अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
अध्याय ४० मध्ये उपदेशानंतर प्रत्यक्ष अनुष्ठान व तीर्थयात्रेचे वर्णन येते. सूत सांगतात की वायू यदव व उपमन्यु यांच्या संदर्भातील ज्ञानयोगाचा वृत्तांत मुनिसभेत सांगून अंतर्धान पावतो. मग नैमिषारण्यातील ऋषी पहाटे सत्रयज्ञाच्या समाप्तीसाठी अवभृथस्नानास जातात. ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने देवी सरस्वती मधुर जलांची शुभ नदीरूपाने प्रकट होते; ऋषी स्नान करून यज्ञ पूर्ण करतात. शिवसंबंधी जलांनी देवतांचे तर्पण करून, पूर्वघटना स्मरून ते वाराणसीकडे निघतात. मार्गात हिमालयातून दक्षिणेकडे वाहणाऱ्या भागीरथी (गंगा) मध्ये स्नान करून पुढे जातात. वाराणसीला पोहोचून उत्तरवाहिनी गंगेत स्नान करून विधिपूर्वक अविमुक्तेश्वर लिंगाची पूजा करतात. प्रस्थानाच्या वेळी आकाशात कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी, सर्व दिशांत पसरलेले अद्भुत दिव्य तेज दिसते; भस्मधारी पाशुपत सिद्ध शेकड्यांनी येऊन त्या तेजात विलीन होतात, ज्यातून उच्च शैव सिद्धी व शिवशक्तीच्या परात्पर स्थानाचा संकेत मिळतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः । प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्
श्रीसूत म्हणाले—अशा रीतीने उपमन्युकडून यादवाने (कृष्णाने) प्राप्त केलेला मुक्तिदायक ज्ञानयोग मुनिंना सांगून, प्रणाम करून आलेल्या त्या ऋषींमुळे अंतःकरण उजळून वायू तत्क्षणी आकाशात उडाला आणि संध्याकाळपर्यंत दृष्टीआड झाला।
Verse 2
ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः । सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः
त्यानंतर पहाटे नैमिषारण्यातील तपोधन सर्व ऋषी सत्राच्या समाप्तीला अवभृथ-स्नान करण्यासाठी एकत्र निघाले।
Verse 3
तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती । प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा
तेव्हा ब्रह्माच्या आज्ञेने देवी—साक्षात् सरस्वती—प्रसन्न झाली आणि मधुर जलाची ती शुभ नदी प्रवाहित होऊ लागली।
Verse 4
सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः । समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्
सरस्वती नदी पाहून मुनी आनंदित झाले. सुरू केलेले सत्र पूर्ण करून त्यांनी तेथे विधिपूर्वक अवगाहन (स्नान) केले।
Verse 5
अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः । स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति
मग त्यांनी शिवसंबंधी त्या पवित्र जलांनी देवतादींना विधिपूर्वक तर्पण केले; आणि पूर्ववृत्तांत स्मरत स्मरत वाराणसीकडे प्रस्थान केले।
Verse 6
तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् । दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः
तेव्हा त्यांनी हिमवताच्या पायथ्यापासून उतरत दक्षिणाभिमुख वाहणारी भागीरथी पाहिली; तेथे स्नान करून त्या पवित्र तीरावरून पुढे निघाले।
Verse 7
ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते । तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च
नंतर वाराणसीस पोहोचताच ते सर्वजण आनंदित झाले; आणि जिथे गंगेचा प्रवाह उत्तरवाहिनी आहे, तिथे अवगाहन करून त्यांनी पवित्र स्नान केले।
Verse 8
अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः । प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्
अविमुक्तेश्वर लिंगाचे दर्शन घेऊन विधिपूर्वक पूजन केल्यावर, तेथून निघण्यास उद्यत होताच त्यांनी आकाशात एक दिव्य तेजस्वी प्रकाश पाहिला।
Verse 9
सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् । आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्
ते तेज कोट्यवधी सूर्यांसारखे दीप्त—दिव्य व महाअद्भुत—आणि स्वतःच्या प्रभेने सर्व दिशांचे अंतराल व्यापून टाकत होते।
