लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation

Verse 1

उपमन्युरुवाच । नित्यनैमित्तिकात्काम्याद्या सिद्धिरिह कीर्तिता । सा सर्वा लभ्येत सद्यो लिंगबेरप्रतिष्ठया

उपमन्यु म्हणाले—येथे नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य कर्मांपासून होणाऱ्या सिद्धी सांगितल्या आहेत. शिवलिंग व पवित्र बेरा (मूर्ती) यांची प्रतिष्ठा केल्याने त्या सर्व तत्काळ मिळतात.

Verse 2

सर्वो लिंगमयो लोकस्सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । तस्मात्प्रतिष्ठिते लिंगे भवेत्सर्वं पतिष्ठितम्

संपूर्ण लोक लिंगमय आहे आणि सर्व काही लिंगात प्रतिष्ठित आहे. म्हणून लिंगाची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा झाल्यावर जणू सर्वच दृढपणे प्रतिष्ठित होते.

Verse 3

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेणान्येन केन वा । लिंगप्रतिष्ठामुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः

ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र किंवा अन्य कोणीही असो—शिवलिंगाची प्रतिष्ठा न करता आपल्या परम पदात स्थैर्याची सिद्धी होत नाही।

Verse 4

किमन्यदिह वक्तव्यं प्रतिष्ठां प्रति कारणम् । पर्तिष्ठितं शिवेनापि लिंगं वैश्वेश्वरं यतः

येथे प्रतिष्ठेचे कारण व अधिकार याविषयी आणखी काय सांगावे? याच कारणामुळे स्वयं शिवांनीही वैश्वेश्वर लिंगाची प्रतिष्ठा केली।

Verse 5

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परत्रेह च शर्मणे । स्थापयेत्परमेशस्य लिंगं बेरमथापि वा

म्हणून इहलोकी व परलोकी कल्याणासाठी सर्व प्रयत्नांनी परमेश्वराचे लिंग स्थापावे, किंवा बेर (मूर्ती)ही प्रतिष्ठित करावी।

Verse 6

श्रीकृष्ण उवाच । किमिदं लिंगमाख्यातं कथं लिंगी महेश्वरः । कथं च लिंगभावो ऽस्य कस्मादस्मिञ्छिवो ऽर्च्यते

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे ‘लिंग’ म्हणून जे सांगितले जाते ते काय? महेश्वर ‘लिंगी’ कसे म्हणवले जातात? त्यांचा ‘लिंगभाव’ कसा आहे? आणि कोणत्या कारणाने या लिंगात शिवाची पूजा होते?

Verse 7

उपमन्युरुवाच । अव्यक्तं लिंगमाख्यातं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । अनाद्यनंतं विश्वस्य यदुपादानकारणम्

उपमन्यु म्हणाले—लिंग अव्यक्त असे सांगितले आहे; त्यातून त्रिगुण उत्पन्न होतात आणि त्यातच विलीन होतात. ते अनादी-अनंत असून विश्वाचे उपादान कारण आहे।

Verse 8

तदेव मूलप्रकृतिर्माया च गगनात्मिका । तत एव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम्

तेच परम तत्त्व मूल-प्रकृती असून तेच आकाशस्वरूपिणी माया आहे। त्याच्यापासून हे सर्व चराचर जग उत्पन्न झाले आहे।

Verse 9

अशुद्धं चैव शुद्धं यच्छुद्धाशुद्धं च तत्त्रिधा । ततः शिवो महेशश्च रुद्रो विष्णुः पितामहः

ते तत्त्व त्रिविध आहे—अशुद्ध, शुद्ध आणि शुद्धाशुद्ध (मिश्र). त्यातून शिव, महेश, रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) प्रकट होतात.

Verse 10

भूतानि चेन्द्रियैर्जाता लीयन्ते ऽत्र शिवाज्ञया । अत एव शिवो लिंगो लिंगमाज्ञापयेद्यतः

भूतें आणि ज्यांच्यापासून इंद्रिये उत्पन्न होतात ती सर्व शिवाज्ञेने येथेच लीन होतात. म्हणून शिव ‘लिंग’ म्हणविले जातात, कारण त्यांच्या आज्ञेने जग चिन्हित व नियंत्रित होते.

Verse 11

यतो न तदनाज्ञातं कार्याय प्रभवेत्स्वतः । ततो जातस्य विश्वस्य तत्रैव विलयो यतः

कारण त्यांच्या अज्ञात असे कोणतेही कार्य स्वतःहून उत्पन्न होऊ शकत नाही. म्हणून त्यांच्यापासून जन्मलेले विश्व त्यांच्यातच विलीन होते, कारण तेच त्याचे अधिष्ठान व कारण आहेत.

Verse 12

अनेन लिंगतां तस्य भवेन्नान्येन केनचित् । लिंगं च शिवयोर्देहस्ताभ्यां यस्मादधिष्ठितम्

याच कारणाने त्याची ‘लिंगता’ सिद्ध होते; अन्य कोणत्याही प्रकारे नाही. कारण लिंग हे शिव-शक्तीचेच देह आहे, जे त्या दोघांनी अधिष्ठित व निवसित आहे.

