भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
शिव देवीला सांगतो की तो वर्णधर्म तसेच योग्य भक्त आणि विद्वान द्विज साधकांचा अपेक्षित आचार संक्षेपाने सांगणार आहे. त्रिकाल स्नान, अग्निकार्य, क्रमाने लिंगपूजा, दान-दया-ईश्वरभाव आणि सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा-सत्यादी संयम यांचे विधान आहे. अध्ययन- अध्यापन-व्याख्यान, ब्रह्मचर्य, श्रवण, तप, क्षमा व शौच यांचा आग्रह; शिखा, उपवीत, उष्णीष, उत्तरीय धारण, भस्म-रुद्राक्ष धारण आणि पर्वकाळी विशेषतः चतुर्दशीला विशेष पूजा सांगितली आहे. आहारशुद्धीत ब्रह्मकूर्च इत्यादी नियत सेवन आणि शिळे/अशुद्ध अन्न, काही धान्य, मद्य व त्याचा वाससुद्धा टाळण्याचे निर्देश आहेत. पुढे योगीची लक्षणे—क्षमा, शांती, संतोष, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, शिवज्ञान, वैराग्य, भस्मसेवन व सर्व आसक्तीचा त्याग—तसेच दिवसा भिक्षाभोजनासारखा कठोर आचार संक्षेपाने दिला आहे; अशा रीतीने बाह्य आचार, नैतिक शुद्धी आणि योगिक विरक्ती यांचा शैव आचारसंहिता म्हणून संगम दाखविला आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
ईश्वर म्हणाले—हे देवेशी! आता मी संक्षेपाने भक्तांचे अधिकार व कर्तव्य, तसेच विशेषतः विद्वान द्विजश्रेष्ठांचे, वर्णधर्मानुसार सांगतो।
Verse 2
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
दिवसातून तीनदा स्नान, अग्निकार्य, आणि क्रमाने शिवलिंगाचे पूजन; दान, ईश्वरभक्तीचा भाव, तसेच सर्वत्र सर्वदा दया—हे आचरावे।
Verse 3
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
सत्य, संतोष, आस्तिक्य आणि सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा; लज्जा, श्रद्धा, शास्त्राध्ययन, योगसाधना आणि सदैव अध्यापन—हे प्रशंसनीय गुण आहेत।
Verse 4
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
शास्त्रव्याख्यान, ब्रह्मचर्य, श्रद्धेने श्रवण, तप व क्षमा; शौच, शिखा व यज्ञोपवीत, उष्णीष आणि उत्तरीय—ही शैव साधकाची नियत लक्षणे व आचारे आहेत.
Verse 5
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
हे देवि! निषिद्ध आचरण टाळावे आणि विधिपूर्वक भस्म व रुद्राक्ष धारण करावे. पर्वकाळी—विशेषतः चतुर्दशीला—(शिवाची) पूजा करावी.
Verse 6
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
आणि दर महिन्याला विधिपूर्वक ब्रह्मकूर्चाचे पान कर. मग विशेष भक्तीने माझी पूजा कर, आणि हे प्रिये, त्याच (पवित्र द्रव्याने) माझा अभिषेक कर.
Verse 7
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
जे अन्न सर्व धर्मकर्मांचे आधार आहे ते सोडू नये; तसेच श्रद्धेने अर्पिलेले अन्नही नाकारू नये. तसेच शिळे अन्न—विशेषतः यावक (जवावरचे) अन्न—टाळावे.
Verse 8
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
मद्य, मद्याचा वास आणि त्याने दूषित झालेले नैवेद्य यांचा त्याग करणे—हा नियम सर्व वर्णांसाठी सामान्य आहे; परंतु ब्राह्मणांसाठी विशेषतः बंधनकारक आहे.
Verse 9
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
क्षमा, शांती व संतोष; सत्य आणि अस्तेय; ब्रह्मचर्य, माझे (शिवाचे) ज्ञान, वैराग्य आणि भस्मसेवन—हे माझे गुण-व्रत आहेत, जे बद्ध जीवाला शिवानुग्रहाकडे नेतात.
Verse 10
सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
सर्व आसक्तींपासून पूर्ण निवृत्ती—ही दहा विशेषतः योग्यांची लक्षणे आहेत. तसेच ते फक्त दिवसा भिक्षान्नच ग्रहण करतात.
