शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
या अध्यायात कृष्ण शरणागतांना मोक्ष देणाऱ्या शिवोपदिष्ट ‘वेदसारा’चे अचूक वर्णन मागतात. हे तत्त्व गूढ, बहुअर्थी असून अभक्त वा अयोग्यांसाठी अप्राप्य असल्याचे सांगितले आहे. पुढे कृष्ण विचारतात—या उपदेशानुसार पूजा कशी करावी, अधिकार कोणास आहे, तसेच ज्ञान व योग यांचा मार्गाशी काय संबंध आहे. उपमन्यु वेदाभिप्रायाशी सुसंगत असा संक्षिप्त शैव-सूत्ररूप उपदेश सांगतात, जो स्तुती-निंदारहित व त्वरित निश्चय देणारा आहे; त्याचा पूर्ण विस्तार अशक्य म्हणून ते सार सांगतात. नंतर सृष्टीकथेत, प्रकट सृष्टीपूर्वी शिव (स्थाणु/महेश्वर) कारणशक्तिसहित स्वयमेव प्रकट होऊन प्रभुरूप धारण करतात आणि मग देवांमध्ये प्रथम ब्रह्म्याची उत्पत्ती करतात. ब्रह्मा आपल्या दिव्य जनकाचे दर्शन घेतात आणि शिव उत्पन्न झालेल्या ब्रह्म्याचे—या परस्पर दर्शनातून सर्जनशक्ती शिवाच्या पूर्व स्वप्रकाशातूनच प्रवाहित होते, अशी तत्त्वस्थापना होते.
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये
कृष्ण म्हणाला—हे भगवन्! शिवाने स्वतः सांगितलेले, वेदसारभूत शिवज्ञान—जे शरणागतांना मुक्ती देते—ते मला ऐकायचे आहे।
Verse 2
अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्
हा उपदेश अभक्त, अल्पबुद्धी व असंयमी जनांच्या आवाक्याबाहेर आहे. दहा गूढ अर्थांनी संयुक्त हे रहस्य लपलेले राहते आणि मूढांकडून निंदिलेही जाते।
Verse 3
वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः
काही अंशी हे वर्णाश्रमधर्मांच्या विरुद्ध दिसते, तर काही अंशी त्यांच्याशी सुसंगतही आहे. हे वेद व त्याच्या षडंगांसह, तसेच सांख्य व योगातूनही पूर्णतः उद्धृत केलेले आहे।
Verse 4
शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः
हा उपदेश परमेश्वरांनी कथन केलेला असून ग्रंथसंख्येने शतकोटी प्रमाणे अत्यंत विस्तीर्ण आहे। अशा महाविस्तारात, हे प्रभो, भगवंताची पूजा कशी करावी?
Verse 5
कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत
पूजा इत्यादींमध्ये कोणाचा अधिकार आहे? आणि ज्ञान-योग इत्यादी मार्ग कसे आचरावेत? हे सुव्रत, ते सर्व तू विस्ताराने सांगण्यास योग्य आहेस.
Verse 6
उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्
उपमन्यु म्हणाला—हे शैव तत्त्व वेदांत सांगितलेले संक्षेपाने घेतले असून स्वयं शिवांनी ते स्पष्ट केले आहे। हे स्तुती-निंदा इत्यादींपासून रहित असून तत्काळ प्रत्यय (निश्चय) देणारे कारण आहे.
Verse 7
गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः
गुरुकृपेने उत्पन्न झालेले हे दिव्य उपदेश अनायासेच मोक्ष देणारे आहे। याचा विस्तार सांगणे शक्य नाही; म्हणून मी संक्षेपाने कथन करीन।
Verse 8
सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः
सृष्टी करण्याच्या इच्छेने, आद्य अव्यक्तातून शिव—स्थाणु महेश्वर—स्वयमेव प्रकट झाले; कारण-कार्याच्या सत्यभावाने युक्त असे ते परम प्रभू आहेत।
Verse 9
जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्
तेव्हा विश्वापलीकडील परम प्रभूंनी, ऋषिसदृश महातेजाने, देवांतील प्रथम देव ब्रह्मा—ब्रह्मणस्पती—यास उत्पन्न केले।
Verse 10
ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया
ब्रह्मानेही प्रकट होत असलेल्या त्या देव-पित्याला पाहिले. त्याच आज्ञेने प्रजापती देवाने प्रकट होत असलेल्या त्या पित्याचे दर्शन घेतले.
