प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

उपमन्यु म्हणाले— तेथे नादस्वरूप पवित्र शब्द प्रकट झाला; तो ‘ॐ’ हा एकाक्षर ब्रह्म, जो परब्रह्माचे प्रतिपादन करतो।

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

ते तत्त्व त्या वेळी ब्रह्मा व विष्णू—दोघांनाही अज्ञातच राहिले, कारण रज-तमांनी त्यांच्या चित्तावर आच्छादन केले होते।

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

तेव्हा ते एक अक्षर चार भागांत विभागले गेले—‘अ, उ, म’ या तीन मात्रांत; आणि त्यापलीकडे अर्धमात्रा, जी नादातीत मौनात परम पति शिवाचा निर्देश करते।

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

तेथे ज्वलंत लिंगाच्या दक्षिण भागी ‘अ’कार प्रतिष्ठित आहे; तसेच उत्तर भागी ‘उ’कार आणि त्याच्या मध्यभागी ‘म’कार विराजमान आहे।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

लिंगाच्या मस्तकावर अर्धमात्रा-स्वरूप नाद ऐकू येतो. आणि परम अक्षर प्रणव (ॐ) भागांमध्ये विभागला तरी तोच सूक्ष्म नाद त्याची परात्पर सत्ता म्हणून शिल्लक राहतो।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

त्या तत्त्वाचा अर्थ जाणण्यासाठी ते दोन्ही देवही काहीच जाणू शकले नाहीत. तेव्हा वेदस्वरूप अव्यक्त प्रणव विकृतीरूपाने व्यक्त झाला, जेणेकरून त्यांना बोध होईल।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

तेथे ‘अ’कार ऋग्वेद झाला, ‘उ’कार अव्यय यजुर्वेद झाला. ‘म’कारातून सामवेद उत्पन्न झाला आणि नाद स्वतः अथर्वणी श्रुती झाला।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

त्यांनी आपल्या आत्मतत्त्वाचा अर्थ संक्षेपाने प्रकट करण्यासाठी ऋग्वेदाची स्थापना केली; आणि रजोगुणाच्या क्षेत्रात ब्रह्माला नेमले—मूर्तींमध्ये प्रथम व क्रियांमध्येही प्रथम।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

लोकांमध्ये तो सृष्टीरूप आहे; तत्त्वांमध्ये पृथ्वी आहे; आणि तत्त्वांत तो अव्यय आत्मा आहे। कला-अध्वाच्या मार्गात तोच निवृत्ती आहे; पंचब्रह्मांत तो तत्क्षणी उपस्थित आहे॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

लिंगाच्या भागांमध्ये अधोभाग ‘बीज’ म्हणून ओळखला जातो आणि तो कारणत्रयाशी संबंधित आहे। तोच तत्त्व चौसष्ट गुणांच्या ऐश्वर्याने युक्त, अणिमा इत्यादी सिद्धींनी संपन्न, बौद्ध (अंतर्बोध-शक्ती) म्हणून जाणावा॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

अशा रीतीने दहा अर्थांनी ऋचा संपूर्ण विश्व व चराचर जग व्यापून राहिली। मग यजुःने आपला दहाविध अभिप्राय वेगळा करून मांडला—यज्ञ, कर्म आणि उपासनेचा मार्ग स्थापन करून॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

गुणांमध्ये तोच सत्त्व आहे; पालनकर्त्या देवतांमध्ये तोच विष्णू आहे; मूर्तींमध्ये तोच आद्य आहे; आणि क्रियांमध्येही तोच क्रियाशक्ती आहे। लोकांमध्ये तोच ‘स्थिति’ आहे, प्रदेशांमध्ये तोच अंतरिक्ष आहे; आणि त्रितत्त्वांमध्ये तोच विद्या—जी जीवाला शिवाभिमुख करते॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

कलांच्या अध्वांत प्रतिष्ठा-शक्तीचे ध्यान करावे; पाच ब्रह्मांत वाम-भावाचे; लिंगाच्या विभागांत मध्याचे; आणि त्रिविध हेतूंमध्ये योनी—जनक स्रोत—याचे चिंतन करावे.

