शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
या अध्यायात उपमन्यु सांगतो की चराचर संपूर्ण विश्व हे देवदेव शिवाचेच ‘विग्रह’ आहे; पण पाशबंधनाच्या जडत्वामुळे बद्ध जीवांना हे कळत नाही. एकच तत्त्व अनेक प्रकारे वर्णिले जाते—अविकल्प परम अवस्था न जाणणारे मुनिसुद्धा विविध वचने बोलतात—अशी एकता व बहुलता यांतील ताणतणावाची मीमांसा येथे आहे. अपर ब्रह्म म्हणजे भूततत्त्वे, इंद्रिये, अंतःकरण व विषयसमूह; पर ब्रह्म म्हणजे चिदात्मा शुद्ध चैतन्य. ‘ब्रह्म’ शब्दाची व्युत्पत्ती (बृहत्त्व/बृंहणत्व) सांगून, दोन्हीही ब्रह्माधिपती प्रभु शिवाचेच स्वरूप आहेत असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे विश्व विद्या-अविद्या-रचनेने उभे आहे—विद्या सत्याशी अनुरूप चेतन ज्ञान, अविद्या अचेतन मिथ्याग्रह; भ्रांती व यथार्थसंवित्ती यांचा भेद दाखवून निष्कर्ष—सत् व असत् दोन्हींचा स्वामी शिवच या द्वयांचा व त्यांच्या ज्ञानफलांचा नियंता आहे।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्
उपमन्यु म्हणाले—हे सर्व चराचर विश्व देवाधिदेव भगवान् शिवाचेच प्रकट विग्रह आहे; परंतु पाशांच्या भारामुळे बद्ध पशुजीव त्याला तसे ओळखत नाहीत.
Verse 2
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः
हे यदुनंदना, महर्षी त्या एकालाच अनेक प्रकारे सांगतात; कारण त्याचा परम, अविकल्प (निर्विकल्प) भाव न जाणता ते विविध शब्दांनी वर्णन करतात.
Verse 3
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्
काही जण महादेवाला अपर ब्रह्मरूप आणि पर ब्रह्मस्वरूप असे दोन्ही म्हणतात; तोच अनादि, अनिधन, परम तत्त्व आहे.
Verse 4
भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
भूत, इंद्रिये, अंतःकरण, प्रधान व विषयात्मक जे ब्रह्म ते ‘अपर ब्रह्म’ म्हणून सांगितले आहे; आणि जे शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहे तेच ‘पर ब्रह्म’ होय.
Verse 5
बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः
बृहत्त्वामुळे किंवा सर्वांना वाढविण्याची-विस्तारण्याची शक्ती (बृहणत्व) असल्यामुळे त्याला ‘ब्रह्म’ म्हणतात. ही दोन्ही ब्रह्माचीच रूपे आहेत—त्या प्रभूची, जो ब्रह्माचाही अधिपती आहे.
Verse 6
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः
हे संपूर्ण विश्व—विद्या व अविद्या-युक्त—विश्वगुरु सर्वव्यापी प्रभूचेच स्वरूप आहे; यात संशय नाही, कारण विश्व त्याच्या वशात आहे.
Verse 7
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते
ते परम शैव तत्त्व ‘भ्रांती’, ‘विद्या’ आणि ‘परा’—अशा स्वरूपाचे मानतात. पदार्थांविषयी यथार्थाच्या विरुद्ध जी बुद्धी, तीच अनेक प्रकारची ‘भ्रांती’ म्हणतात.
Verse 8
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते
यथार्थाच्या अनुरूप जी संवित्ती, ती ‘विद्या’ म्हणून कीर्तिली जाते. जे तत्त्व विकल्परहित आहे, तेच ‘परम’ असे अभिधीयते.
Verse 9
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते
विपरीततेमुळे वेदवाद्यांनी ‘असत्’ हा शब्द कथिला आहे. परंतु शिव हे सत् व असत्—दोन्हींचे स्वामी असल्याने त्यांना ‘सदसत्पति’ म्हणतात.