Verse 10
अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः । मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि
मग भस्माने आच्छादित देह असलेले सिद्ध पाशुपत साधक शेकडोनी तेथे आले; आणि ते मुनि जवळ जाऊन त्या प्रभूच्या तेजातच लीन झाले।
Verse 11
तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु । सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्
त्या महात्मा तपस्वी अशा रीतीने लीन होताच, ते तेज तत्क्षणी अंतर्धान पावले; ही गोष्ट अत्यंत अद्भुत वाटली।
Verse 12
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः । किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति
ते महान् आश्चर्य पाहून नैमिषारण्यातील महर्षी—हे काय आहे असे न कळून—स्पष्टीकरणासाठी ब्रह्मवनाकडे निघाले।
Verse 13
प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः । दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः
त्यांच्या प्रस्थानापूर्वीच लोकपावन पवनदेव पुढे गेले. तेथे नैमिषारण्यातील ऋषींचे त्यांना दर्शन झाले आणि त्या महात्म्याशी त्यांचा पवित्र संवाद झाला।
Verse 14
शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे । समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्
मग श्रद्धा व निर्मळ बुद्धीने ते अंबा (पार्वती) व गणांसह शिवामध्ये दृढपणे प्रतिष्ठित झाले; आणि त्या सत्रिणांचे दीर्घकाळ चाललेले सत्रही यथोचित पूर्ण झाले।
Verse 15
विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये । स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति
जगाचा धाता, ब्रह्मयोनि ब्रह्मा यांना यथोचित निवेदन करून, आपल्या कार्यासाठी अनुमती मिळाल्यावर तो आपल्या धामाकडे निघून गेला।
Verse 16
अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च । परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः
त्यानंतर ब्रह्मा त्या स्थानी आले, जिथे तुम्बुरु आणि नारद परस्पर स्पर्धा करीत गाण्याविषयी वाद घालीत होते।
Verse 17
तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः
त्या उद्भवलेल्या गीतांच्या रसांनी आनंदित होऊन तो समत्व-शांतीत स्थित राहतो। गंधर्व व अप्सरांनी सेवित होऊन तो सुखाने निवास करतो.
Verse 18
तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः । मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्
तेव्हा वेळ अनुकूल नसल्यामुळे द्वारपालांनी त्यांना दारातच थांबविले. म्हणून मुनी ब्रह्माच्या भवनाबाहेर एका बाजूस संयमाने व मर्यादेने बसले.
Verse 19
अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः । साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना
तेव्हा नारदाने तुम्बुरूसह दिव्य गानकलेत समता प्राप्त केली. परमेष्ठी ब्रह्मदेवांनी त्याला देवपरिचरांच्या साहचर्यात विचरण्याची आज्ञा दिली.
Verse 20
त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः । सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः
परस्परांची स्पर्धा सोडून तो परम मैत्रीला पोहोचला. त्याच्यासह अप्सरा व गंधर्व होते आणि ते त्याला सर्व बाजूंनी वेढून होते.
Verse 21
उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् । भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव
देवाधिदेव नकुलीश्वर परमेश्वराच्या सन्निधीत वीणा वाजविण्यासाठी धाता (ब्रह्मा) आपल्या भवनातून असा बाहेर आला, जसा मेघातून सूर्य प्रकटतो.
Verse 22
तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् । प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्
मुनिगोवृष नारदांना पाहून ते षट्कुलीय भक्त नमस्कार करून बसले. मग परम आदराने त्यांनी शंभूच्या पूजेचा योग्य अवसर व विधी विचारला.