Verse 11
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
वानप्रस्थ आश्रमात असणाऱ्यांसाठीही हाच नियम मान्य आहे. सर्व ब्रह्मचार्यांनी रात्री भोजन करू नये.
Verse 12
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
क्षत्रियासाठी येथे वेदाध्यापन व याजन (पुरोहितकर्म) यांचे विधान नाही; त्याच्यासाठी दान न स्वीकारणे (अप्रतिग्रह) ठरविले आहे. वैश्यासाठीही विशेषतः हे कर्म या प्रसंगी माझ्याकडून विधिलिखित नाही.
Verse 13
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
त्याचे कर्तव्य—सर्व वर्णांचे रक्षण करणे आणि युद्धात शत्रूंचा वध करणे. तसेच दुष्ट पक्षी व मृगांचा नाश, आणि दुष्ट मनुष्यांचे दमन व शासन करणे.
Verse 14
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
सर्वत्र अविश्वास असावा; परंतु माझ्या योगींवर विश्वास असावा. स्त्रीसंसर्ग फक्त योग्य काळीच असावा, आणि सेनेचे रक्षण हेच मुख्य कार्य असावे.
Verse 15
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
सतत फिरणाऱ्या गुप्तहेरांमुळे लोकवृत्तांताचे निरंतर ज्ञान होत असे; आणि नेहमी शस्त्रधारण तसेच भस्मकंचुक—पवित्र आवरण—धारण केले जाई।
Verse 16
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
राजे आणि माझ्या आश्रमधर्मात स्थित जनांसाठी हा धर्माचा संक्षेप आहे. वैश्यासाठी गो-रक्षण, वाणिज्य आणि कृषि ही कर्तव्ये सांगितली आहेत।
Verse 17
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
इतर वर्णांची सेवा करणे हा शूद्राचा धर्म सांगितला आहे. तसेच उद्यान करणे आणि माझ्या क्षेत्राचा—पवित्र धाम/देवालयभूमीचा—आश्रय घेणेही योग्य आहे।
Verse 18
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
गृहस्थासाठी धर्मपत्नीसमवेत दांपत्यगमन विधेय आहे; परंतु वनस्थ, यती आणि ब्रह्मचारी यांच्यासाठी ब्रह्मचर्याचे विधान आहे।
Verse 19
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
स्त्रियांसाठी पतीची शुश्रूषा हाच सनातन धर्म आहे; याव्यतिरिक्त दुसरा नाही. हे कल्याणी, पतीची आज्ञा किंवा अनुमती असल्यास माझे पूजनही तुझे कर्तव्य ठरते.
Verse 20
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
जी स्त्री पतीची सेवा सोडून केवळ व्रत-नियमांत आसक्त होते, ती स्त्री नरकास जाते; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।
Verse 21
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
आता पतीविहीना स्त्रीसाठी सनातन धर्म सांगतो—व्रत, दान, तप, शौच, भूमिशय्या आणि रात्री एकवेळ भोजन; याने मन स्थिर होऊन मोक्षद शिवप्रभूकडे वळते।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
ब्रह्मचर्याचे सदैव पालन, नित्य स्नान—भस्माने किंवा जलाने—तसेच अंतःशांती, मौन, नित्य क्षमा आणि शास्त्रविधीनुसार योग्य दान-वाटप—हे सर्व नेहमी आचरावे।
Verse 23
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
अष्टमी, चतुर्दशी आणि विशेषतः पौर्णिमेला, तसेच एकादशीला—विधिपूर्वक उपवास करून माझे (शिवाचे) पूजन करावे।
Verse 24
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
अशा रीतीने, हे देवी, मी आश्रमधर्म पाळणाऱ्यांचे—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य—तसेच यती (संन्यासी) आणि ब्रह्मचारी विद्यार्थ्यांचे व्रत-नियम संक्षेपाने सांगितले।
Verse 25
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
तसेच, हे सुंदरी, वानप्रस्थ व गृहस्थ यांच्यासाठीही हाच सनातन धर्म आहे; तसेच शूद्र व स्त्रियांकरिताही हाच आहे।
Verse 26
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
हे देवेशी! तू सदैव माझे ध्यान कर आणि षडक्षर मंत्राचा नित्य जप कर. वेदांनी सांगितलेला अखिल धर्म—हाच धर्मार्थाचा सारसंग्रह आहे.
Verse 27
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
आता या लोकी जे मानव स्वेच्छेने देह धारण करतात, भावातिशयाने संपन्न असतात आणि पूर्वसंस्कारांनी युक्त असतात—त्यांचे स्वरूप असे जाणावे.