Verse 13

अतस्तत्र शिवः साम्बो नित्यमेव समर्चयेत् । लिंगवेदी महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः

म्हणून त्या पवित्र स्थानी उमा-सहित शिव (साम्ब) यांची नित्य उपासना करावी। लिंगाची वेदी हीच महादेवी असून लिंग साक्षात् महेश्वर आहे।

Verse 14

तयोः संपूजनादेव स च सा च समर्चितौ । न तयोर्लिंगदेहत्वं विद्यते परमार्थतः

त्या दोघांचे सम्यक् पूजन केल्याने तो (शिव) आणि ती (देवी) दोघेही समर्चित होतात। परंतु परमार्थतः त्यांना लिंग-देहत्व नाही।

Verse 15

यतस्त्वेतौ विशुद्धौ तौ देहस्तदुपचारतः । तदेव परमा शक्तिः शिवस्य परमात्मनः

कारण ते दोघेही परम विशुद्ध आहेत; म्हणून ‘देह’ असे म्हणणे केवळ उपचारार्थ (व्यवहारतः) आहे। तेच विशुद्ध तत्त्व परमात्मा शिवाची परमा शक्ती आहे।

Verse 16

शक्तिराज्ञां यदादत्ते प्रसूते तच्चराचरम् । न तस्य महिमा शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

प्रभूच्या आज्ञेने जेव्हा राजशक्ती (शक्ती) प्राप्त होते, तेव्हा ती चराचर समस्त विश्व उत्पन्न करते। तिचा महिमा शेकडो वर्षांतही सांगता येत नाही।

Verse 17

येनादौ मोहितौ स्यातां ब्रह्मनारायणावपि । पुरा त्रिभुवनस्यास्य प्रलये समुपस्थिते

ज्याच्यामुळे आरंभी ब्रह्मा आणि नारायणही मोहित झाले होते—जेव्हा पूर्वी या त्रिभुवनाचा प्रलय जवळ येऊन उभा राहिला होता।

Verse 18

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

दैवी यदृच्छेने लोकपितामह ब्रह्मा तेथे जाऊन पोहोचला।

Verse 19

ददर्श पुण्डरीकाक्षं स्वपन्तं तमनाकुलम् । मायया मोहितः शम्भोर्विष्णुमाह पितामहः

त्यांनी कमलनयन विष्णूला निश्चिंत झोपलेला पाहिले। शंभूच्या मायेनें मोहित झालेला पितामह ब्रह्मा विष्णूस म्हणाला।

Verse 20

कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् । स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्

क्रोधाने त्याने माधवाला मारून उचलले व ओरडला—“तू कोण आहेस, सांग!” पण क्षणातच त्या तीव्र हस्तप्रहाराने माधव जोरात आहत झाला।

Verse 21

प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् । तमाह चांतस्संक्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः

जागून शय्येतून उठून हरिने परमेष्ठी ब्रह्माला पाहिले। अंतःकरणी क्रुद्ध असूनही संयम ठेवून तो अक्रुद्धासारखा बोलला।

Verse 22

कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद । इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्

“वत्सा, तू कुठून आलास? का व्याकुळ आहेस? सांग.” असे प्रभुत्व व रक्षक-स्वभाव दर्शविणारे विष्णुवचन ऐकून तो उत्तर देऊ लागला।

Verse 23

रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत । वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः

रजोगुणाने ज्याचे वैर जखडले गेले होते, त्याला ब्रह्मदेव पुन्हा म्हणाले— “मला ‘वत्सा’ असे का म्हणतोस? तू माझ्याशी जणू तू गुरु आणि मी तुझा शिष्य अशा रीतीने बोलतोस।”

Verse 24

मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः । त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते

“हे नाथ! तू मला ओळखत नाहीस काय? हा सर्व प्रपंच माझीच कृति आहे. मी माझे स्वरूप त्रिधा विभागून हे जग निर्माण करतो आणि नंतर त्याचे पालन व शासन करतो।”

Verse 25

संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते । इत्युक्ते सति सो ऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः

तो म्हणाला— “मी संहार करतो; माझ्यासाठी जगात कोणताही स्रष्टा नाही,” असे ऐकताच अव्यय विष्णूंनी प्रत्युत्तर म्हणून ब्रह्माला सांगितले।

Verse 26

अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः । भवानपि ममैवांगादवतीर्णः पुराव्ययात्

“मीच या जगताचा आदिकर्ता, प्रलयकाळी हर्ता आणि परिपालक आहे. तूही पूर्वी माझ्याच अंगातून— माझ्या, अव्यय स्वरूपातून— अवतीर्ण झालास।”

Verse 27

मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् । सृजस्यवसि चांते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि

“माझ्या नियोगाने तू आपले स्वरूप त्रिधा करून त्रैलोक्याची सृष्टी करतोस; त्याचे पालन करतोस; आणि शेवटी ते पुन्हा त्याच्या मूळात विलीनही करतोस।”

Verse 28

विस्मृतोसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् । तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे

तू जगन्नाथ, निरामय नारायणाला विसरलास. आणि मला—जो तुझा साक्षात् जनक आहे—अशा रीतीने अवमानित करतोस.

