अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

उपमन्यु म्हणाले—आळस, तीव्र व्याधी, प्रमाद, स्थान (आणि विधी) याविषयी संशय, चित्ताची अस्थिरता, अश्रद्धा व भ्रमदर्शन—हे शिवपूजा व योगमार्गातील साधकाचे विघ्न आहेत।

Verse 2

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

दुःख, मनाची खिन्नता आणि विषयांकडे लोलुप चंचलता—हे व इतर मिळून दहा—योगात प्रवृत्त पुरुषांचे अंतराय (अडथळे) म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 3

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

योग्यांच्या देह व चित्तावर आळस आणि मलिन जडत्व यांचा प्रभाव पडतो. धातूंच्या वैषम्यामुळे शारीरिक दोष होतात, आणि कर्मदोषामुळे व्याधी उत्पन्न होतात।

Verse 4

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

योगात प्रमाद हा महादोष मानला जातो, आणि साधनेचे नाव ‘भावना’ (शिस्तबद्ध ध्यान) आहे. पण ‘हे’ आणि ‘ते’—या दोन्ही कल्पनांनी ग्रासलेले जे ज्ञान, ते स्थानाविषयी संशययुक्त व अस्थिर राहते.

Verse 5

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

‘अप्रतिष्ठा’ म्हणजे मनाची अनवस्था, अशी ती सांगितली आहे। योगमार्गावर श्रद्धारहित व अंतर्भक्तिभावशून्य चित्तवृत्ती हीही निश्चयाने तशीच अस्थिरता होय।

Verse 6

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

जी मती विपरीत होते ती ‘भ्रांती’ (भ्रम) म्हणून ओळखली जाते। अज्ञानातून उत्पन्न होणारे मनुष्यांचे दुःख हे चित्ताचे आध्यात्मिक क्लेश आहे, असे ज्ञानी जाणतात।

Verse 7

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

जे दुःख देह व भौतिक कारणांपासून उत्पन्न होते—पूर्वकृत कर्मांमुळे—ते ‘आधिभौतिक’ म्हणतात। आणि वीज, शस्त्र, विष इत्यादी दैवी-वैश्विक शक्तींमुळे होणारा क्लेश ‘आधिदैविक’ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 8

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

इच्छाभंगातून उत्पन्न ‘मोक्ष’ असे ज्याला म्हणतात, ते प्रत्यक्षात मनाचे दौर्मनस्य (विषाद) आहे। नानाविध विषयांत भ्रम उत्पन्न होतो आणि तेथेच चित्त चंचल व डळमळीत होते।

Verse 9

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

हे विघ्न शांत झाल्यावर, योगात दृढ आसक्त असलेल्या योग्याच्या ठायी दिव्य उपसर्ग प्रकट होऊ लागतात; ते सिद्धीच्या आगमनाचे सूचक असतात।

Verse 10

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

प्रतिभा, दिव्य श्रवण, दूरच्या वार्तेचे ज्ञान, दिव्य दर्शन, दिव्य आस्वाद आणि सूक्ष्म स्पर्शवेदना—हे सहा उपसर्ग म्हणतात; यांचा उदय खऱ्या योगाचा व्यय सूचित करतो (कारण ते शिवैक्यापासून विचलित करू शकतात)।

Verse 11

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

वस्तू सूक्ष्म, आच्छादित, अतीत, दूरस्थ किंवा अनागत असो—ज्या ज्ञानाने ती ग्रहण होते ते ‘प्रतिभा’; आणि चेतनेत तिचे जसेच्या तसे प्रकट होणे ‘प्रतिभास’ होय।

Verse 12

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

सर्व देहधारी प्राण्यांमध्ये सर्व शब्द ऐकण्याची शक्ती स्वभावतः असते आणि ते विशेष प्रयत्नाविना ऐकतात; तसेच वार्तांमधून सामान्य बोधही सर्वांनाच होतो।

Verse 13

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

‘दर्शन’ म्हणजे दिव्य सत्तांचे अप्रयत्नाने साक्षात्कार होणे; आणि ‘आस्वाद’ म्हणजे दिव्य रसांचे आस्वादन होणे, असे म्हणतात।

Verse 14

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

तसेच स्पर्शाचे ज्ञान ‘वेदना’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. आणि गंध इत्यादी दिव्य विषयांचा अनुभव ब्रह्मलोकाधिपतीपर्यंत सर्व लोकाधिपती घेतात.

Verse 15

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

तेथे रत्ने सदैव असतात आणि पुष्कळशी प्रदानही होतात. तसेच स्वच्छंद व मधुर वाणी विविध प्रकारे प्रवाहित होते.