Verse 28
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
कोणी विरक्त असो वा स्त्रीआदि विषयांत अनुरक्तही असो, पाप त्याला लिप्त करत नाहीत—जसे कमळपानावर पाणी चिकटत नाही.
Verse 29
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
त्या शुद्ध विवेकी जनांना माझ्या आत्मस्वरूपाचे ज्ञान होते; तरीही माझ्या प्रसादाने शुद्ध झालेल्यांनाही आश्रमरक्षणामुळे काही दुःख भोगावे लागते.
Verse 30
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
त्यांच्यासाठी ‘करावयाचे’ वा ‘न करावयाचे’ असे काही नाही; समाधीही त्यांचा एकमेव आश्रय नाही. त्यांच्यासाठी विधी नाही, निषेधही नाही—जसे माझ्यासाठी तसेच।
Verse 31
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
तसेच येथे जो परिपूर्ण सिद्ध आहे, त्याच्यासाठी माझ्याही दृष्टीने काही साध्य उरत नाही. तसेच ज्यांनी कृतकृत्यत्व प्राप्त केले आहे, त्यांच्याबाबतही यात संशय नाही।
Verse 32
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
माझ्या भक्तांच्या हितासाठी त्यांनी मानुष भाव धारण केला आहे। रुद्रलोकातून अवतरून तेच रुद्र आहेत—यात संशय नाही।
Verse 33
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
जसे माझे अनुशासन ब्रह्मा आदी देवांनाही प्रवृत्त करते, तसेच मनुष्य व इतर सर्वांसाठी तोच नियोग त्यांच्या कर्माचा प्रेरक आहे।
Verse 34
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
माझ्या आज्ञेच्या आधाराने आणि सद्भावाच्या अतिशयतेने समर्थ होऊन, त्याचे केवळ दर्शनमात्र केले तरी सर्व पापांचा क्षय होतो।
Verse 35
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
जे पुरुष माझ्याविषयी भावयुक्त भक्ती ठेवतात, त्यांच्या ठायी शुभ फल सूचित करणारे दृढ प्रत्यय उत्पन्न होतात; आणि जे अर्थ पूर्वी अदृष्ट होते तेही प्रत्यक्ष अनुभूतीस येतात।
Verse 36
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
कंप, घाम, अश्रुपात, कंठातील स्वरबदल—आणि पुन्हा पुन्हा आनंद इत्यादींची अकस्मात्, अकारण अनुभूती—भक्तामध्ये आपोआप प्रकट होते।
Verse 37
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
हे अव्यभिचारी लक्षणे वेगवेगळी दिसोत वा सर्व एकत्र, त्यांवरून ते नरोत्तम ओळखावे; आणि त्यांचे भाव मंद, मध्यम व उत्तम—अशा तीन पातळ्यांनी प्रकट होतात।
Verse 38
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
जसे अग्नीचा समावेश झाल्यावर लोखंड केवळ लोखंड राहत नाही, तसेच माझ्या सान्निध्यामुळे तुम्ही केवळ मनुष्य राहात नाही।
Verse 39
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
हात-पायांसारख्या साम्यामुळे जे रुद्र मर्त्यदेह धारण करतात, त्यांना सामान्य लौकिक जन समजून पंडिताने कधीही अवमान करू नये।
Verse 40
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
जे व्यामूढचित्त मनुष्य त्यांचा अवमान करतात, ते आयुष्य, श्री, कुलमान आणि शील गमावून स्वतःस नरकपतन ओढवून घेतात।
Verse 41
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
ब्रह्मा, विष्णू आणि देवेशांचे पदही तराजूत तोलले तरी, माझ्याद्वारे उद्धृत त्या महात्म्यांच्या अवस्थेपुढे तुच्छ ठरते—जे माझ्याव्यतिरिक्त अन्य कशावरही अवलंबून नाहीत।
Verse 42
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
अशुद्ध ‘बौद्ध’ प्रकारचे ऐश्वर्य, तसेच प्रकृतिजन्य व पुरुषप्रयत्नातून मिळणारे लौकिक सामर्थ्य—हे सर्व गुणांच्या अधीन असलेले ईश्वरत्व आहे; म्हणून गुणातीत पद इच्छिणाऱ्यांनी यांचा त्याग करावा।
Verse 43
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
मग अधिक बोलून काय उपयोग? परम श्रेय प्राप्तीचा एकच उपाय—कुठल्याही कारणाने का होईना, माझ्या शिवस्वरूपात मनाची दृढ आसक्ती होऊ दे।
