साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः । संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया

उपमन्यु म्हणाला—आता पुढे ‘साधक’ नावाची साधना-विधी मी नावासहित सांगतो. संस्कार आणि मंत्रांचे माहात्म्य या कथनात मी पूर्वीच सूचित केले आहे.

Verse 2

संपूज्य मंडले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मंडले

मंडलात देवाचे विधिपूर्वक पूजन करून आणि पूर्वीप्रमाणे कुंभात स्थापना करून, आचार्याने हवन करावे; नंतर शिष्याला शिरोवस्त्राविना भूमीवरील मंडलात प्रवेश करून बसवावे.

Verse 3

पूर्वांतं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाहुतिशतं तथा । संतर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः

पूर्वकर्म पूर्ववत पूर्ण करून, उत्तम देशिकाने अग्नीत शंभर आहुती दिल्या; आणि मूलमंत्राने कलशांद्वारे देवतेचे यथाविधि संतर्पण केले।

Verse 4

सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्

पूर्वीप्रमाणे अग्नी प्रज्वलित करून आणि पूर्वोक्त क्रम पायरीपायरीने विधिपूर्वक पूर्ण करून, पूर्ववत् अभिषेक करावा; नंतर त्याच प्रकारे परम मंत्र प्रदान करावा।

Verse 5

तत्र विद्योपदेशांतं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्

तेथे शैवविद्येचा उपदेश विस्ताराने व क्रमाने पूर्ण करून, पुष्पसंस्कारित जलासह शिशूच्या हातात शैवी विद्या समर्पित करावी।

Verse 6

तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः

तुझ्यासाठी इहलोक व परलोक—दोन्ही ठिकाणी—हा महामंत्र परमेष्ठी (परमेश्वर) यांच्या प्रसादाने सर्व सिद्धी व त्यांची फळे देणारा निश्चयाने ठरतो।

Verse 7

इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्

असे बोलून गुरु देवाचे पूजन करील आणि शिवाची आज्ञा मिळवून साधकाला साधनाविधी व शिवयोग यांचा उपदेश करील।

Verse 8

तच्छ्रुत्वा गुरुसंदेशं क्रमशो मंत्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्

गुरूंचा तो संदेश ऐकून मंत्रसाधकाने क्रमाने मंत्रसाधना करावी आणि सर्वप्रथम पूर्ववर्ती विनियोगाचे विधिपूर्वक आचरण करावे.

Verse 9

साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः

मूलमंत्राच्या सिद्धीसाठी ‘पुरश्चरण’ हे प्रधान साधन सांगितले आहे. विनियोग नावाच्या कर्मापूर्वी हे प्रथम करावयाचे असल्याने त्याला असे म्हणतात.

Verse 10

नात्यन्तं करणीयन्तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतन्तु तदिहान्यत्र तास्यापि शुभदं भवेत्

मोक्षेच्छू साधकाने मंत्रसाधनेत अतीव गुंतू नये. तरीही ती साधना येथे किंवा अन्यत्र केली तरी ती त्याच्यासाठी शुभ व हितकारक ठरते.

Verse 11

शुभे ऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः

शुभ दिवशी, शुभ स्थानी किंवा दोषरहित काळी—स्नान करून शुद्ध होऊन, दात व नखे स्वच्छ (शुभ्र) ठेवून, आणि पूर्वाह्णिक क्रिया विधिपूर्वक करून—तो शिवपूजन व ध्यानसाधनेस योग्य होतो.

Verse 12

अलंकृत्य यथा लब्धैर्गंधमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासंगः सर्वशुक्लसमाहितः

जसे-जसे मिळाले तसे गंध, माळा व भूषणांनी त्याने स्वतःला अलंकृत केले. पागोटे व उत्तरीय धारण करून, तो सर्वथा शुभ्र वस्त्रांत संयतपणे स्थित झाला.