Verse 16

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

सर्व रसायने आणि दिव्य औषधीही त्याला प्रणाम केल्याने सिद्ध होतात. आणि देवयोषिता भक्तिभावाने त्याच्याकडे जाण्याचा मार्ग दाखवितात.

Verse 17

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

योगसिद्धीचा थोडासाही अंश प्रत्यक्ष दिसला तरी मोक्षाविषयी दृढ निश्चय उत्पन्न होतो—“जसे हे मी पाहिले, तसेच मोक्षही निश्चयाने प्राप्त होईल.”

Verse 18

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

कृशता, स्थूलता, बाल्य, वार्धक्य आणि यौवन—तसेच इतर अनेक भिन्न अवस्था—हेच चतुर्विध देहधारणाचे प्रकार आहेत.

Verse 19

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

पार्थिव अंश वगळता ‘सुरभि’ म्हणजे गंधांचा संग्रह नित्य असतो. म्हणून मुनि ‘पैशाच’ (स्थूल-तामस) पार्थिव पद अष्टगुणयुक्त आहे असे सांगतात।

Verse 20

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

तो जलातही निवास करू शकतो आणि तसेच भूमीवर प्रकट होऊ शकतो। इच्छाशक्तियुक्त तो व्याकुळ होत नाही; तो स्वतःच समुद्रही पिऊ शकतो।

Verse 21

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

या जगात तो जिथे जिथे इच्छितो तिथेच पाणी प्रकट होते. कुंभादी पात्रांशिवायही तो आपल्या हातात पाणी साठवून धारण करू शकतो.

Verse 22

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

जे वस्तू स्वभावतः निरस असते, ती भोगावी अशी इच्छा झाली की तत्क्षणी ती रसादिगुणांनी युक्त होते. आणि त्यातून दुसरेही फल होते—त्रिदोषांद्वारे देहधारण.

Verse 23

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

शरीर जखम व रोगरहित होते आणि पार्थिव गुणांनीही युक्त होते. हे जलतत्त्वाने प्राप्त होणारे अद्भुत ऐश्वर्य आहे, जे सोळापटीने प्राप्त होते असे सांगितले आहे.

Verse 24

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

तो आपल्या शरीरातून अग्नी निर्माण करू शकतो, तरी त्याच्या उष्णतेचे भय त्याला स्पर्शत नाही. आणि तो इच्छील व प्रयत्न करील तर हे संपूर्ण जग दग्ध करण्याची शक्तीही त्याच्यात आहे.

Verse 25

द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते

दोन तत्त्वांपासून देहाची निर्मिती होते, जी आप्य (जलतत्त्व) ऐश्वर्याने युक्त असते. यालाच ‘तैजस’ असे म्हणतात; आणि ते चोवीस प्रकारांनी वर्णिलेले आहे.

Verse 26

मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः

भूतांमध्ये मनासारखा वेग, क्षणात आत प्रवेश करण्याची क्षमता, आणि पर्वत इत्यादी महान भार सहजपणे धारण करण्याची शक्ती असते.

Verse 27

गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्

तो गुरुत्व व लघुत्व प्रकट करतो; तो तळहातातही प्राणवायू धारण करून त्याचे नियमन करू शकतो. बोटाच्या टोकाच्या पडण्याने वा प्रहारानेसुद्धा पृथ्वी कंपित होते।

Verse 28

एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः

या साधनेच्या एका (मात्रेने) देह-निष्पत्ती होते आणि तैजस (सूक्ष्म-दीप्त) भोगही प्राप्त होतात। कवी-ऋषी ‘मारुत’ ऐश्वर्याला बत्तीसपटी प्रभुत्व म्हणतात।

Verse 29

छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः

अशी सिद्धी होते की देहाची छाया प्रकट होत नाही; इंद्रिये अदृश्य होतात; इच्छेनुसार आकाशगमन (खेचरत्व) मिळते; आणि इंद्रिये विषयांशी पूर्ण समन्वय व वशीकरणात येतात।

Verse 30

आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च

तो आकाश-लंघन, त्या (सूक्ष्म तत्त्वाचे) स्वदेहात निवेशन, आकाश-तत्त्वाचे पिंडीकरण, आणि अगदी अशरीरत्व—अशा योगसिद्धीही प्राप्त करतो।

Verse 31

अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते

वायूच्या ईश्वर्यशक्तीने संयुक्त असे ते महान् ऐश्वर्य चाळीसगुण श्रेष्ठ मानले आहे. ते इंद्राचे ऐश्वर्य म्हणून कथिले जाते आणि ते आकाशीय (अंबर) लोकाशी संबंधित आहे.

