शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
उपमन्यू कृष्णाला सांगतो की परमात्मा महेश/शिव आपल्या मूर्तींनी संपूर्ण चराचर जगत व्यापून त्याचे धारण-पोषण करतो. या अध्यायात विश्व शिवाच्या अष्टमूर्तीमध्येच स्थित आहे—सूत्रात ओवलेल्या मण्यांसारखे—असे प्रतिपादन आहे. पुढे प्रमुख शैव रूपे व पंचब्रह्म तनू—ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात—यांना सर्वव्यापक मानून काहीही अव्याप्त राहत नाही असे सांगितले आहे. ईशान क्षेत्रज्ञ/भोक्ता तत्त्वाचा, तत्पुरुष अव्यक्त व गुणमय भोग्यांचा, अघोर बुद्धितत्त्वाचा (धर्मादिसहित), वामदेव अहंकाराचा, आणि सद्योजात मनाचा अधिष्ठाता आहे. इंद्रिय-करण-विषय-भूत यांचे संबंधही दिले आहेत—श्रोत्र–वाक्–शब्द–व्योम, त्वक्–पाणी–स्पर्श–वायु, चक्षु–चरण–रूप–अग्नी, रसना–पायु–रस–आपः, घ्राण–उपस्थ–गंध–भू। शेवटी या मूर्तींची कीर्ती व पूजनीयता हीच श्रेयस देणारी एकमेव कल्याणकारण आहे असे निष्कर्षित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
देवाधिदेव त्या परमेश्वराच्या अष्टमूर्तींनी हे जग बनले आहे. तो सर्वत्र व्यापून आहे; सर्व विश्व त्याच्यात असे स्थित आहे जसे एका सूत्रात मण्यांचे गुच्छ. तोच शर्व, भव, रुद्र, उग्र, भीम आणि पशुपती—सर्व बंधित जीवांचा स्वामी आहे.
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, महेशान आणि सदाशिव—या त्याच्या प्रकट मूर्ती समजाव्यात; ज्यांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. तसेच ‘पंचब्रह्म’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्याच्या आणखी पाच तनू आहेत; त्या देहांनी येथे असे काहीही नाही जे व्यापलेले नाही.
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ईशान, पुरुष, अघोर, वाम आणि सद्योजात—या देवाच्या पाच प्रसिद्ध ब्रह्मस्वरूप मूर्ती आहेत। त्यांत ईशानाख्य मूर्ती आद्य व सर्वश्रेष्ठ; तीच प्रकृतीमध्ये साक्षात् भोक्ता असलेल्या क्षेत्रज्ञ चेतनाला अधिष्ठित करते।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
स्थाणुरूप प्रभूची जी मूर्ती ‘तत्पुरुष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, ती गुणांच्या आश्रयाने युक्त भोग्य अव्यक्त तत्त्वाला अधिष्ठित करते. तसेच पिनाकी शिवाच्या धर्मादि अष्टांगांनी संयुक्त बुद्धितत्त्वाला अत्यंत पूज्य ‘अघोर’ मूर्ती अधिष्ठित करते।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
आगम जाणणारे म्हणतात की महादेवाची ‘वामदेव’ नामक मूर्ती अहंकार-तत्त्वाची अधिष्ठात्री आहे. तसेच ज्ञानी लोक सांगतात की अमित तेजस्वी शंभूची ‘सद्योजात’ मूर्ती मनस्ची सम्यक् अधिष्ठात्री आहे।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
श्रवण, वाणी, शब्द आणि सर्वव्यापी आकाश यांवर अधिष्ठित असलेली प्रभूची ‘ईशा’ नामक ऐश्वर्यशक्ती असे हे बुधजन जाणतात. तसेच त्वचा, हात, स्पर्श आणि प्राणवायू यांवर अधिपत्य करणारी परमेश्वराची ऐश्वरी मूर्ती ‘पुरुष’ अशी पुराणार्थविशारद सर्वजण मानतात.
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
नेत्र व चरण, तसेच रूप (दृश्य स्वरूप) आणि अग्नी—यांची अधिष्ठात्री जी दिव्य मूर्ती, तिला मनीषी ‘अघोरा’ असे म्हणतात. आणि जिह्वा व पायु, तसेच रस (स्वाद) आणि जल—यांची अधिष्ठात्री जी ईश्वरी मूर्ती, तिला ‘वामदेवी’ असे जाणतात; ती त्या कार्यांतच निष्ठित आहे.
