायः पृथ्वीवर अवतरलात; महर्षिरूप धारण करून आपण येथे परमेश्वर म्हणून स्थित आहात.
Verse 3
अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः
अन्यथा या जगतात—देव असो वा दानव—तुमच्यावाचून शिवस्वरूप त्या परम भावाला कोण जाणू शकेल? म्हणून तुमच्या मुखातून निघालेले, जणू साक्षात पिनाकी शिवाकडूनच आलेले, शिवज्ञानामृत पिऊनही माझे मन तृप्त झाले नाही.
Verse 5
साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः
सर्व जगताचा साक्षात् कर्ता-धर्ता अशा पतीच्या मांडीचा आश्रय घेऊन परमेश्वरीने विचारले—“भगवन्, हे काय?” उपमन्यु म्हणाले—“हे कृष्णे, तू योग्यच विचारलेस; जसे आहे तसेच सांगतो, कारण तू भव (शिव)भक्त, योगयुक्त आणि कल्याणचिंतक आहेस.”
Verse 7
महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्
सुंदर कंदरांनी युक्त अशा दिव्य श्रेष्ठ मंदर पर्वतावर देवीसह महादेव दिव्य ध्यानात लीन झाले. तेव्हा देवीची प्रिय सखी—सुस्मितमुखी शुभावती—पूर्ण फुललेली अतिमनोहर फुले गोळा करू लागली.
Verse 9
ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्
त्यानंतर देवश्रेष्ठ प्रभूंनी देवीला आपल्या मांडीवर बसवले. त्या पुष्पांनी तिला अलंकृत करून ते स्वतः अधिकच हर्षित होऊन बसले. मग अंतःपुरात वावरणाऱ्या दिव्य भूषणांनी सजलेल्या देव्या आणि अंतरंग गणनायक सर्वलोकमहेश्वरीची सेवा करण्यास आले.
Verse 11
भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः
चामर हातात घेऊन त्यांनी देवी-देवाची सेवा केली—त्या परिपूर्ण प्रभूची, जो सर्व लोकांचा महेश्वर आहे. नंतर महेश व त्यांच्या प्रियेच्या विनोदासाठी आणि जगात जे शिवाच्या शरण गेले आहेत त्या मनुष्यांच्या रक्षणासाठी एक प्रिय कथा सुरू झाली.
Verse 13
तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्
तो योग्य समय पाहून सर्वलोकमहेश्वरी देवीने सर्वलोकमहेश्वर पतीला विचारले। देवी म्हणाली—मंदबुद्धी मर्त्य, जे आत्मतत्त्व व उच्च तत्त्व जाणण्यास अशक्त आणि ज्यांचे अंतःकरण अजून संस्कारित नाही, त्यांच्यावर महादेव कोणत्या उपायाने प्रसन्न होऊन वश होतात?
Verse 15
ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च
ईश्वर म्हणाले—कर्माने नाही, तपाने नाही, जपाने नाही, आसनादि साधनांनीही नाही; केवळ ज्ञानानेही नाही, अन्य कोणत्याही उपायानेही नाही—श्रद्धेविना मी वश होत नाही. पण कोणत्याही कारणाने मनुष्यांच्या अंतःकरणात माझ्याविषयी श्रद्धा असेल, तर मी त्यांना सुलभ होतो—जवळ जाण्याजोगा, स्पर्श्य, दर्शनीय, पूजनीय आणि संवाद्यही।
Verse 17
साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्
म्हणून जो मला वश करावयास इच्छितो, त्याने माझ्याविषयी श्रद्धा साधावी. या लोकी वर्णधर्म पाळणाऱ्यांसाठी स्वधर्मरक्षणाचे कारण श्रद्धाच आहे. जो मनुष्य आपल्या स्ववर्ण-आश्रमधर्माने वागतो, त्याच्यातच माझ्याविषयी श्रद्धा उत्पन्न होते—इतर कुणातही नाही।
Verse 19
आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः
येथे चारही आश्रमांत राहणाऱ्यांसाठी वेदपरंपरेने सिद्ध झालेला सर्व धर्म पूर्वी ब्रह्म्याने माझ्याच आज्ञेनुसार सांगितला. पण तो पितामहांचा धर्म अनेक विधी व मोठ्या खर्चाने युक्त असून त्याचे फळ फार महान नाही; उलट तो क्लेश व दुःखासह येतो.