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

आपल्या ऐश्वर्यानुसार त्यांनी प्राकृत (भौतिक) व्यवस्था स्थापन केली. त्यातून यजुर्मय यज्ञतत्त्वाने व्यापलेले हे विश्व प्रकट झाले; नंतर दशधा-आत्मिक विश्वरचनेची कार्यशक्ती त्यांनी प्रतिष्ठित केली.

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

तमोगुणात ते रुद्र म्हणून ओळखले जातात; मूर्तींमध्ये ते आद्य आहेत; आणि क्रियांमध्ये ते संहारशक्ती आहेत. त्रिलोकीत ते संहृतिस्वरूप आहेत, आणि सर्व तत्त्वांमध्ये ते परम शिव—सर्वोच्च सत्य व स्वामी आहेत.

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

विद्या व कलांमध्ये ते अघोर आहेत; तसेच पञ्चब्रह्मांमध्येही तेच आहेत. लिंगाच्या भागांत पीठाच्या वर ते बीजिन (बीजधारी) रूपाने ध्येय आहेत; आणि कारणत्रयावर ते अधिष्ठाता आहेत.

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

अशा रीतीने पवित्र साम्नाने हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे—प्रभूच्या पौरुषानेही आणि त्यांच्या ऐश्वर्यानेही. मग अथर्वाने आत्म्याच्या निर्गुण सत्याचा प्रथम अर्थ उलगडून सांगितला.

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

त्यानंतर तो महेश्वराला साक्षात् जाणतो—मूर्तींतही विराजमान सदाशिवाला—त्या परमात्मा शिवाला, जो क्रियांमध्ये असूनही निष्क्रिय (अतीत) आहे.

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

त्याच्याच भूत-प्राण्यांवरील अनुग्रहाने जीव मुक्त होतात; आणि तो असा आहे की सर्व लोकांतही वाणी मनासह परत फिरते, त्याला गाठू शकत नाही।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

उन्मना-लोकाच्या वर अलौकिक सोम-लोक आहे; तेथे सोम होमासह नित्य वास करतो, आणि तेथेच ईश्वर सदैव निवास करतात।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

उन्मना-लोकाच्या वर जाऊन जो ते प्राप्त करतो, तो पुन्हा परतत नाही; तेथे तो शांती आणि शांतीपलीकडील शांती अनुभवतो—जी सर्वव्यापी असून प्रत्येक कलामध्येही आहे।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

पंच ब्रह्मांमध्ये तत्पुरुष आणि ईशान हेच ब्रह्म आहेत; ते लिंगाचे परम ‘मस्तक’ म्हणून सांगितले आहेत—नाद-भागांत सर्वोत्कृष्ट।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

जिथे एकमेव निष्कल भगवान् शिवाचे आवाहन करून विधिपूर्वक आराधन केले जाते, तिथे तो तत्त्वांमध्येही बिंदूपलीकडे, नादापलीकडे आणि शक्तीपेक्षाही परतर जाणवतो।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

परमार्थतः तो तत्त्वांपेक्षाही परचे परम तत्त्व—‘अतत्त्व’ स्वरूप आहे; तो त्रिविध कारणतत्त्वांपलीकडे असून मायाविक्षोभाचा मूळ कारणकर्ता तोच आहे।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

अनंतापलीकडे, शुद्धविद्येपलीकडे आणि महेश्वरापलीकडेही—सर्व विद्येश्वरांचा अधीश्वर सदाशिव याहून पर कोणी नाही।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

जो देव सर्व मंत्रांचा तनुरूप आहे, त्रिशक्तीने समन्वित आहे; पंचवक्त्र, दशभुज—साक्षात तोच शिव, जो सकलही आणि निष्कलही आहे।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

त्याहूनही परे बिंदु आहे; अर्धमात्रेपलीकडे ते परतत्त्व आहे। निशाधीश (चंद्र) पेक्षा उंच नादतत्त्व आहे, आणि नादापलीकडे परम शिव—अतीत पति—ध्वनी व चिन्हांच्या सर्व पायऱ्यांहून परे आहे।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

सुषुम्नेश्वरापलीकडे, आणि ब्रह्मरंध्रेश्वरापलीकडेही; त्याहून परे शक्ती आहे, आणि शक्तीच्याही परे परम शिवतत्त्व आहे.

