योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)

Verse 1

कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद

कृष्ण म्हणाले—“हे भगवन्! सर्व युगपरिवर्तनांत योगाचार्याच्या छद्माने प्रकट होणाऱ्या शर्व (शिव) यांच्या अवतारांचे आणि त्यांच्या शिष्यांचेही वर्णन करा।”

Verse 2

उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च

उपमन्यु म्हणाले—“श्वेत, सुतार, मदन, सुहोत्र आणि कंक; तसेच लौगाक्षि, महामाय व जैगीषव्यही (येथे) सांगितले आहेत।”

Verse 3

दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः

दधिवाह, ऋषभ, मुनी उग्र आणि अत्रि; तसेच सुपालक, गौतम आणि वेदशिरा मुनी—हेही येथे नामनिर्देशित आहेत।

Verse 4

गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लांगुली तथा

गोकर्ण, गुहावासी, शिखंडी आणि आणखी एक असे स्मरणीय; जटामाली, अट्टहास, दारुक व लांगुली—हीही शिवाची पावन नामे म्हणून कथिली आहेत।

Verse 5

महाकालश्च शूली च डंडी मुण्डीश एव च । सविष्णुस्सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च

तो महाकाल आहे, तो शूलधारी आहे, तो दंडधारी आहे, तो मुण्डीश आहे; तो सविष्णु, सोमशर्मा आणि लकुलीश्वर असेही कथिला जातो।

Verse 6

एते वाराह कल्पे ऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात्

या वाराहकल्पात, सातव्या मनूच्या मन्वंतरात, युगांच्या क्रमाप्रमाणे अठ्ठावीस योगाचार्य क्रमशः प्रकट होतात।

Verse 7

शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शांतचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यांतांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम्

यांपैकी प्रत्येकाचे चार-चार शिष्य होते, सर्व शांतचित्त. श्वेत इत्यादी पूज्य ऋषींचे वर्णन मी आता यथाक्रम सांगतो.

Verse 8

श्वेतश्श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिश्शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा

(हे आहेत) श्वेत, श्वेतशिख, श्वेताश्व, श्वेतलोहित; तसेच दुन्दुभि, शतरूप, ऋचीक आणि केतुमान।

Verse 9

विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः

तो विकोश व विकेश आहे; तो विपाश—पाशांचा नाश करणारा आहे. तो सुमुखही आहे आणि दुर्मुखही; तो दुर्गम व दुरतिक्रम—पशूचे बंधन-पाश छेदणारा परम पति शिव।

Verse 10

सनत्कुमारस्सनकः सनंदश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शंखश्चांडज एव च

सनत्कुमार, सनक, सनंद व सनातन; तसेच सुधामा, विरजा, शंख आणि आंडज—हे पूज्य ऋषिगण (तेथे) गणले जातात।

Verse 11

सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहस्सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च

ते आहेत—सारस्वत, मेघ, मेघवाह, सुवाहक; तसेच कपिल, आसुरी, पंचशिख आणि बाष्कलही।

Verse 12

पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चांगिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृंगस्तपोधनः

पराशर व गर्ग, भार्गव तसेच अंगिरा; बलबंधु, निरामित्र आणि केतुशृंग—तपोधन असे ते तपस्वी होते।

Verse 13

लंबोदरश्च लंबश्च लम्बात्मा लंबकेशकः । सर्वज्ञस्समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च

तो लंबोदर, उन्नत-उदात्त, विशालस्वरूप व दीर्घकेशधारी आहेत। ते सर्वज्ञ, समबुद्धी, तसेच साध्य (प्राप्य ध्येय) आणि सिद्धी (परिपूर्णता) दोन्हीही आहेत।

Verse 14

सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोथ श्रविष्टकः

सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ तसेच विरजा; अत्री, उग्र, गुरुश्रेष्ठ, आणि तसेच श्रवण व श्रविष्टक—या पूज्य नामांचे येथे क्रमाने कीर्तन केले आहे।

