पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
अध्याय १२ मध्ये श्रीकृष्ण उपमन्युला पञ्चाक्षर मंत्राचे माहात्म्य तत्त्वतः सांगण्याची विनंती करतात. उपमन्यु म्हणतात की त्याचा विस्तार दीर्घ काळातही अपरिमित आहे, म्हणून ते संक्षेपाने उपदेश करतात. हा मंत्र वेद व शिवागम—दोन्हीत प्रमाणित असून शिवभक्तांसाठी पूर्ण साधन आहे व सर्व पुरुषार्थ सिद्ध करणारा आहे. अक्षरांनी लहान पण अर्थाने महान—वेदसार, मोक्षदायक, निश्चित आणि स्वयं शिवस्वरूप असा गौरव केला आहे. तो दिव्य, सिद्धिदायक, जीवांच्या मनाला आकर्षक, गूढ व निर्विवाद आहे. मंत्ररूप ‘नमः शिवाय’ हे आद्य सूत्र म्हणून मांडले आहे. एकाक्षर ‘ॐ’ याचा संबंध शिवाच्या सर्वव्यापक उपस्थितीशी जोडला आहे आणि ईशानादी पञ्चब्रह्म-तत्त्वांशी निगडित सूक्ष्म एकाक्षर-तत्त्वे मंत्रक्रमात प्रतिष्ठित असल्याचे सांगितले आहे. अशा रीतीने वाच्य-वाचक भावाने सूक्ष्म षडक्षरात पञ्चब्रह्मतनु शिवच मंत्रही आणि अर्थही आहेत, असे प्रतिपादन होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
श्रीकृष्ण म्हणाले— हे महर्षिवर, सर्वज्ञ, सर्वज्ञानाचा महासागर! मला पञ्चाक्षर मंत्राचे माहात्म्य तत्त्वतः ऐकावयास इच्छा आहे।
Verse 2
उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु
उपमन्यु म्हणाले— पञ्चाक्षराचे माहात्म्य शतकोटी वर्षांनीही विस्ताराने सांगणे अशक्य आहे; म्हणून संक्षेपाने ऐक।
Verse 3
वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः
वेद आणि शिवागम—दोन्हीत हा षडाक्षर मंत्र उपदिष्ट आहे. तो सर्व शिवभक्तांसाठी सर्वार्थसाधक आहे।
Verse 4
तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्
ते वचन अल्पाक्षरी असूनही अर्थसमृद्ध आहे; ते वेदसार व मुक्तिदायक आहे. ते आज्ञेने सिद्ध, संशयरहित—हे वाक्य स्वयं शिवस्वरूप आहे।
Verse 5
नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्
ते पारमेश्वर वचन दिव्य होते, नानाविध सिद्धींनी युक्त, आणि लोकांचे चित्त आनंदित करणारे. त्याचा अर्थ सुनिश्चित व त्याचा भाव अत्यंत गंभीर होता।
Verse 6
मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्
सर्व अर्थांची सिद्धी व्हावी म्हणून त्यांनी सहज उच्चारता येणारा मंत्र सांगितला—“ॐ नमः शिवाय।” हा सर्वदेहींच्या अंतरात्मा, सर्वज्ञ प्रभूचा उच्चार आहे।
Verse 7
तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्
तोच सर्व विद्यांचा बीज आहे—षडक्षरी आद्य मंत्र। तो अत्यंत सूक्ष्म असूनही महार्थयुक्त आहे; वटबीजाप्रमाणे तो समजावा।
Verse 8
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः
देव त्रिगुणातीत, सर्वज्ञ आणि सर्वकर्मांचा कारण-प्रभू आहे। एकाक्षरी “ॐ” मंत्रात स्थित शिव सर्वत्र व्याप्त आहे।
Verse 9
मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः
सूक्ष्म षडाक्षरी मंत्रात पंचब्रह्म-तनु भगवान शिव स्वभावतः साक्षात् स्थित आहेत—वाच्य (अर्थ) व वाचक (शब्द) या दोन्ही भावांनी।
Verse 10
वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः
वाच्यरूपाने शिव अप्रमेय आहेत; म्हणून मंत्र हा त्यांचा वाचक मानला जातो. या दोघांतील वाच्य-वाचकभाव अनादिकालापासूनच स्थापित आहे।
Verse 11
यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः
जसा हा घोर संसार-सागर अनादिकालापासून वाहत आहे, तसाच शिवही अनादिकालापासून संसारातून मुक्त करणारा मोचक म्हणून स्थित आहे।
Verse 12
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः
जशी औषधी स्वभावतः रोगांची प्रतिपक्षी असते, तशीच संसार-दोषांची प्रतिपक्षी शक्ती म्हणून शिव स्मरले जातात।
Verse 13
असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च
जर जगन्नाथ असत्य असता, तर हे सर्व जग तमात बुडाले असते; कारण प्रकृती जड आहे आणि पुरुषही स्वतःहून ज्ञानरहित आहे.