Verse 11
दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्
रुद्राने दर्शन घेतल्यावर त्या ईश्वराने विश्वाची सृष्टी केली; आणि वर्ण व आश्रम यांची व्यवस्था त्यांनी स्वतंत्रपणे, योग्य रीतीने स्थापन केली।
Verse 12
सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः
यज्ञासाठी त्याने सोमाची सृष्टी केली. सोमापासून द्युलोक उत्पन्न झाला; तसेच धरा, वह्नी, सूर्य, स्वयं यज्ञ, विष्णू आणि शचीपति (इंद्र) प्रकट झाले।
Verse 13
ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः
ते देव आणि इतर सर्वांनीही रुद्राध्यायाने रुद्राची स्तुती केली. तेव्हा प्रसन्न मुखाने प्रभू देवांच्या अग्रभागी उभा राहिला।
Verse 14
अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः
स्वलीलेच्या हेतुने महेश्वराने त्यांचे ज्ञान हरपले. तेव्हा मोहित झालेले देव म्हणाले—“आपण कोण आहात?”
Verse 15
सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः
तेव्हा भगवान रुद्र म्हणाले—“खरोखर मीच एक पुरातन आहे. मीच सर्वप्रथम होतो आणि आजही स्थित आहे, हे देवश्रेष्ठांनो!”
Verse 16
भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा
मीच असेन; माझ्यापासून वेगळा दुसरा कोणी नाही. हे सर्व जग मीच आहे, आणि माझ्या स्वतेजाने मी यास तृप्त व धारण करतो.
Verse 17
अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्
ईशानाचे प्रत्यक्ष दर्शन न होताही त्यांनी सामस्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली. पाशुपत व्रत करून ते अथर्वशिरात स्थित झाले—पशुपतीच्या गुह्य तत्त्वविद्येत प्रतिष्ठित झाले.
Verse 18
भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः
तेव्हा देवांचे सर्व अंग पवित्र भस्माने आच्छादित झाले. मग त्यांना प्रसाद देण्यासाठी पशुपती ईश्वर प्रकट झाले.
Verse 20
सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः
प्रभू गणांसह आणि उमेसह सान्निध्यात आले व कृपापूर्वक विराजमान झाले—ज्यांचे निद्राहीन, श्वासजयी व पापदग्ध योगी निरंतर ध्यान करतात.
Verse 21
हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्
हृदयात त्या देवाचे दर्शन घेत देवश्रेष्ठांनी त्यांना पाहिले. त्यांनी तिला परम शक्ती म्हटले—जी ईश्वराच्या इच्छेचे अचूक अनुसरण करते.
Verse 22
तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्
त्यांनी महेशाच्या वामभागी स्थित वामलोचना देवीचे दर्शन घेतले; जिनच्या कृपेने संसारबंधन झटकून टाकलेले जन शिवाचे शैव परम पद, सर्वोच्च धाम प्राप्त करतात।
Verse 23
नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्
तेथे नित्यसिद्ध जन आणि गणेश्वरांचे गणही दिसले. मग देवांनी देवीसह महेश्वराची स्तुती केली।
Verse 24
स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः
दिव्य माहेश्वर स्तोत्रांनी आणि परंपरेने श्रुत पौराणिक मंत्रांनी देव स्तुती करीत असता, त्यांना पाहून वृषभध्वज भगवान शिवही करुणेने द्रवले।
Verse 25
अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले
परम अर्थ जाणून घेण्याच्या इच्छेने देवांनी आदराने विचारले. देव म्हणाले—“भगवन्, भूतलावर कोणत्या मार्गाने व कोणत्या विधीने आपली पूजा करावी?”