Verse 15

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः

कुणि, कुणिबाहु, कुशरीर व कुनेत्रक; तसेच काश्यप, उशना (शुक्र), च्यवन आणि बृहस्पती—हे महर्षीही येथे नमूद आहेत।

Verse 16

उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महा ऽनिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः

तो उतथ्य व वामदेव, महाकाल व महाऽनिल म्हणून प्रसिद्ध आहे; तसेच वाचःश्रवा, सुवीर, श्यावक आणि यतीश्वर—तपस्व्यांचा अधिपती—ही तोच आहे.

Verse 17

हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः

हिरण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षि व कुथुमि; तसेच सुमंतु व जैमिनी, आणि कुबंध व कुशकंधर—हे मुनी येथे परिगणित आहेत।

Verse 18

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

प्लक्ष, दार्भायणि, केतुमान व गौतम; तसेच भल्लवी, मधुपिंग आणि श्वेतकेतु—हेही येथे पूज्य मुनी म्हणून गणले आहेत।

Verse 19

उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

उशिज, बृहदश्व, देवल व कवि; शालिहोत्र, सुवेष, युवनाश्व व शरद्वसु—हे पूज्य मुनीही या पावन शैव उपदेशाशी संबंधित म्हणून गणले आहेत।

Verse 20

अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च

अक्षपाद व कणाद, उलूक व वत्स; तसेच कुलिक व गर्ग, आणि मित्रक व रुष्य—हेही या पावन वृत्तांतात परिगणित आहेत।

Verse 21

एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया

हे महेश्वर (भगवान् शिव) यांचे शिष्य असून योगाचार्यस्वरूप आहेत. यांची संख्या शंभर आहे; आणखी बारा मिळून एकूण एकशे बारा होते.

Verse 22

सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदांगपारगाः

ते सर्व पाशुपत सिद्ध होते; त्यांच्या देहावर पवित्र भस्माचा लेप होता. ते सर्व शास्त्रांचे अर्थ-तत्त्व जाणणारे आणि वेद व वेदांगांत पारंगत होते.

Verse 23

शिवाश्रमरतास्सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे संगविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः

ते सर्व शिवाश्रमाच्या व्रत-आचरणात रत आणि शिवज्ञानात परायण होते. सर्व संग-आसक्तीपासून मुक्त होऊन त्यांचे चित्त केवळ शिवात एकनिष्ठ होते.

Verse 24

सर्वद्वंद्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेंद्रियाः

ते धीर होते, सर्व द्वंद्व सहन करणारे आणि सर्व भूतांच्या हितात रत होते. ते ऋजु, मृदु, स्वस्थ—क्रोधजयी व इंद्रियजयी होते.

Verse 25

रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः । शिखाजटास्सर्वजटा अजटा मुंडशीर्षकाः

ते रुद्राक्षमाळांनी भूषित होते आणि त्यांच्या मस्तकावर भस्माचे त्रिपुंड्र अंकित होते. काही शिखेसह जटा धारण करत, काही सर्वत्र जटाधारी, काही अजटा, तर काही मुंडित-शीर्ष होते.

Verse 26

फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः

ते प्रायः फळे व मुळे यांवर निर्वाह करीत, प्राणायामात परायण असत. ‘मी शिवाचा’ असा शिवाभिमान धारण करून, केवळ शिवध्यानातच एकनिष्ठ राहात.

Verse 27

समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति

संसाररूपी विषवृक्षाचे अंकुर उन्मूलन करून, ते प्रस्थानासाठी पूर्ण सज्ज झाले—परम शिवपुराकडेच जाण्यासाठी।

Verse 28

सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

जो या वचनांना सद्गुरूंचा उपदेश मानून नित्य भगवान शिवाची अर्चना करतो, तो शिवसायुज्य प्राप्त करतो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.