Verse 20
तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः
त्या महान धर्माने महात्म्यांची सुदुर्लभ श्रद्धा प्राप्त करून जे शिस्तबद्ध साधक अनन्यभावे केवळ माझ्याच शरण येतात, ते सुखकर मार्गाने धर्म, काम, अर्थ आणि शेवटी मुक्ती प्राप्त करतात.
Verse 22
वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम
वर्ण-आश्रमांचा योग्य आचार मी पुन्हा पुन्हा ठरविला आहे. त्या अनुशासनात वर्णांतील लोकांमध्ये केवळ माझ्या भक्तांनाच अधिकार आहे; इतरांना नाही—ही माझी अढळ, निष्ठावान आज्ञा आहे.
Verse 24
तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः
माझ्या आज्ञेने सांगितलेल्या मार्गाने चालणारे, संयमी साधक जे माझा आश्रय घेतात, ते माझ्या कृपेने मल, माया इत्यादी पाशांतून मुक्त होतात. माझे परम धाम प्राप्त करून—जिथून पुनरावृत्ती दुर्लभ—ते माझे परम साधर्म्य मिळवून परमानंद-शांतीत विलीन होतात.
Verse 25
तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्
म्हणून (लौकिक) लाभ मिळाला तरी वा न मिळाला तरी, माझ्या उपदेशाने सांगितलेला वर्णधर्म आश्रयावा. माझा भक्त त्याचा आधार घेऊन आत्म्यानेच आत्म्याचा उद्धार करील, तर तोच ‘अलब्धातील लाभ’ कोट्यवधी गुणांनी श्रेष्ठ आहे. म्हणून माझ्या मुखातून प्राप्त झालेला वर्णधर्म यथाविधी आचरावा.
Verse 27
ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्
हे शुभे देवी, योगाचार्याच्या छद्माने माझे अवतार प्रकट होतात; आणि प्रत्येक युगात, हे आर्ये, अशा परंपरा हजारो-हजार असतात. परंतु असंयमी, अल्पबुद्धी व अभक्त जनांसाठी, हे सुरेश्वरी, खरी संतती-परंपरेचे ज्ञान दुर्लभ आहे; म्हणून प्रयत्नपूर्वक तिचाच आश्रय घ्यावा.
Verse 29
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः
हीच हानी, हेच महाछिद्र, हाच मोह व जड-निःशब्द मूढपणा—जेव्हा मोक्षमार्गाबाहेर पडून कोणी अन्यत्र श्रम करतो. हे सुरेश्वरी, माझा सनातन धर्म चार पादांचा सांगितला आहे—ज्ञान, क्रिया, चर्या आणि योग.
Verse 31
पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते
पशु, पाश आणि पति—या त्रयाचे बोध हेच ‘ज्ञान’ म्हणतात. विधिपूर्वक, गुरूच्या अधीन राहून, षडध्वाची शुद्धी करणे ‘क्रिया’ होय. आणि वर्ण-आश्रमाप्रमाणे, माझ्याच आज्ञेने विहित, माझ्या अर्चनादि धर्मांचे आचरण ‘चर्या’ असे कथिले जाते.
Verse 33
मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्
माझ्याच सांगितलेल्या मार्गाने, माझ्यात स्थिर चित्त ठेवून, मनाच्या इतर वृत्तींचा जो निरोध होतो त्यालाच ‘योग’ म्हणतात. हे देवि, तो असंख्य अश्वमेध यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; चित्त शुद्ध व प्रसन्न करतो आणि मोक्ष देतो. परंतु विषयांच्या मागे धावणाऱ्यांना तो दुर्मिळ आहे.
Verse 35
विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
यम-नियमांनी ज्याने इंद्रियसमूह जिंकला आहे, अशा विरक्तासाठी योग हा पूर्वपापांचा नाश करणारा सांगितला आहे. वैराग्यापासून ज्ञान उत्पन्न होते आणि ज्ञानापासून योगाची प्रवृत्ती दृढ होऊन पुढे जाते.
Verse 37
योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः
योग जाणणारा, आचरणात पडला तरी मुक्त होतो—यात संशय नाही. म्हणून दया सतत करावी; अहिंसा व सत्यज्ञानाचा संग्रह, सत्य, अस्तेय, ईश्वरावर आस्तिक्य, श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह यांचे पालन करावे.