Verse 23
स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति । वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः
आणि तो म्हणाला—“हाच योग्य प्रसंग आहे; येथून आत जाऊया।” असे बोलून, अन्य कार्यात तत्पर होऊन, तो अत्यंत घाईने पुढे गेला।
Verse 24
ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् । तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः
मग दाराशी उभे असलेल्यांनी ब्रह्म्याला त्यांची वार्ता कळविली. तेव्हा अंडजन्मा ते सर्व एकत्र पिंडीभूत होऊन त्या गृहात प्रविष्ट झाले।
Verse 25
प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् । समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे
प्रवेश करून त्यांनी दूरूनच देवाला भूमीवर दंडवत् प्रणाम केला. मग त्यांची आज्ञा मिळाल्यावर ते जवळ गेले, सभोवती उभे राहून भक्तिभावाने सेवेत उपस्थित राहिले।
Verse 26
तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः । वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः
तेथे उभे असलेले त्यांना पाहून कमलासन पितामह ब्रह्मदेवांनी कुशल विचारले आणि म्हणाले—“तुमचा सर्व वृत्तान्त मला ज्ञात आहे; कारण वायुदेवांनीच आम्हाला तो सांगितला आहे.”
Verse 27
भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति । इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्
देवेश म्हणाले—“वायुदेव अंतर्धान पावल्यानंतर तुम्ही पुढे काय केले?” असे ऐकून मुनिंनी अवभृथ-स्नान पूर्ण करून पुढील अनुष्ठानासाठी पुढे प्रस्थान केले.
Verse 28
गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति । दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः
गंगातीर्थाला जाणे, वाराणसीकडे यात्रा करणे, आणि तेथे देवेश्वरांनी स्थापित केलेल्या शिवलिंगांचे दर्शन घेणे—हा पवित्र उपासनेचा मार्ग आहे.
Verse 29
अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् । आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्
अविमुक्तेश्वराच्या लिंगाची एकदाही अर्चना केली तरी, आकाशात प्रकट होणाऱ्या त्या महान प्रभूच्या दिव्य तेजोराशीचे दर्शन होते.
Verse 30
मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः । याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः
तेथे मुनींचा सीमित अहंभाव विलीन होतो आणि नंतर मन‑इंद्रियांचे तेज संयमित होते. शिवाचे चिंतन करणाऱ्या आत्म्यांनाही त्यांच्या यथार्थ स्वरूपाचे प्रत्यक्ष ज्ञान प्राप्त होते।
Verse 31
सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः । मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः
त्याला प्रणाम करून त्यांनी वारंवार सर्व काही सविस्तर सांगितले. मुनींचे कथन ऐकून विश्वकर्मा आणि चतुर्मुख ब्रह्माही सावधपणे ऐकत राहिले।
Verse 32
कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा । प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा
त्याने किंचित् शिर हलवून गंभीर वाणीने म्हटले—“तुमच्यासाठी परलोकाची परम सिद्धी अगदी जवळ आली आहे।”
Verse 33
भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः । प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्
तुम्ही दीर्घ यज्ञसत्राने प्रभूची दीर्घकाळ आराधना केली आहे; आता तो प्रसाद देण्यास उन्मुख झाला आहे—असा या घटनेचा खरा अर्थ सूचित झाला।
Verse 34
वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् । तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्
वाराणसीत तुम्ही जे दिव्य, दीप्तिमान तेज पाहिले, तेच साक्षात् ‘लिंग’ म्हणून ओळखले जाते; ते परम माहेश्वर तेजच आहे।
Verse 35
तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः । मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः
तेथे त्या अवस्थेत लीन, श्रौत व पाशुपत व्रतपरायण मुनी मुक्त झाले; स्वरूपस्थ, नैष्ठिक झाले आणि त्यांची पापे दग्ध झाली।
Verse 36
प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि । स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा
हे प्राप्त केल्यास तुम्हालाही लवकरच मुक्ति मिळेल; आणि तुमच्या प्रत्यक्ष अनुभूत तेजाने हाच अर्थ स्पष्टपणे सूचित व्हावा।
Verse 37
तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् । प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्
तेथे तुमच्यासाठी हा काळ दैवयोगाने स्वतःच येऊन पोहोचला आहे. म्हणून देवांनी सेविलेल्या मेरुपर्वताच्या दक्षिण शिखराकडे प्रस्थान करा.