Verse 44
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
उपमन्यु म्हणाला—अशा रीतीने परमात्मा श्रीकंठनाथ शिवाने जगतांच्या हितासाठी अध्यात्मज्ञानाच्या साराचा हा संक्षिप्त संग्रह सांगितला।
Verse 45
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
या विज्ञान-संग्रहात वेद-शास्त्रे संपूर्णपणे प्रतिपादिली आहेत; तसेच इतिहास-पुराणेही—हा विद्येचा विस्तृत व्याख्यान-विस्तार आहे।
Verse 46
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
ज्ञान, ज्ञेय तत्त्व, आचरणीय साधना, अधिकारी, साधन आणि साध्य—हे षडर्थ; हा त्यांचा संक्षिप्त संग्रह आहे।
Verse 47
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
गुरूंनी अधिकृत केलेले ज्ञान हेच खरे उपदेश—ज्ञेय त्रय: पाश, पशु आणि पति (परमेश्वर शिव) यांचे बोध. आणि जो भक्त विधिपूर्वक अधिकारी असेल, त्याने शिवलिंग-पूजनादी अनुष्ठान अवश्य करावे।
Verse 48
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
साधनाची सुरुवात शिवमंत्रापासून होते आणि साध्य म्हणजे शिवसमानता. या षडर्थ-संग्रहाचे ज्ञान झाल्यास साधकास सर्वज्ञता प्राप्त होते असे म्हणतात.
Verse 49
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
प्रथमं यज्ञादि कर्मे भक्तीने, आपल्या वित्तानुसार करावीत. बाह्य विधींनी शिवाची अर्चना करून नंतर अंतर्याग—अंतःयज्ञ—यात तत्पर व्हावे.
Verse 50
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
ज्या महात्म्याची रती अंतरी आहे, बाह्य आचारांत नाही—अंतःशुद्धीच्या पुण्यगौरवाच्या आदरामुळे—त्याला बाहेरचे कर्म करणे अनिवार्य नाही.
Verse 51
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
हे कृष्णा, जो ज्ञानामृताने तृप्त आहे आणि भक्तीने शैव—शिवस्वरूप—झाला आहे, त्याला अंतरी वा बाहेरी कधीही कोणतेही बंधनकारक कर्तव्य उरत नाही.
Verse 52
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
म्हणून क्रमाने बाह्य व आभ्यंतर—दोन्ही आसक्ती—सोडून, ज्ञानाने ज्ञेय तत्त्व (परम पति) पाहावे आणि अज्ञानही त्यागावे.
Verse 53
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
चित्त शिवामध्ये एकाग्र नसेल तर केलेल्या कर्माचेही काय प्रयोजन? आणि चित्त खरोखर एकाग्र असेल तर मग कर्माचेही काय प्रयोजन?
Verse 54
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
म्हणून कर्म करावे वा न करावे—बाह्य विधी असो वा अंतःसाधना—ज्या कोणत्याही उपायाने, चित्त दृढपणे शिवामध्ये स्थापन करावे.
Verse 55
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
ज्यांचे चित्त शिवात निमग्न आहे आणि ज्यांची बुद्धी दृढ स्थिर आहे, अशा सत्पुरुषांना इहलोकी व परलोकी सर्वत्र परम शांती व तृप्ती लाभते।
Verse 56
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
इहलोकीच ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राने सिद्धी प्राप्त होतात. म्हणून परा-अपरा विभूतीच्या परम पूर्णतेसाठी याच मंत्राने भगवान् शिवाचा साक्षात्कार करावा।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than narrative: it records Śiva’s instruction to Devī on conduct, observances, and yogic markers for devotees and dvijas, not a distinct mythic episode.
It frames ‘signs’ (liṅgas) of yogins as inner-realization validated by outer discipline: detachment (saṅga-nivṛtti), Śiva-jñāna, and purity are expressed through regulated worship, diet, and Śaiva markers (bhasma/rudrākṣa).
Rather than avatāras, the chapter highlights manifestations of Śaiva identity in practice—liṅga worship, bhasma-sevana, rudrākṣa-dhāraṇa, and vrata-timing (parvan/caturdaśī)—as embodied forms of devotion.