Verse 13

देवालये गृहे ऽन्यस्मिन्देशे वा सुमनोहरे । सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः

देवालयात, घरी, किंवा अन्य अत्यंत मनोहर स्थानी—पूर्वाभ्यासाने सहज झालेल्या आसनावर सुखाने बसून स्थिर व्हावे।

Verse 14

तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्

शिवशास्त्रात सांगितलेल्या मार्गाने देह शैवमय करून, त्याने देवदेवेश—परमेश्वर नकुलीश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केले।

Verse 15

निवेद्य पायसं तस्मै समप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञश्च तन्मुखात्

त्यास पायस अर्पण करून आणि विधिपूर्वक क्रमाने आराधना पूर्ण करून, त्याने त्या देवाला साष्टांग नमस्कार केला; आणि देवाच्या मुखातूनच प्रस्थानाची आज्ञा प्राप्त केली।

Verse 16

कोटिवारं तदर्धं वा तदर्धं वा जपेच्छिवम् । लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा

शिवनाम/मंत्राचा जप एक कोटी वेळा करावा—किंवा त्याचे अर्धे, किंवा पुन्हा त्याचेही अर्धे; अथवा वीस लक्ष, किंवा दहा लक्षही, यथाशक्ती करावा।

Verse 17

ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । अहिंसकः क्षमी शांतो दांतश्चैव सदा भवेत्

त्यानंतर तो मिताहारी राहावा—पायस, क्षारयुक्त यवागू आणि केवळ लवण इत्यादी साधा आहार घ्यावा; आणि सदा अहिंसक, क्षमाशील, शांत व इंद्रियनिग्रही असावा।

Verse 18

अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा । विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्

पायस मिळत नसेल तर फळे, मुळे इत्यादींचे सेवन करावे. हे पर्याय स्वयं भगवान् शिवांनीच सांगितले असून, त्यांची योग्यताही क्रमाने अधिकाधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 19

चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च । शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्

चरु, भक्ष्य, सत्तूचे कण आणि आवक; तसेच शाक, दूध, दही, तूप, मुळे, फळे व पाणी—ही सर्व शिवपूजा व व्रतांत शुद्ध अन्न, अर्पणयोग्य मानली आहेत.

Verse 20

अभिमंत्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च । साधने ऽस्मिन्विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः

मंत्राने भक्ष्य-भोज्यादी अभिमंत्रित करून, या साधना-विशेषात नित्य वाणीसंयम ठेवून भोजन करावे।

Verse 21

मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः

व्रती भक्ताने मंत्राचे एकशे आठ जप करून पवित्र केलेल्या शुद्ध जलाने स्नान करावे; किंवा स्नानानंतर यथाशक्ती नदी अथवा पवित्र प्रवाहाच्या जलाने प्रोक्षण करावे।

Verse 22

तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा

तसेच नित्य तर्पण करावे आणि शिवाग्नीत प्रतिदिन होम करावा—सात द्रव्यांनी, किंवा पाचांनी, किंवा तिघांनी, अथवा केवळ घृतानेही।

Verse 23

इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः । तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते

अशा प्रकारे जो शैव साधक भक्तीने भगवान शिवांची साधना करतो, त्याच्यासाठी इहलोकी व परलोकी काहीही दुर्लभ राहत नाही।

Verse 24

अथवा ऽहरहर्मंत्रं जपेदेकाग्रमानसः । अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्

किंवा एकाग्र मनाने दररोज मंत्रजप करावा; उपवासातही सहस्र जप पूर्ण करावा—हेच मंत्रसाधनाचे साधन आहे।

Verse 25

न तस्य दुर्लभं किंचिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् । इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विंदति

अशा शिवभक्ताला काहीही दुर्लभ नसते आणि कधीही अशुभ घडत नाही। याच जन्मात तो विद्या, श्री व सुख मिळवून अखेरीस मुक्तीही प्राप्त करतो।

Verse 26

साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा । जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्

साधना व तिच्या विनियोगात, नित्य आणि नैमित्तिक कर्मांतही—क्रमाने प्रथम जलाने, नंतर भस्माने, आणि स्नान करून मंत्रासह जप करावा।

Verse 27

शुचिर्बद्धशिखस्सूत्री सपवित्रकरस्तथा । धृतत्रिपुंड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

शुद्ध व संयमी होऊन—बद्ध शिखा, यज्ञोपवीत व हातात पवित्र (कुशवलय) धारण करून, तसेच भस्माचे त्रिपुंड्र व रुद्राक्ष धारण करून—पंचाक्षरी विद्येचा जप करावा।