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

शिव साक्षात् परम कारण आहे, तरी तो स्वतः निष्कारण आहे। तो सर्व कारणांचा धाता आहे आणि ध्यान करणाऱ्यांसाठी अविनाशी ध्येय आहे।

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

तो परम आकाशाच्या मध्यभागी विराजमान असून परमात्म्याच्या ही पलीकडे स्थित आहे। सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न, तो सर्वांचा ईश्वर आहे—पण स्वतः कोणाच्याही अधीन नाही।

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

मायेतून उत्पन्न, ऐश्वर्य-क्षेत्रातील मानवादी अशुद्ध अवस्था त्यागावी. आणि अधिशुद्ध-अध्वाच्या पलीकडील परमाला प्राप्त व्हावे म्हणून नीच व उच्च—दोन्ही तत्त्वेही सोडावीत।

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

त्यापलीकडे शुद्ध विद्या आहे; आणि तिच्याही पलीकडे उन्मना—मनातीत अवस्था—जी परमापेक्षाही पर आहे। तेच सर्वोच्च, परम ऐश्वर्य; उन्मनेपासून प्रकट, तरी स्वतः अनादी आहे।

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

ही आथर्वणी श्रुती दहा प्रकारच्या अर्थांनी शिवाला अपार, पराधीनतारहित, अतिशयरहित (अनुत्तर) आणि नित्य स्थिर असे सांगते—तो पति, अचल प्रभू, जो बद्ध जीवाला बंधनातून मुक्त करतो.

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

हे सर्वाधिक गुरु व श्रेष्ठ असल्यामुळे अथर्ववेद संपूर्ण विश्वात व्यापून आहे. पुन्हा ऋग्वेद म्हणतो—हे माझ्याकडून जाग्रत्-रूप असे सांगितले आहे.

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ज्या अंतःतत्त्वामुळे मी आत्मतत्त्वाचा नित्य प्रकाशक आहे, त्याचप्रमाणे यजुर्वेदाला मी स्वप्न-अवस्थेचे स्वरूप असे म्हटले आहे.

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

जी विद्या भोग्य-रूपाने परिणत होते, ती माझ्यातच स्थित असल्यामुळे ‘वेद्य’ ठरते. तीच अवस्था ‘सुषुप्ती’ असेही म्हणतात; असे सर्व मी सांगितले आहे.

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

माझ्या अभिप्रायानुसार स्वयं शिव—तामस-स्वरूप—हे तत्त्व सांगतो. याला ‘अथर्वाह’ असेही म्हणतात, ‘तुरा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे, आणि खरोखरच तुरीयापलीकडील ‘तुरीयातीत’ आहे.

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

म्हणून मी सांगतो की मी अध्वांपलीकडील पदात स्थित आहे; आणि अध्वस्वरूप असे जे त्रितय आहे, ते ‘शिवविद्या’च्या आत्मतत्त्व म्हणून ओळखले जाते।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

परम पदाचा साधक त्रिगुणमय व वेदत्रयीने जाणण्याजोगे तत्त्व पूर्णपणे शुद्ध करतो. सर्व अध्वा ओलांडून तो तुरीय नावाच्या अवस्थेत—निर्वाणरूप परम पदात—प्रवेश करतो.