Verse 29

तवापराधो नास्त्यत्र भ्रांतोसि मम मायया । मत्प्रसादादियं भ्रांतिरपैष्यति तवाचिरात्

या बाबतीत तुझा काही अपराध नाही; तू माझ्या मायेमुळे भ्रमित झालास. माझ्या प्रसादाने तुझा हा भ्रम लवकरच नाहीसा होईल.

Verse 30

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् । कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः

हे चतुर्मुख ब्रह्मा, सत्य ऐक—मीच सर्व देवांचा ईश्वर आहे. मी कर्ता, भर्ता आणि हर्ता; सर्वव्यापी विभूच्या सम कोणी नाही.

Verse 31

एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् । अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्

अशा प्रकारे ब्रह्मा व विष्णू यांच्यात परस्पर वाद झाला, आणि मग भयंकर, रोमांचकारी महायुद्ध घडले.

Verse 32

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः । तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः

तीव्र वैराने बांधलेले ते दोन्ही देव मुष्ट्यांनी एकमेकांवर प्रहार करून धुळीचा दाट लोळ उठवीत होते; हे त्यांच्या दर्पहरणासाठी व बोधासाठी घडले.

Verse 33

मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् । ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्

त्या प्रकट्याच्या मध्यभागी प्रभूचे अद्भुत, ऐश्वर्ययुक्त लिंग प्रकट झाले—हजारो ज्वालामालांनी अलंकृत, अपरिमेय व अनुपम।

Verse 34

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् । तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ

ते क्षय-वृद्धिरहित, आदि-मध्य-अंतवर्जित होते; त्याच्या सहस्र ज्वालांच्या तेजाने ब्रह्मा व विष्णू मोहित झाले.

Verse 35

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा । न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा

तेव्हा त्यांनी युद्ध बाजूला ठेवून विचार केला—“हे नेमके काय आहे?” पण त्या वेळी त्याचे यथार्थ स्वरूप त्या दोघांनाही कळले नाही.

Verse 36

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम् । तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः

मग ते दोघेही त्याचा आदि व अंत तपासण्यासाठी उद्यत झाले. तेथे ब्रह्मदेव हंस-रूप धारण करून, सर्वदिशांना पसरलेल्या पंखांनी युक्त होऊन शोधास निघाले.

Verse 37

मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः । नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम्

मन व वायूसारखा वेग धारण करून तो प्रयत्नाने वर गेला. आणि विश्वात्मा नारायणही प्रयत्नपूर्वक उर्ध्वगामी झाले—जणू लीलामय अंजनराशीप्रमाणे श्याम प्रभा.

Verse 38

वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः । एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः

अमित वराहरूप धारण करून विष्णू अधः दिशेस गेला. अशा रीतीने त्वरित गतीने विष्णू हजार वर्षे सतत खाली उतरत राहिला.

Verse 39

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया

दीर्घ काळ लोटूनही सूकररूप विष्णू त्या लिंगाच्या मुळाचा लवलेशही पाहू शकला नाही. मग त्याचा अंत जाणण्याच्या इच्छेने तो तितक्याच काळ वरही गेला, तरी प्रभुचिन्हाचा शेवट अगम्यच राहिला.

Verse 40

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः

तसेच भगवान विष्णूही श्रांत झाला; त्याचे नेत्र व्याकुळतेने विचलित झाले.

Verse 41

क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत् । समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ

महान क्लेशाने तो त्वरेने अधःस्थानातून वर उठून आला. मग ते दोघे भेटले; एकमेकांकडे पाहताना त्यांच्या नेत्रांत विस्मय व मंद हास्य दाटले.

Verse 42

मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः । पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ

शंभूच्या मायेमुळे मोहित होऊन ते दोघे कर्तव्य-अकर्तव्याचा भेद जाणू शकले नाहीत. ते दोघेही त्याच्या निकटच स्थिर राहिले—एक पाठीमागे, एक पार्श्वास, आणि पुढेही—जणू दूर जाऊ शकत नव्हते.

Verse 43

प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

प्रणिपात करून त्या क्षणीच ते विचार करू लागले— “हे आत्मतत्त्व खरे तर काय आहे?”

Verse 89

वारिशय्यागतो विष्णुः सुष्वापानाकुलः सुखम् । ५

जलशय्येवर जाऊन विष्णू अनाकुल होऊन सुखाने निद्रिस्त झाले।

Verse 90

श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः । ५

अत्यंत श्रांत पितामह ब्रह्मदेवांना त्याचा अंत दिसला नाही; पापाकडे होणारे अधःपतन पाहून ते फार व्याकुळ झाले।