Verse 32

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्

तो इच्छेनुसार प्राप्ती देतो आणि इच्छेनुसार निर्गमन (मुक्ती)ही घडवितो. तो सर्वांवर विजय मिळवितो आणि सर्व गोष्टींच्या परम गूढ अर्थांचे दर्शन घडवितो.

Verse 33

कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्

स्वकर्मानुसार देह-निर्मिती होते; त्यासोबत वशीकरणाचे सामर्थ्य व प्रिय (सुंदर) रूप प्राप्त होते. इंद्रसदृश भोगांनी युक्त होऊन संसाराचे दर्शनही घडते.

Verse 34

एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा

हे चांद्रमस ऐश्वर्य—मानस स्वरूपाचे—गुणतः अधिक श्रेष्ठ आहे. यात छेदन, ताडन, बंधन तसेच मोचन या शक्तीही अंतर्भूत आहेत.

Verse 35

ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा

संसाराच्या वशात असलेल्या सर्व प्राण्यांना तो आपल्या अधीन करतो. तो सर्वांवर प्रसाद-कृपा करतो आणि नियत मृत्युकाळावरही विजय मिळवितो.

Verse 36

आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्

‘आभिमानिक’ असे ज्याला म्हणतात ते ऐश्वर्य प्राजापत्य (प्रजापती-स्तरीय) अधिराज्य होय; आणि ही महत्ता चान्द्रमस लोकातील भोगांपेक्षा छप्पन्न पटींनी अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 37

सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्

त्यांच्या केवळ संकल्पमात्राने सृष्टी उत्पन्न होते; तसेच पालन आणि संहारही होतो. ते सर्व प्राण्यांचे अंतःशासक असून, भूतांच्या चित्ताला त्यांच्या स्वभावानुसार प्रवृत्त करतात.

Verse 38

असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्

तो सर्व जीवांमध्ये नानाविध वैचित्र्य उत्पन्न करतो आणि जगताचे निरनिराळ्या रूपांनी निर्माण करतो. प्रजापती-शक्तींशी संयुक्त होऊन तोच शुभ-अशुभ फळांचा कारणीभूत ठरतो.

Verse 39

चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः

ते सांगतात की ब्रह्म्य ऐश्वर्य चौंसष्ट गुणांचे आहे. बौद्धिक शक्तीपेक्षाही परे जे उच्च, गौण (द्वितीय) ऐश्वर्य आहे, ते ‘प्राकृत’—प्रकृतीतून उत्पन्न—असे ते मानतात.

Verse 40

वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

त्याला ‘वैष्णव’ असे म्हटले आहे; त्यातच सर्व भुवने स्थित आहेत. त्या पदाचे सर्वस्व वर्णन ब्रह्मा करू शकतात; इतरांना ते सांगणे शक्य नाही.

Verse 41

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

ते ऐश्वर्ययुक्त परम पद—मुख्य व गौण अशा दोन्ही अर्थांनी—गणेशाचेच आहे. त्या अवस्थेचे ज्ञान विष्णूलाही केवळ काही अंशीच होते; इतरांना ते सर्वथा अशक्य आहे.

Verse 42

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

योगविज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या सर्व सिद्धी खरे तर उपसर्ग—अडथळेच आहेत. म्हणून त्यांना दृढ प्रयत्नाने, विशेषतः परम वैराग्याने, आवरले पाहिजे—जेणेकरून शिवकृपेच्या मुक्तिमार्गावर स्थिर राहता येईल.

Verse 43

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

ज्याचे चित्त अशुद्ध गुणांमध्ये व केवळ भासांमध्ये आसक्त आहे, त्याला परम ऐश्वर्य सिद्ध होत नाही; तसेच सर्वकाम-प्रद निर्भय पदही प्राप्त होत नाही।

Verse 44

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

म्हणून देव, असुर आणि पृथ्वीचे राजे ज्यांची इच्छा करतात असे गुण व भोग तृणासमान मानून जो त्यागतो, त्या योग्यास परम योगसिद्धी प्राप्त होते।

Verse 45

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

किंवा शिवाच्या अनुग्रह-इच्छेने मुनी जगतात विचरत राहतो; गुणजन्य भोग इच्छेप्रमाणे भोगूनही आसक्तिरहित राहून शेवटी मुक्ती प्राप्त करतो।

Verse 46

विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते

निर्जन, प्राणिरहित, निःशब्द व बाधारहित ठिकाणी—स्वच्छ, नीट सजवलेल्या, सौम्य भूमीवर, सुगंध व धूप इत्यादींनी सुवासित करून—शिवपूजन व ध्यान करावे।

Verse 47

मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते

तो परिसर मोत्यासारख्या पुष्पांनी भरलेला, वितान इत्यादींनी सुंदर सजलेला होता; तसेच कुश, पुष्प, समिधा, जल, फळे व मुळे यांनी युक्त—पूजा व विधीसाठी पूर्ण सिद्ध होता.