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

त्या संपूर्ण अध्वाला अतिक्रमून ते निर्गुणस्वरूप असून या प्रपंचमार्गाचे शोधन करणारे आहे. नाद हा व्यक्त-अव्यक्त या दोहोंचा मापक व नियामक आहे; आणि नादांत ‘अहं’—अंतःचैतन्य—स्वरूप आहे.

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

म्हणून अर्थविषयी माझ्या स्वातंत्र्यामुळे मी परमेश्वरच प्रधान कारण आहे. जे काही अस्तित्वात आहे ते सर्व गुणांच्या प्रधानतेनुसार व त्यांच्या संयोगानुसार प्रकट होते.

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

ते प्रणव (ॐ) चा अर्थ समस्त रूपानेही आणि व्यस्त (विभक्त) विवेचनानेही सांगतात. म्हणून हे अक्षर सर्व अर्थांचे वाचक असल्याने एकमेव ब्रह्मच आहे.

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

तेव्हा ‘ॐ’ असा उच्चार करून शिव प्रथम समस्त जगताची सृष्टी करतो. कारण शिवच हा प्रणव आहे, आणि प्रणवच शिवस्वरूप म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

वाच्य (अर्थ) आणि वाचक (शब्द) यांचा भेद पूर्णतः निरपेक्ष नाही; म्हणून चिंतारहित रुद्र मनासह वाणीचाही अतिक्रम करतो.

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

त्या परम तत्त्वापर्यंत न पोहोचता वाणी परत फिरते; तरी तो एकाक्षराने सूचित होतो. ‘अ’ नावाच्या त्या एकाक्षरापासून आत्म्याला ‘ब्रह्म’ असे म्हणतात.

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘उ’ नावाच्या एकाक्षरापासून विष्णूचे द्विविध वर्णन केले जाते. आणि ‘म’ नावाच्या एकाक्षरापासून शिवाला रुद्र म्हणून उदाहृत केले आहे.

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

महेश्वराच्या दक्षिण अंगापासून ‘ब्रह्म-तत्त्व’ नावाने ब्रह्मा उत्पन्न झाला. त्याच्या वाम अंगापासून विष्णू प्रकट झाला; म्हणून तो ‘विद्या’ या संज्ञेने ओळखला गेला.

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

शिवाच्या हृदयातून नीलरुद्र प्रकट झाले, आणि तेच ‘शिव’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत. सृष्टीचा प्रवर्तक ब्रह्मा, स्थितीचा अधिष्ठाता विष्णू—जो मोह उत्पन्न करतो।

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

संहाराचा कर्ता रुद्र आहे, आणि सृष्टी व स्थिती—या दोन्ही शक्तींचा तो नित्य नियामकही आहे. म्हणून ते तिघे जगताची कारणे म्हणतात।

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

तीन कारणांचाही हेतु शिव आहे; तोच परम कारण आहे. हा अर्थ न जाणता रजोगुणाने बद्ध जीव परस्पर वैरात पडतात।

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

तुम्हा दोघांना बोध व्हावा म्हणून तुमच्या मध्ये लिंग प्रकट झाले. ‘एवम्—ॐ’ असे म्हणत त्यांनी मला संबोधिले—जसे येथे अथर्वणाने सांगितले आहे.

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ऋचा, यजुष्-मंत्र, साम-गान आणि सहस्रों अन्य वेदशाखा—हे सर्व वेदांत असे स्पष्ट प्रकट झाले, जणू आपल्या-आपल्या मुखानेच स्वतः उच्चारले गेले।

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

ते तत्त्व त्यांना स्वप्नानुभवासारखे भासले तरी दृढ निश्चय होत नाही. म्हणून त्या अवस्थेत त्यांच्या प्रबोधनासाठी आणि तम (अज्ञान) दूर करण्यासाठी हा उपदेश प्रवर्ततो.

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

वेदांनी जसे सांगितले आहे तसे सर्व काही लिंगातही मुद्रित होते। लिंगावर ते मुद्रित पाहताच त्या वेळी शिवलिंगाचे उपासक प्रसादरूप कृपा प्राप्त झाले.