Verse 10
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
काही जण परमाला क्षर-अक्षरात्मक म्हणतात, तर काही त्याला क्षर-अक्षरांच्या पलीकडे म्हणतात. सर्व भूतें ‘क्षर’ आहेत; आणि अंतःस्थित अचल कूटस्थ तत्त्व ‘अक्षर’ म्हणून ओळखले जाते।
Verse 11
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः
ती दोन्ही परमेश्वराची रूपे आहेत, कारण ती त्याच्या अधीन आहेत. पण त्यांच्याही पलीकडे शांत शिव आहेत; ते क्षर आणि अक्षर—दोन्हींपलीकडे स्मरणीय आहेत।
Verse 12
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्
काही मुनी म्हणतात की शिव समष्टि व व्यष्टि—दोन्ही रूप आहेत, आणि समष्टि-व्यष्टि दोन्हींचे कारणही आहेत; म्हणून शिवच परमकारण आहेत।
Verse 13
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्
ज्ञानी समष्टिला अव्यक्त आणि व्यष्टिला व्यक्त म्हणतात. ही दोन्ही परमेश्वराची रूपे आहेत; ती त्याच्या इच्छेने प्रवृत्त होतात।
Verse 14
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्
त्या दोघांच्या कारणाधारभावाने शिवच परमकारण आहे असे सांगितले जाते. कारणतत्त्व जाणणारे त्यांना समष्टी व व्यष्टी—दोन्हींचे कारण म्हणतात.
Verse 15
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते
काहीजण ईश्वराला जाति व व्यक्ति—दोन्ही स्वरूपाचा म्हणतात. जी देहधारी पिंडातही अखंडपणे अनुसरते, तिलाच ‘जाति’ (सामान्य) असे म्हणतात.
Verse 16
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः
व्यक्ति ही भेद-सीमारेषारूप असून ती पिंड व जाति यांचा आश्रय घेते. जाति आणि व्यक्ती—दोन्हीही त्याच्या (शिवाच्या) आज्ञेने नियंत्रित व पोषित होतात.
Verse 17
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः
म्हणून महादेवाला जाति व व्यक्ति यांनी बनलेले वपु असलेला असे स्मरले जाते. शिवाला प्रधान, पुरुष, व्यक्त विश्व आणि काळ—यांचा आत्मा असे म्हणतात.
Verse 18
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः
मनीषी म्हणतात की प्रधान म्हणजेच प्रकृती आणि क्षेत्रज्ञ म्हणजेच पुरुष. तसेच व्यक्त जगत तेवीस तत्त्वांनी बनलेले आहे असे ते सांगतात.
Verse 19
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः
काल हा समस्त कार्य-प्रपंचाच्या परिणामाचा एकमेव कारण आहे। तोच यांचा ईश्वर, अधिपती व धाता—जो प्रवृत्ती घडवितो आणि निवृत्तीही करतो।
Verse 20
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्
आविर्भाव व तिरोभाव यांचा एकमेव कारण तोच स्वयंस्वामी अज (अजन्मा) आहे। त्याच्यापासून प्रधान, पुरुष, व्यक्त विश्व आणि काळ ही रूपे प्रकट होतात।
Verse 21
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
महेश्वर हेच त्यांचे कारण, नेता, अधिपती आणि धाता (पालक) म्हणून सांगितले आहेत। काही जण ईशाला विराट् व हिरण्यगर्भ यांचा अंतरात्मा असेही म्हणतात।
Verse 22
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः
कवी-ऋषी शिवाला लोकांचा कारणरूप हिरण्यगर्भ, विश्वात्मा विराट्, सर्वांच्या अंतरी वसणारा अंतर्यामी आणि सर्वांपलीकडील परतत्त्व असे म्हणतात।
Verse 23
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
काही जण त्यांना प्राज्ञ, तैजस आणि विश्वात्मा म्हणतात; काही त्यांना तुरीय (चतुर्थ) असे सांगतात; तर काही त्यांनाच सौम्य—शांत, मंगल परतत्त्व—म्हणून जाणतात।
Verse 24
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे
काही जण त्यांना माता, मान (प्रमाण), मेय (ज्ञेय) आणि मति (बुद्धी) म्हणतात; तर काही त्यांना कर्ता, क्रिया, कार्य, करण आणि कारण—या सर्व रूपांनीच मानतात।
Verse 25
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे
काही जण आत्म्याला जागृत, स्वप्न व सुषुप्ती या अवस्थांत वसणारा म्हणतात. काही तुरीय—चौथी अवस्था—सांगतात; तर काही तुरीयातीत, सर्व अवस्थांपलीकडील परम तत्त्व म्हणतात.