Verse 48

नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले

अग्नीच्या जवळ, पाण्याच्या जवळ किंवा सुक्या पानांच्या ढिगावरही बसू नये; तसेच दंशक कीटक व डासांनी भरलेल्या, किंवा साप व वन्य पशूंनी संकुल ठिकाणी (ध्यान/पूजा) करू नये.

Verse 49

न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे

दुष्ट मृगांनी भरलेल्या ठिकाणी, भयाच्या अवस्थेत दुर्जनांनी वेढलेल्या ठिकाणी—श्मशानात, चैत्य किंवा वारुळाजवळ, जीर्ण घरात किंवा चौरस्त्यावर—(साधक) डगमगू नये. शिवनिष्ठ भक्तासाठी प्रभु पति अंतःस्थ आश्रय असून भयबंधन छेदतात.

Verse 50

नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते

नदी-नाले व समुद्राच्या काठी, किंवा रस्त्याच्या मधोमध शिवव्रत/पूजा करू नये. जीर्ण उद्यान, गोठा इत्यादी ठिकाणीही नको; अशुभ वा निंद्य स्थानी तर मुळीच नको.

Verse 51

नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते

अजीर्णामुळे आंबट ढेकर येत असतील, किंवा शरीर मल-मूत्राने दूषित असेल, उलटी वा अतिसार असेल—तर शिवव्रत करू नये. अतिभोजनानंतर किंवा श्रमाने थकले असतानाही नको.

Verse 52

न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्

अतिचिंतेने व्याकुळ होऊन, किंवा अतिभूक-प्यासेने त्रस्त होऊन योग करू नये. तसेच स्वतःच्या जड कर्तव्य-कर्मांत अति गुंतूनही योग करू नये; समत्व व स्थैर्याने योग आचरावा.

Verse 53

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः

जो आहार-विहारात संयमी, कर्मांत योग्य प्रयत्नशील, आणि निद्रा-जागरणातही मर्यादित असतो—तो सर्व श्रम व उद्वेगापासून मुक्त राहतो।

Verse 54

आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च

आसन मृदू, रम्य, प्रशस्त, सम आणि शुद्ध करावे; आणि त्या आसनावर पद्मक, स्वस्तिक इत्यादी आसनांचा अभ्यास करावा।

Verse 55

अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः

स्वगुरूंना वंदन करून, नंतर क्रमाने अन्य पूज्य ज्येष्ठांना अभिवादन करावे; ग्रीवा, शिर व वक्ष सरळ ठेवून, नेत्र संयत व नम्र ठेवून स्थित राहावे।

Verse 56

किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च

शिर किंचित उंच ठेवून दातांनी दातांना स्पर्श करू नये; आणि दातांच्या अग्रभागी जीभ स्थिर ठेवून अचल करावी।

Verse 57

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः

टाचांनी वृषण व जननेंद्रियाचे रक्षण करून, मग मांड्यांवर प्रयत्नाविना बाहू आडवे ठेवून—अशा रीतीने देह स्थिर करावा।

Verse 58

दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः

उजव्या हाताची पाठ डाव्या तळहातावर ठेवून, हळूहळू पाठीचा भाग उचलावा आणि पुढे छाती दृढ करून स्थिर राहावे।

Verse 59

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः

स्वतःच्या नाकाच्या टोकावर दृष्टी स्थिर करून, कोणत्याही दिशेकडे न पाहता, प्राणसंचार आवरून तो दगडासारखा निश्चल राहिला।

Verse 60

स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्

स्वदेह-मंदिराच्या अंतःस्थानी अंबेसह शिवाचे चिंतन करून, हृदयकमळातील पीठिकेत ध्यानयज्ञाने त्यांची पूजा करावी।

Verse 61

मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्

मूलाधारात, किंवा नाकाच्या टोकाशी, किंवा नाभीत; अथवा कंठात, किंवा तालूच्या रंध्रांत; किंवा भ्रूमध्यात, किंवा द्वारदेशी; किंवा ललाटी, किंवा मस्तकशिखरी (शिवाचे) स्मरण करावे।

Verse 62

परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा

विधिपूर्वक शिव व देवी यांचे परम आसन रचून, तेथे ते आसन आवरणासहितही स्थापावे, किंवा निरावरण—सरळ व निर्विघ्नही स्थापावे।