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

मन शांत झाल्यावर ते दोन्ही देव पूर्ण जागृत झाले. त्यांनी षडध्वांची उत्पत्ती व लय तसेच त्यांचे यथार्थ स्वरूप स्पष्टपणे जाणले.

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

त्याहूनही परे परम धाम आहे आणि त्या तेजस्वी धामाचा पुरुष—ईश्वर शिव; तो निरुत्तर ब्रह्म, निष्कल व अविभाज्य आहे.

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

पशु व पाश यांनी युक्त अशा या प्रपंचाचा पति शिव याला मी सदा वंदन करतो. तो सर्वथा निर्भय, वाढ-घट यांपलीकडे आणि अव्यय आहे.

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

तो बाह्य व अंतः—दोन्ही व्यापूनही ‘बाह्य-आंतरिक’ या भेदापासून रहित आहे। तो सदा अतिशय-रहित, शाश्वत, आणि विश्वलोकांच्या व्यवस्थेपेक्षा विलक्षण आहे।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

तो लक्षणरहित, अवर्णनीय, आणि वाणी व मनाच्या पलीकडचा आहे। तो शुद्ध प्रकाश-चैतन्याचा एकरस—सदा शांत, प्रसन्न, आणि नित्य स्वयंप्रकाशमान आहे।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

तेव्हा ब्रह्मा व नारायण यांनी विरूपाक्ष देव—जो सर्व कल्याणाचे धाम असून अशा दिव्य शक्तीने संयुक्त आहे—यास ओळखून त्याचे परम देवत्व जाणले।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

ते दोघे भयभीत होऊन मस्तकी अंजली धरून बोलले। ब्रह्मा म्हणाला—“मी अज्ञ असो वा ज्ञ, हे देव! आदौ मला तूच निर्माण केलेस।”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

अशी भ्रांती झाल्यावर येथे दोषी कोण? हे प्रभो! तू समोर सन्निहित आहेस—माझे हे अज्ञान दूर होवो; मला क्षमा कर।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

निर्भय होऊन कोण स्वतःचे वा परक्याचे कर्तव्य सांगू शकेल? तरीही देवदेव महादेवाच्या विषयात आमचा वादही शोभनीय आहे, कारण तो यथोचित धर्मनिर्णयासाठीच आहे।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

कारण आपण, हे नाथ, आपल्या चरणांशी प्रणाम केल्याचे फळ देता. विष्णू म्हणाले—हे देव, आपल्या महिमेचे स्तवन करण्यास वाणी समर्थ नाही; आपल्या महिमेस सम काहीच नाही।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

प्रभूच्या समोर आज्ञाधारकांसाठी मौन धरणेही अपराध ठरते. येथे या वेळी एवढेच योग्य—“काय सेवा करावी?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

अजाणतेपणी मी जे काही बोललो, त्याबद्दल आता मी तुम्हाला प्रणाम करतो. तुम्ही दिलेले ‘कारणत्व’चे पद तुमच्या मायेमुळे मोहित होऊन मी विसरलो।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

मोहित होऊन आणि अहंकाराने ग्रस्त होऊन मी पुन्हा शासित होत आहे. अनेक विनवण्या करून काय उपयोग? हे ईश्वर, मी अत्यंत भयभीत आहे।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

कारण मी तुला—जो खरोखर अपरिमेय आहेस—मोजून परिभाषित करण्यास उद्यत झालो; म्हणून लोक तुला महादेव, भयभीतांच्या आर्तिदुःखाचा नाश करणारा, असे स्तवितात।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

म्हणून, हे शंकर, आज माझा हा अपराध क्षमा करणे तुम्हालाच योग्य आहे—असे त्या दोन ईश्वरांनी विनविले; तेव्हा महेश्वरास हे निवेदन कळले।

