विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti

Verse 1

ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे

ॐ। समस्त संसारचक्राच्या भ्रमणाचे कारण असलेल्या भगवान् शिवांना नमस्कार; गौरीच्या स्तनतटद्वयाच्या कुंकुमाने ज्यांचे विशाल वक्ष अंकित आहे।

Verse 2

सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे

सूत म्हणाले—उपमन्यूने भगवंताचा प्रसाद प्राप्त करून असे बोलून झाल्यावर, नियमाप्रमाणे उठलेले वायुदेव, सूर्य मध्याह्नी येताच प्रकट झाले।

Verse 3

ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्

नैमिषारण्यात वसणारे ते सर्व ऋषी—“हा विषय आता विचारलाच पाहिजे”—असा निश्चय करून, पुढे प्रश्न करण्यास उद्यत झाले।

Verse 4

कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्

ते रोज पूर्वीप्रमाणे आपापले कर्तव्य करून, भगवंत येताना पाहून, मग श्रद्धेने समोर बसले।

Verse 5

अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्

नियमाच्या समाप्तीला, आकाशोद्भव ते भगवान्, मुनिसभेच्या मध्यभागी सजवलेल्या श्रेष्ठ आसनावर विराजमान झाले।

Verse 6

सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्

सुखासनावर बसलेले, लोकांनी नमस्कारलेले वायुदेव, ईशाच्या श्रीमद् विभूतीला हृदयात धारण करून, हे वचन बोलले।

Verse 7

तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्

मी त्या सर्वज्ञ, अपराजित महादेवाची शरण घेतो; ज्याची विभूतीच हे संपूर्ण चराचर जगत आहे.

Verse 8

इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः

अशी शुभ वाणी ऐकून, ज्यांचे कल्मष क्षीण झाले होते ते ऋषी विभूतीचा विस्तार ऐकण्याची इच्छा धरून परम वचन बोलले।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्

ऋषी म्हणाले—हे भगवन्! आपण महात्मा उपमन्यूचा वृत्तांत सांगितला की क्षीरासाठी केलेल्या तपानेही त्याने परमेश्वर शिवांकडून परम वर प्राप्त केला।

Verse 10

दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

तो अक्लिष्टकर्मा वासुदेव श्रीकृष्णांनी त्याला दर्शन दिले. त्यानंतर धौम्याचा अग्रज पाशुपत व्रत आचरून (तदनुसार पुढे वागला).

Verse 11

प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्

तो परम ज्ञान त्याने प्राप्त केले, असे आपण पूर्वीच ऐकले आहे। मग श्रीकृष्णाला ते सर्वोच्च पाशुपत ज्ञान कसे प्राप्त झाले?

Verse 12

वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः

वायू म्हणाला—सनातन वासुदेव स्वेच्छेने अवतार घेऊनही जणू मानुष्यभावाची निंदा करीत असल्याप्रमाणे देहशुद्धीचे आचरण त्यांनी केले.

Verse 13

पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्

पुत्रप्राप्तीसाठी तप करण्याकरिता तो त्या महामुनीच्या आश्रमात गेला. ऋषींनी तो आश्रम पाहिला आणि तेथेच त्या मुनिंचे दर्शन घेतले.

Verse 14

भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्

त्यांचे सर्व अंग पवित्र भस्माने उजळले होते; मस्तकावर त्रिपुंड्र अंकित होते. रुद्राक्षमाळा हेच त्यांचे भूषण, आणि जटांच्या मंडलाने ते शोभून दिसत होते.

Verse 15

तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्

शिष्यरूप मुनिंनी त्यांना असे वेढले होते जसे शास्त्रे वेदाला आवृत करतात. महातेजस्वी उपमन्यु तेथे शांत, स्थिर, आणि शिवध्यानात पूर्णतः तल्लीन होते.

Verse 16

नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्

त्यांना पाहताच कृष्णाच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले; त्याने नमस्कार केला आणि मोठ्या मानाने तीनदा प्रदक्षिणा घातली।

Verse 17

नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः

तेव्हा सर्व मल नष्ट झाला—मायाजन्यही आणि कर्मजन्यही. तपस्येने तो कृष्ण (बंधनकारी) मल क्षीण झाला आणि उपमन्यु विधिप्रमाणे शुद्ध झाला.

Verse 18

भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्

मग ‘अग्नि…’ इत्यादी मंत्रांचा क्रमाने जप करून त्याला पवित्र भस्म लावले. त्यानंतर साक्षात् प्रभूचे पाशुपत व्रत—बारा महिन्यांचे—आचरावे.

Verse 19

कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः

विधिपूर्वक साधना करवून मुनिने त्याला उत्तम ज्ञान दिले. तेव्हापासून प्रशंसित व्रतांनी युक्त मुनिंनी त्या कृष्णास मान देऊन स्तुती केली.

Verse 20

दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्

सर्व दिव्य पाशुपत भक्त त्याला वेढून श्रद्धेने उभे राहिले. मग गुरूच्या आज्ञेने परमशक्तिमान कृष्ण पुढे प्रवृत्त झाला.

Verse 21

तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः

पुत्रप्राप्तीसाठी त्याने अंबेसह शंकराला उद्देशून तप केले. त्या तपाचा एक वर्ष पूर्ण होताच त्याला त्या परमेश्वराचे दर्शन झाले।

Verse 22

श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः

अंबेसह, गणांनी सेवित शिव परम तेजाने युक्त होते. वर देण्यासाठीच ते हराच्या त्या मंगलमय सुंदर रूपाने प्रकट झाले होते।

Verse 23

स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः

प्रणाम करून, योग्य रीतीने हात जोडून कृष्णाने स्तुती केली. आणि जमलेल्या गणसमूहात श्रेष्ठ असा सांब त्याला स्वतःचा पुत्र म्हणून प्राप्त झाला।

Verse 24

तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः

विष्णूच्या तपाने प्रसन्नचित्त होऊन शिवाने निश्चयच वर दिला; कारण त्याच वेळी सांब महादेवाने आपल्या अंशातून पुत्र प्रदान केला।

Verse 25

तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः

म्हणून त्याने जांबवतीच्या पुत्रास ‘सांब’ असे नाव दिले। अशा रीतीने अमितकर्मा श्रीकृष्णाची ही सर्व कथा सांगितली.

Verse 26

महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा

शंकरापासून महर्षींना ज्ञानलाभ आणि पुत्रलाभ—दोन्ही प्राप्त झाले। जो हे नित्य कीर्तन करील, जो ऐकेल, किंवा इतरांना ऐकवील—तोही त्या पुण्यफळाचा भागी होतो।

Verse 27

स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते

तो विष्णुतत्त्वाचे ज्ञान प्राप्त करून, त्यांच्याच सहवासात आनंद मानतो।