Verse 39
अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये
अध्यापन व अध्ययन, यजन व याजन, ध्यान, ईश्वरभाव आणि सतत ज्ञाननिष्ठा—जो ब्राह्मण ज्ञानयोगसिद्धीसाठी असे वर्ततो, तो लवकरच विज्ञान (अनुभवयुक्त ज्ञान) मिळवून योग प्राप्त करतो. हे प्रिये, ज्ञानाग्नीने या देहभावाला क्षणात दग्ध करून ज्ञानी मुक्त होतो.
Verse 41
प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्
माझ्या प्रसादाने योगज्ञ कर्मबंधन टाकून देतो. पुण्यस्वरूप कर्मही मुक्तीस प्रतिबंधक ठरते. म्हणून योगीने खऱ्या अनुशासनात स्थित राहून पुण्य व पाप—दोन्हीचा त्याग करावा.
Verse 42
फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्
फळाची इच्छा ठेवून कर्म केल्याने जीव बंधनात पडतो; केवळ कर्म केल्याने नाही. म्हणून कर्मफळाची आसक्ती त्यागावी. हे प्रिये! प्रथम कर्मयज्ञाने बाह्यरूपे माझी पूजा कर; नंतर ज्ञानयोगात रत होऊन पुढे योगाचा सतत अभ्यास कर।
Verse 44
विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्
माझे यथार्थ स्वरूप कळल्यावर, संयमी देही—जो मातीचा ढेला, दगड आणि सोनं समान मानतात—केवळ कर्मयज्ञाने माझी पूजा करत नाहीत. नित्ययुक्त श्रेष्ठ मुनि, माझा भक्त, समाहित व ज्ञानयोगात रत योगी माझे सायुज्य प्राप्त करतो।
Verse 46
अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः
आता ज्यांचे चित्त अजून पूर्ण विरक्त झालेले नाही, पण जे माझ्या आश्रयास आलेले वर्णी (ब्रह्मचारी/शिष्य) आहेत—ते योग्य असून ज्ञान, सदाचार व क्रिया या मार्गांत अधिकाधिक प्रवृत्त व्हावेत. माझी पूजा दोन प्रकारची—बाह्य व आभ्यंतर—अशी जाणावी. आणि वाणी, मन व देह यांच्या भेदाने माझे भजन त्रिविध असे ज्ञानी म्हणतात।
Verse 48
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्
तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान—हे क्रमाने पाच प्रकार असे सज्जन सांगतात; आणि हेच भजन (भक्ती) होय. जे इतरांना कळते ते बाह्य—जसे आपली पूजा-अर्चना इत्यादी; पण जे स्वतःच्या अंतःकरणात प्रत्यक्ष अनुभवलं जातं तेच आंतरिक भजन म्हणतात.
Verse 50
मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः
जे चित्त माझ्याकडे झुकलेले आहे ते ‘फक्त मन’ म्हणता येत नाही. जी वाणी माझ्या नामातच रत आहे तीच खरी ‘वाणी’; इतर नाही. माझ्या आज्ञेने सांगितलेल्या लक्षणांनी—त्रिपुंड्र इत्यादींनी—अंकित आणि माझ्या उपचार-सेवेत तत्पर देह हाच खरा ‘काय’; दुसरा नव्हे.
Verse 52
मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्
माझी अर्चा बाह्यतः यज्ञ इत्यादी विधींनी करावी, असे जाणावे. पण माझ्यासाठी देह कृश करणारे कठोर तप, कृच्छ्रादी मला मान्य नाहीत. खरा जप म्हणजे पंचाक्षरी मंत्राचा अभ्यास आणि प्रणव (ॐ) चा निरंतर अभ्यास. रुद्राध्याय इत्यादींचा पाठ करा—फक्त वेदाध्ययनावरच थांबू नका।
Verse 54
ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्
ध्यान म्हणजे माझ्या स्वरूपचिंतनापासून सुरू होणारे; ते आत्मा इत्यादी विषयांवरील केवळ समाधी नव्हे. खरे ज्ञान म्हणजे माझ्या आगमांचा अर्थबोध; अन्य लौकिक विषयांचे ज्ञान नव्हे. हे देवि, बाह्य वा अंतः—जिथे मन रमते—पूर्व वासनांच्या प्रभावाने तत्त्वनिष्ठेचा दृढ अभ्यास करावा.
Verse 56
बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः
बाह्य शौचापेक्षा आभ्यंतर शौच श्रेष्ठ—ते शतगुण अधिक आहे. कारण त्यात दोषांचा संकर होत नाही आणि दिसणारे दोषही त्यात उद्भवत नाहीत. शौच हे अंतःकरणातीलच जाणावे; केवळ बाह्य स्वच्छतेला शौच म्हणत नाहीत. ज्याच्या अंतःशौचाचा अभाव आहे तो बाहेरून शुद्ध दिसला तरी अशुद्धच आहे.