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

प्रसन्न होऊन प्रभूंनी त्या दोन्ही देवांवर अनुग्रह केला आणि मंद हास्यपूर्वक म्हणाले—ईश्वर उवाच: हे वत्सांनो! हे विधे (ब्रह्मा) आणि हे विष्णो! तुम्ही दोघेही माझ्या मायेमुळे मोहित झाला आहात।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

प्रभुत्वाच्या अहंकारामुळे तुम्ही दोघे परस्पर बुद्धीत वैरभाव धारण केला; वाद युद्धाच्या टोकापर्यंत नेऊनही तुम्ही खरोखर थांबलात नाही।

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

त्यानंतर, जगताचे कारणतत्त्व असूनही तुमच्या दोघांची प्रजासृष्टी खंडित झाली; कारण अज्ञान व मान यांपासून उत्पन्न होऊन तुमच्यातही परस्पर वैमनस्य इत्यादी दोष आले।

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

तुमचा दर्प व मोह निवर्तविण्यासाठी हे कर्म मीच केले; म्हणून आज माझ्या लिंग-आविर्भाव-लीलेने तुम्ही दोघेही रोखले व संयमित झाले आहात।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

म्हणून पुढील सर्व वाद आणि सर्व लज्जा पूर्णपणे टाका; आणि मत्सररहित होऊन तुम्ही दोघेही आपापले योग्य कर्म यथाविधी करा।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

पूर्वी माझ्या आज्ञेनुसार मीच तुम्हा दोघांना समस्त ज्ञानाच्या संहिता दिल्या, जेणेकरून या कार्यात तुमचे कारणत्व (उपकरणत्व) दृढपणे प्रसिद्ध होईल।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

ते परम मंत्ररत्न—‘सूत्र’ या नावाने प्रसिद्ध, पंचाक्षरमय—जे मी स्वतः संपूर्ण उपदेशिले होते, ते सर्व आज तुम्ही दोघांनी विसरले आहे।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

माझ्या आज्ञेने मी सर्व काही पुन्हा पूर्ववत् देत आहे; कारण तुमच्या दोघांशिवाय तो सृष्टीचे पालन व रक्षण करण्यास समर्थ नाही।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

असे सांगून महादेवांनी नारायण व पितामह (ब्रह्मा) यांना ज्ञानसंहितेसह मंत्रांचा राजा—मंत्रराज—प्रदान केला.

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

त्यांनी महेश्वराची ती महान, दिव्य व परम आज्ञा प्राप्त केली; तसेच गूढार्थ मंत्ररत्न आणि सर्व पवित्र कला संपूर्णपणे मिळाल्या।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

देवाधिदेव भगवान शिवांच्या चरणी दंडवत् प्रणाम करून, ते दोघे तेव्हा तेथे निर्भय उभे राहिले—मन आनंदात स्थिर व तल्लीन झाले।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

याच वेळी ईश्वराच्या अद्भुत, इंद्रजालासारख्या प्रभुत्वाने लिंग कुठेतरी तिरोहित झाले; आणि ते दोघेही ते पुन्हा पाहू शकले नाहीत।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

मग स्नेहबंध अचानक तुटल्याने ते ‘हाय हाय’ म्हणत विलाप करू लागले आणि परस्परांना म्हणाले—“हे घडलेले असत्य कसे असेल, हे काय झाले?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

शंभूच्या अचिंत्य वैभवाचे चिंतन करून ते दोघेही व्यथामुक्त झाले। परम मैत्री प्राप्त करून त्यांनी परस्परांना प्रेमाने आलिंगन दिले।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

जगाच्या कल्याण व व्यवस्थापनाचा विचार करून देवांतील श्रेष्ठ ते दोघे निघून गेले. त्यानंतर इंद्रादि सर्व—देव आणि असुर—ही तदनुसार प्रवृत्त झाले.

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ऋषी, मनुष्य, नाग आणि स्त्रिया देखील विधिनुसार शिवलिंगाची प्रतिष्ठा करतात आणि त्या लिंगातच भगवान शिवाची पूजा करतात.