Verse 14
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना
प्रधानापासून परमाणूपर्यंत जे काही जड आहे, ते बुद्धिमान कारणाविना स्वतःचे कर्ते म्हणून कधीच दिसत नाही.
Verse 15
धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति
धर्म-अधर्माचा उपदेश आणि बंधन-मोक्षाचा विवेक सर्वज्ञ प्रभूविना मनुष्यात स्थिर होत नाही; आदिसृष्टीचे यथार्थ ज्ञानही त्याच्याविना प्रसिद्ध होत नाही.
Verse 16
वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः
जसे वैद्याविना रोगी निरानंद होऊन क्लेश भोगतात, तसेच त्याच्याविना प्राणी क्लेशित होतात; म्हणून सदाशिव अनादी, सर्वज्ञ आणि परिपूर्ण आहेत.
Verse 17
अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः
एक नाथ—परित्राता—आहे, जो जीवांना संसारसागरातून तारतो; तो प्रभू आदि, मध्य व अंतापासून मुक्त आणि स्वभावतः निर्मळ आहे.
Verse 18
सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः
शिवागमांत शिव हा सर्वज्ञ व परिपूर्ण असा जाणावा. हा त्याचा ‘अभिधान-मंत्र’ आहे आणि तोच याचा ‘अभिधेय’ (अर्थ) म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 19
अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्
अभिधान-অभिधेय या अविभाज्य नात्यामुळे मंत्रच सिद्ध परशिव आहे. एवढेच शिवज्ञान; एवढेच परम पद आहे.
Verse 20
यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्
‘ॐ नमः शिवाय’ हे शिवाचे स्वतःचे षडक्षरी वचन आहे. हे शैव विधिवाक्य आहे, केवळ स्तुती नव्हे; हे शिवस्वरूपच आहे.
Verse 21
यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्
जो सर्वज्ञ, परिपूर्ण व स्वभावतः निर्मळ असे शिव आहेत आणि लोकांवर अनुग्रह करणारे आहेत—ते मग खोट्या हेतूने कसे बोलतील किंवा असत्य कसे उच्चारतील?
Verse 22
यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्
वस्तू जशी आहे तशी, तिच्या स्वभावानुसार गुण-दोषांसह, आणि तिच्या फलाचा पूर्ण विस्तारही—असेच वर्णन करावे, जसे सर्वज्ञ पुरुष सांगतो.
Verse 23
रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा
राग व अज्ञान इत्यादी दोषांनी ग्रस्त झाल्याने मनुष्य असत्य बोलू शकतो; पण ईश्वर (शिव) यांच्यात असे दोष नाहीत—मग तो सत्याव्यतिरिक्त कसा बोलेल?
Verse 24
अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः
सर्वज्ञेय जाणणाऱ्या, सर्व दोषांपासून अस्पर्श शिवांनी जे निर्मळ वचन प्रणीते केले आहे, तेच प्रमाण आहे—यात संशय नाही।
Verse 25
तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः
म्हणून ज्ञानी पुरुषांनी ईश्वरवचनांवर श्रद्धा ठेवावी; कारण ती पुण्य-पापांविषयी यथार्थ सत्य सांगतात. परंतु जो अश्रद्ध आहे तो अधोगतीस जातो.