Verse 63

द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्

द्विदल व षोडश-अरांच्या कमळात, किंवा विधीनुसार द्वादश-अरांच्या कमळात—किंवा दश-अरांच्या, किंवा षट्कोणात, किंवा चतुरस्रात—भगवान् शिवाचे स्मरण-ध्यान करावे।

Verse 64

भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे

दोन्ही भुवयांच्या मधल्या अवकाशात वीजेसारखे उजळ द्विदल कमळ आहे। भ्रूमध्यस्थ त्या अरविंदात क्रमाने उजवे-डावे हेच दक्षिण-उत्तररूपाने मांडलेले आहे।

Verse 65

विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै

वीजेसारख्या वर्णाच्या पर्णावर, जिथे वर्ण यथाक्रम मांडलेले आहेत, त्या षोडशार-रूपाच्या सोळा पत्रे हीच खरेतर सोळा स्वर आहेत।

Verse 66

पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

कंदाच्या मुळापासून हे पद्म पूर्वादी दिशांच्या क्रमाने रचलेले आहे; आणि याची पत्रे क्रमशः ‘क’ पासून ‘ट’ पर्यंतचे वर्ण आहेत।

Verse 67

भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

हृदयप्रदेशात सूर्यवर्ण तेजस्वी त्या पद्माचे ध्यान करावे. ते गोदुग्धासारखे धवल सांगितले आहे, आणि वर्ण ‘ड’ पासून ‘फ’ पर्यंत क्रमाने कथिले आहेत.

Verse 68

अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः

याच्या खाली असलेल्या अधःपद्मात या दोनांव्यतिरिक्त सहा दल आहेत. त्यांचे वर्ण धूररहित अंगारासारखे असून, त्यानुरूप नाद (स्पंदनध्वनी)ही तसेच सांगितले आहेत।

Verse 69

मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

सुवर्णप्रभेने दीप्त अशा मूलाधार-अरविंदात यथाक्रम ‘व’ पासून ‘स’ पर्यंतचे वर्ण दलांवर स्थित आहेत।

Verse 70

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

या अरविंदांपैकी जिथे मन खरोखर रमते, तिथेच स्थिरबुद्धी साधकाने शांत व विवेकी चित्ताने देव शिव आणि देवी शक्ती—दोघांचेही चिंतन करावे।

Verse 71

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

ते निर्मळ आहे, अंगठ्याएवढेच आहे, आणि सर्व बाजूंनी तेजस्वी आहे—शुद्ध दीपशिखेसारख्या आकाराचे, व स्वशक्तीने पूर्णतः अलंकृत।

Verse 72

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

ते कधी चंद्रकोरीच्या रेषेसारखे, कधी तारकास्वरूप असे दिसते. कधी रानभाताच्या शेंडीसारखे, तर कधी कमळतंतूच्या सूक्ष्म धाग्यासारखे भासते.

Verse 73

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

ध्याता जर पृथ्वी इत्यादी तत्त्वांवर विजय मिळवून त्यांना अतिक्रमित करू इच्छित असेल, तरी त्याने त्या तत्त्वातीत सत्याचे ध्यान कदंबफळाच्या गोलकासारखे व हिमकणासारखे सूक्ष्म मानून करावे.

Verse 74

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

प्रत्येक तत्त्वाचा अधिपती असलेल्या त्या स्थूल मूर्तीचेच चिंतन करावे. सदाशिवापासून ब्रह्मापर्यंत, तसेच भव इत्यादींपासून आरंभ—या प्रभूच्या अष्टमूर्ती आहेत.

Verse 75

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

शिवशास्त्रात शिवाच्या स्थूल मूर्ती निश्चित केल्या आहेत. मुनीश्वरांनी त्या मूर्ती तीन प्रकारच्या सांगितल्या—घोर, मिश्र आणि प्रशांत.

Verse 76

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

फलाची इच्छा नसलेले, स्थिर ध्यानात पारंगत साधक जेव्हा शिवाचे घोर रूप किंवा मंत्रांचे चिंतन करतात, तेव्हा पाप व पापजन्य रोग यांचा पूर्ण क्षय होतो।

Verse 77

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

मिश्र व सौम्य मार्गात फल ना त्वरित सिद्ध होते, ना फार लवकर. परंतु सौम्य मार्गात विशेषतः मोक्ष दृढ होतो, आणि शांती व प्रज्ञा प्रस्फुटित होते.

Verse 78

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

येथे सिद्धी क्रमशः सिद्ध होतात—यात संशय नाही।