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
घ्राण, उपस्थ, गंध आणि पृथ्वी यांची अधिष्ठात्री ‘सद्योजाता’ नावाची ईश्वरी मूर्ती असे ते सांगतात. देवाच्या पाच मूर्ती प्रयत्नपूर्वक वंदनीय आहेत; परम श्रेय इच्छिणाऱ्या नरांसाठी त्या सर्व कल्याणाचे एकमेव कारण आहेत।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ईशान—तोच महादेव—याच्या आठ प्रसिद्ध मूर्ती आहेत।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
भूमी, आप, अग्नी, वायु, आकाश, क्षेत्रज्ञ (अंतर्यामी चेतन), सूर्य आणि चंद्र—हे महेशाच्या शर्व इत्यादी अष्टमूर्तींनी अधिष्ठित आहेत। त्या विश्वंभर शक्तीने चराचरात्मक संपूर्ण विश्व धारण होते। शास्त्राचा निश्चय असा की ही ‘शार्वी’ मूर्ती ‘शिव’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
ती समस्त जगताची संजीवनी शक्ती आहे, जलस्वरूपिणी। म्हणून तिला ‘भावी’ असे गातात—परमात्म्याची ती प्रकट करणारी शक्ती जी रूप धारण करविते. ती बाहेर-आत सर्व विश्व व्यापून तेजोमयी व शुभ आहे; रुद्राची अव्यया रौद्री मूर्ती होऊन घोर रूपाने स्थित आहे।
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
ती प्राणवायूला स्पंदित करते, त्याला धारण करते आणि स्वतःही त्या स्पंदनरूपाने स्पंदते. म्हणून सत्पुरुष तिला उग्र वेधसाची ‘औग्री’ मूर्ती म्हणतात. ती सर्व अवकाश देणारी, सर्वव्यापिनी, गगनस्वरूपा आहे; तीच भीमाची ‘भीमा’ नामक मूर्ती, जी भूतवृंदाचे बंध भेदते।
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
ती सर्व देहधारी आत्म्यांची अधिष्ठात्री शक्ती व सर्व क्षेत्रांत निवास करणारी आहे. तीच पशुपतीची मूर्ती, जी पशुबंधने छेदणारी आहे. ‘दिवाकर’ या नावाने ती सर्व जगत् प्रकाशमान करते; आणि महेश्वराची ‘ईशान’ नामक हीच मूर्ती दिव्यात पसरून तेजस्वी होते.
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
अमृतमय किरणांचा निशाकर चंद्र जो समस्त विश्वाला पोसून वाढवितो, ती महादेवाचीच मूर्ती असून ‘महादेव’ या नावानेच ओळखली जाते. ती शिव परमात्म्याची आठवी मूर्ती, त्यांचाच आत्मस्वरूप आहे. म्हणून त्यांच्या व्यापक तसेच भिन्न (सीमित) मूर्तींमुळे हे सर्व विश्व शिवमय आहे.
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
जसे वृक्षाच्या मुळाला पाणी घातल्याने फांद्या-शाखा पुष्ट होतात, तसेच शिवपूजेमुळे—कारण हे जगत् शिवाचेच वपु (प्रकट देह) आहे—समस्त विश्व फुलते-फळते. ज्ञानी म्हणतात, शिवाची आराधना सर्वांना अभय देते, सर्वांवर अनुग्रह करते आणि सर्व प्रकारचे उपकार घडवते.
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
जसे पुत्र-पौत्र इत्यादींवरील प्रेम पाहून पिता प्रसन्न होतो, तसेच सर्व जीवांप्रती सद्भाव व प्रीतीने शंकर प्रसन्न होतात. कोणत्याही देहधारीवर अन्यायाने दडपण किंवा अडथळा केला तर ते अनिष्ट अष्टमूर्ती प्रभूलाच केलेले आहे—यात संशय नाही.
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
अष्टमूर्ती-आत्मरूपाने विश्वाचे अधिष्ठान व धारण करणाऱ्या शिवाचे सर्वभावे भजन कर; कारण रुद्रच परम कारण, सर्वांचा परम पति आहे.
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).