Verse 26
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे
काही त्यांना निर्गुण म्हणतात, तर काही सगुण असे जाणतात. काही त्यांना संसारबंधनात म्हणतात, आणि काही शिवाला संसारापासून नित्य मुक्त घोषित करतात.
Verse 27
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
काही त्यांना पूर्ण स्वतंत्र म्हणतात, तर काही परतंत्र मानतात. काही त्यांना घोर रूप म्हणतात, आणि काही त्यांना सौम्य व मंगलमय जाणतात.
Verse 28
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः
काही त्यांना रागयुक्त म्हणतात, तर काही त्यांना वीतराग म्हणतात. काही म्हणतात ते निष्क्रिय आहेत, आणि इतर लोक त्यांना सक्रिय मानतात.
Verse 29
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते
काही त्यांना निरिंद्रिय म्हणतात, तर काही सेन्द्रिय म्हणतात. काही त्यांना ध्रुव—अचल—म्हणतात, आणि काही त्यांना अध्रुव—नियत नसलेला—म्हणून त्या परमाचे विविध वर्णन करतात.
Verse 30
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः
काही जण त्याला निःसंशय अरूप म्हणतात, तर काही त्याला रूपवान जाणतात. काही त्याला अदृश्य म्हणतात, तर काही त्याला दृश्य मानतात—परमेश्वराविषयी अशा विविध धारणा आहेत.
Verse 31
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे
काही जण म्हणतात तो वाणीने व्यक्त होतो, तर काही म्हणतात तो अवाच्य आहे। काही त्याला शब्दस्वरूप मानतात, आणि काही त्याला सर्व शब्दांपलीकडचा शिव म्हणतात।
Verse 32
केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे
काही जण त्याला चिंतामय म्हणतात, तर काही त्याला चिंतेपासून रहित मानतात। काही त्याला ज्ञानस्वरूप म्हणतात, आणि काही त्याला विज्ञान—विवेकयुक्त अनुभूतीचे ज्ञान—म्हणतात।
Verse 33
केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे
काही जण त्याला ज्ञेय म्हणतात, तर काही त्याला अज्ञेय म्हणतात। काही त्यालाच परम तत्त्व म्हणतात, आणि काही पुन्हा त्याला अपर—प्रकट तत्त्व—रूपानेही वर्णित करतात।
Verse 34
एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्
अशा रीतीने परमेष्ठिन (परमेश्वर) यांचे यथार्थ स्वरूप विविध प्रकारे कल्पिले जाते; पण नाना प्रत्यय व भिन्न-भिन्न मान्यतांच्या कारणाने मुनी अंतिम निश्चयास येत नाहीत।
Verse 35
ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्
जे सर्वभावाने परमेश्वराला शरण जातात, ते भक्त सहजच जाणतात की शिवच परम कारण आहे।
Verse 36
यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण
जोपर्यंत बद्ध पशु (जीव) अनादी ईश्वर—पुराण पुरुष, भुवनांचा अधिपती—यांचे दर्शन घेत नाही, तोपर्यंत तो पाशांनी बांधलेला दुःखात राहतो आणि या संसारात चक्राच्या नेमीप्रमाणे वारंवार फिरत राहतो।
Verse 37
यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्
जेव्हा द्रष्टा सुवर्णवर्ण प्रभू—सर्वकर्ता ईश्वर, परम पुरुष, ब्रह्म्याचा उगम—यांचे दर्शन घेतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य-पाप दोन्ही झटकून टाकून निर्मळ होतो आणि त्याच्याशी परम साम्य (एकत्व) प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily doctrinal rather than event-driven: Upamanyu teaches metaphysical identity of Śiva and the cosmos, not a discrete mythic episode.
It encodes a non-dual theological claim: multiplicity (carācaram) is not outside Śiva but a manifestation-mode, while Śiva remains the transcendent, vikalpa-free reality.
Para/apara Brahman; vidyā/avidyā; yathārtha-saṃvitti/bhrānti; and sat/asat—each pair is subordinated to Śiva as their presiding ground.