Verse 26
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्
स्वर्गप्राप्ती व त्याहीपलीकडे मोक्षसिद्धीसाठी शांत व श्रेष्ठ मुनिवरांनी जे सुंदर उपदेशरूप वचन सांगितले आहे, ते ‘सुभाषित’ म्हणजे उत्तम वचन असे जाणावे.
Verse 27
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते
जे वचन राग-द्वेष, असत्य, क्रोध, काम व तृष्णा यांच्या मागे धावते—आणि नरकगतीचे कारण ठरते—ते ‘दुर्भाषित’ म्हणजे दुष्ट वाणी होय.
Verse 28
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना
अशा वाणीचा काय उपयोग—ती संस्कृत, मृदु व ललित असली तरी—जी अविद्या व रागातून निघून संसारक्लेशाचे कारण ठरते?
Verse 29
यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्
ज्या उपदेशाचे श्रवण केल्याने कल्याण उत्पन्न होते आणि रागादि आसक्तींविषयी संशय येऊन त्यांची पकड सैल होते—ते वचन शब्दरूपाने विस्कळीत वाटले तरी सत्य व जाणण्याजोगे मानावे; हाच शुभ निकष आहे।
Verse 30
बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्
मंत्र कितीही असंख्य असले तरी, सर्वज्ञ भगवान शिवांनी जो विमल मंत्र प्रणीत केला आहे—त्यासारखा दुसरा कुठेही नाही।
Verse 31
सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्
अंगांसह वेदशास्त्रे आणि सर्व शास्त्रवचने षडक्षर मंत्रात प्रतिष्ठित आहेत; म्हणून त्यासारखा दुसरा कोणताही मंत्र कुठेही नाही।
Verse 32
सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा
सात कोटी महामंत्र व अनेक उपमंत्रांनी नानाविध रीतीने व्यक्त झाला तरी षडक्षर मंत्र स्वरूपतः एकच आहे—जसा एकच धागा उपयोगभेदाने अनेक रूपे धारण करतो।
Verse 33
शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः
शिवसंबंधी जितकीही ज्ञाने आहेत आणि जितकीही विद्यास्थाने व विद्याशाखा आहेत—ती सर्व, संक्षेपाने, षडक्षर-मंत्रसूत्राचे भाष्य आहेत।
Verse 34
किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः
ज्याच्या हृदयात हा मंत्र—“ॐ नमः शिवाय”—दृढपणे स्थित आहे, त्याला अनेक मंत्रांची किंवा विस्तृत शास्त्रांची काय गरज?
Verse 35
तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः
त्याने सर्व अध्ययन पूर्ण केले, जे ऐकणे आवश्यक होते ते सर्व श्रवण केले, आणि सर्व कर्तव्ये विधिपूर्वक आचरली—ज्याच्या द्वारा ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राचा दृढ अभ्यास स्थिर झाला।
Verse 36
नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
ज्याच्या जिभेच्या टोकावर नमस्कारयुक्त ‘शि-वा-य’ ही त्र्यक्षरे सतत वास करतात, त्याचे जीवन धन्य व सफल आहे।
Verse 37
अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्
अंत्यज असो वा अधम मानला जावो, मूर्ख असो वा पंडित—जो पंचाक्षर जपात निष्ठावान आहे, तो पापांच्या पिंजऱ्यातून मुक्त होतो।
Verse 38
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः
देवीने विचारल्यावर त्रिशूलधारी परमेश्वर शिवांनी हे सांगितले—हे वचन सर्व मर्त्यांच्या हितासाठी, आणि विशेषतः द्विजांसाठी आहे।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is structured as a doctrinal dialogue: Kṛṣṇa questions and the sage Upamanyu expounds the mantra’s greatness and metaphysical grounding.
The teaching frames ‘namaḥ śivāya’ as the core formula while also integrating the ekākṣara ‘oṃ’ as a subtle, all-pervasive presence of Śiva—yielding a ṣaḍakṣara reading alongside the pañcākṣara focus.
Śiva is presented as guṇa-transcendent and omnipresent, while the pañcabrahma structure (with Īśāna and related subtle principles) is mapped into the mantra, affirming deity–mantra identity.