Verse 58
बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते
बाह्य व आभ्यंतर—दोन्ही प्रकारचे भजन खऱ्या भावानेच करावे. हे देवि, भावरहित पूजा केवळ (माझ्यापासून) विरहाचे कारण ठरते. मी कृतकृत्य व नित्य पूत आहे—मानवांच्या क्रियांनी माझे काय होते? बाहेर असो वा आत, मी भक्ताचा भावच स्वीकारतो.
Verse 60
भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः
हे देवि, एकनिष्ठ भावाने युक्त अशी क्रियाच माझा सनातन धर्म आहे—मनाने, कर्माने व वाणीने, कधीही फळाची अपेक्षा न करता. पण हे देवेशि, फळाच्या उद्देशाने जो माझा आश्रय घेतो तो आश्रय क्षुद्र आहे; कारण फळार्थी फळ न मिळाल्यास मला सोडण्यासही समर्थ होतो.
Verse 62
फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः
हे अनिंदिते! जो फळाची इच्छा ठेवूनही माझ्यात चित्त दृढ स्थिर करतो, त्याच्या भावाप्रमाणे फळ देणारा मीच होतो. आणि ज्यांचे मन फळाची अपेक्षा न ठेवता माझ्याकडे झुकते, ते भक्त नंतर वर मागितला तरी तेही मला प्रिय आहेत.
Verse 64
प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि
हे परमेश्वरी! पूर्वसंस्कारांच्या बळावर लाभ-हानि विचारून जणू विवश होऊन जे माझ्या शरण येतात, ते मला अत्यंत प्रिय आहेत. त्यांच्यासाठी मला प्राप्त होणे हाच सर्वोच्च लाभ आहे, जसा-तसा. आणि माझ्यासाठीही त्यांची प्राप्ती हाच लाभ; त्याहून दुसरा नाही.
Verse 66
मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्
माझ्या अनुग्रहाने त्यांचा भाव माझ्यात समर्पित होतो; ते समर्पण जणू बलपूर्वक परम निर्वाणाचे फळ देऊन टाकते. जे महात्मे अनन्य आहेत व ज्यांचे चित्त पूर्णपणे माझ्यात न्यस्त आहे, अशा माझ्या धर्माचे अधिकारी भक्त यांची अष्टविध लक्षणे ज्ञानी सांगतात.
Verse 68
मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति
माझ्या भक्तजनांवर वात्सल्य; पूजेत आनंदाने अनुमोदन; स्वतः माझी अर्चना करणे; आणि माझ्यासाठी देहकर्म करणे; माझ्या कथांचे श्रवण करताना भक्ति; भक्तिभावाने स्वर, नेत्र व अंगांत विकार; माझे नित्य स्मरण; आणि जो माझ्यावर अवलंबून जीवन जगतो—ही माझ्या भक्तीची लक्षणे आहेत.
Verse 70
एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्
अशी ही अष्टविध चिन्हे ज्या म्लेच्छातही असतील, तो विप्रांमध्ये श्रेष्ठ, श्रीमान मुनि, यति आणि पंडित होय. जो केवळ चतुर्वेदी आहे पण माझा भक्त नाही, तो मला प्रिय नाही; परंतु माझा भक्त—तो श्वपच असला तरी—मला प्रिय आहे. म्हणून त्या भक्ताला दान द्यावे, त्याच्याकडून स्वीकारावे; आणि तो माझ्यासारखाच पूज्य आहे.
Verse 72
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
जो भक्तिभावाने मला पान, पुष्प, फळ किंवा जल अर्पित करतो—मी त्याच्यासाठी कधीही लुप्त होत नाही, आणि तोही माझ्यापासून कधी दूर होत नाही।
Frequently Asked Questions
A Mandara-mountain scene where Mahādeva sits with Devī amid attendants; Devī uses the occasion to question Śiva about the means by which ordinary humans can make him gracious and accessible.
Śiva declares that no practice—karma, tapas, japa, āsana, or even jñāna—works without śraddhā; faith is the decisive inner ‘adhikāra’ that makes divine encounter possible, while disciplined dharma protects and stabilizes that faith.
Śiva is portrayed as Parameśvara and Pinākin (bearer of the bow), yet made ‘approachable’ through śraddhā—described as being seeable, touchable, worshipable, and conversable for the faithful.