Verse 38
सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः । प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः
तेथे माझा पुत्र, परम मुनी सनत्कुमार वास करतो; तो भूतनाथ शिवाच्या सेवक-प्रभू नंदीच्या साक्षात आगमनाची प्रतीक्षा करीत आहे.
Verse 39
पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् । अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः
पूर्वी सनत्कुमाराने परमेश्वराचे दर्शन करूनही अज्ञानामुळे स्वतःला सर्व योगींचा अधिपती मानून अभिमान धरला; त्यामुळे त्याचा विनय दूषित झाला.
Verse 40
अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः । ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः
अतिनिर्भय होऊन त्याने उठून आदर करणे इत्यादी योग्य शिष्टाचार केला नाही. म्हणून त्या अपराधामुळे क्रुद्ध नंदीने त्याला महान उंट केले.
Verse 41
अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया । उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै
मग बराच काळ गेल्यावर, त्याच विषयाचे शोक करत मी देव व देवीची उपासना केली आणि नंदीला देखील विधिपूर्वक प्रसन्न केले.
Verse 42
कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता । प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्
प्रयत्नाने कसेतरी त्याची उंटासारखी अवस्था (अधःपतन) थांबवली गेली, आणि तो पूर्वीप्रमाणे सनत्कुमाराची निर्मळ कुमारावस्था पुन्हा प्राप्त झाला.
Verse 43
तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् । अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः
तेव्हा महादेव जणू स्मित करीत गणाधिपाला म्हणाले—“या मुनीने केवळ माझीच अवज्ञा करून अहंकाराने असे केले आहे।”
Verse 44
अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ । ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्
म्हणून, हे अनघा, तूच त्याला माझे यथार्थ स्वरूप सांग. ब्रह्म्याचा प्रथमज पुत्र असूनही तो मला जणू मोहग्रस्तासारखा स्मरतो।
Verse 45
मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः । धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति
हा माझ्याच द्वारा शिष्य म्हणून दिलेला आहे—जो माझ्या ज्ञानपरंपरेचा प्रवाह पुढे नेईल. तो तुझा धर्माध्यक्षाभिषेक विधिपूर्वक पार पाडील।
Verse 46
स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः । यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्
अशा रीतीने पुन्हा संबोधित झाल्यावर सर्व भूतगणांचा अग्रणी प्रातःकाळी मस्तक नमवून ती परम आज्ञा भक्तिभावाने स्वीकारून गेला।
Verse 47
तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् । प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्
तसेच सनत्कुमारही माझ्या आज्ञेने मेरू पर्वतावर या गणाच्या प्रसादासाठी अत्यंत दुश्चर तपश्चर्या करीत आहेत।
Verse 48
द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् । तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति
‘गणेशभेटीपूर्वी तुम्ही नक्कीच त्यांचे दर्शन घ्या. त्यांची कृपा मिळावी म्हणून नंदी लवकरच तेथे येईल.’
Verse 49
इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना । कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः
अशा रीतीने विश्वयोगीने तात्काळ आज्ञा देऊन पाठविल्यावर, मुनी मेरू पर्वताच्या दक्षिणेकडील ‘कुमारशिखर’ शिखराकडे निघाले।
Frequently Asked Questions
The Naimiṣa sages complete their satra with an avabhṛtha bath enabled by Sarasvatī’s manifestation, then undertake a tīrtha-journey to Vārāṇasī, worship Avimukteśvara, and witness an all-pervading divine tejas into which Pāśupata siddhas merge.
The tejas functions as an epiphanic marker of Śiva’s supra-empirical presence: it is direction-pervading, sun-like beyond measure, and becomes a locus of absorption for siddhas, implying liberation/attainment through proximity to Śiva’s power rather than merely external ritual merit.
Sarasvatī appears as a sweet-water river by Brahmā’s command; Bhāgīrathī/Gaṅgā is encountered and ritually used; Vārāṇasī (Kāśī) is central; and the Avimukteśvara liṅga is the key icon of worship preceding the celestial radiance and Pāśupata siddha convergence.