Verse 26
कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः
“पूजेत खरेच कोणाचा अधिकार आहे? तत्त्वानुसार तू ते सांगण्यास योग्य आहेस।” असे बोलून देवांतील श्रेष्ठाने स्मितयुक्त दृष्टीने देवीकडे पाहिले।
Verse 27
स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्
तेव्हा त्यांनी आपले परम स्वरूप प्रकट केले—भव्य-भयावह, सूर्यस्वरूप व परात्पर; सर्व ऐश्वर्यगुणांनी युक्त आणि सर्वथा तेजोमय।
Verse 28
शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्
ते शक्ती, मूर्ती, अंग, ग्रह आणि देव यांनी वेढलेले होते; आठ बाहू व चार मुख असलेले, अद्भुत अर्धनारीश्वररूपाने प्रकट झाले।
Verse 29
दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्
तो अद्भुत आकार पाहून विष्णूच्या नेतृत्वाखालील देवांनी देवाला दिवाकर (सूर्य) म्हणून ओळखले आणि देवीला निशाकर (चंद्र) म्हणूनही जाणले।
Verse 30
पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै
“उरलेली पंचमहाभूते आणि सर्व चराचर त्याच्याच स्वरूपमय आहेत”—असे म्हणून त्यांनी त्याला नमस्कार केला व विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण केले।
Verse 32
सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय
आपल्याला नमस्कार—सिंदूरवर्ण, शुभ व तेजस्वी मंडलस्वरूप, सुवर्णवर्ण आभूषणांनी विभूषित। कमलनेत्र, कमलसह, आणि ब्रह्मा-इंद्र-नारायण यांचे कारणभूत—आपणास प्रणाम।
Verse 33
सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद
हे भगवन्, प्रसन्न व्हा। उत्तम रत्नांनी परिपूर्ण, सुवर्णमिश्रित जलयुक्त, शुभ कुंकुमादिंनी सुगंधित, कुश व पुष्पांसह—सुवर्णपात्रात अर्पिलेला हा प्रशस्त अर्घ्य स्वीकारा।
Verse 34
नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये
शांतस्वरूप, गणांसह आदिकारण असलेल्या शिवास नमस्कार। आपणच रुद्र, आपणच विष्णु, आपणच ब्रह्मा; सूर्यरूप आपल्याला प्रणाम।
Verse 35
यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्
जो एकाग्रचित्त होऊन सौर-मंडळात शिवाची विधिपूर्वक पूजा करतो, त्याने प्रातः, मध्याह्न व सायंकाळ—त्रिकाल संध्येला—उत्तम अर्घ्य अर्पण करावे।
Verse 36
प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्
जो नमस्कार करून किंवा श्रुतीसार असलेल्या या श्लोकांचे पठण करतो, त्याच्यासाठी काहीही दुर्लभ राहत नाही; आणि तो खरा भक्त असेल तर तो निश्चयाने दृढ मुक्त होतो।
Verse 37
तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा
म्हणून धर्म, काम, अर्थ आणि शेवटी मुक्ती यांसाठी, आदित्यरूपधारी भगवान शिवाचे नित्य पूजन करावे—मनाने, कर्माने आणि वाणीने.
Verse 38
अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः
त्यानंतर मण्डलात स्थित महेश्वरांनी देवांकडे दृष्टि केली. सर्व आगमांचा सार व शिरोमणी असे परम शास्त्र देऊन, धरणीधर शिव अंतर्धान पावले.
Verse 39
तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्
तेथे हे जाणून की त्या पूजेचा अधिकार ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांनाच आहे, देवांनी देवेश्वरास प्रणाम केला आणि जसे आले तसेच परत गेले।
Verse 40
अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी
मग बराच काळ गेल्यावर, ते शास्त्र-उपदेश लुप्त झाल्यासारखे झाल्यावर, प्रभूच्या मांडीवर बसलेली महेश्वरीने पती शिवांना पुन्हा आदराने विचारले।
Verse 41
तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्
देवीने प्रेरित केल्यावर चंद्रभूषण देव शिवांनी हात उचलून सर्व आगमांहून श्रेष्ठ असे परम शास्त्र सांगितले।
Verse 42
प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा
परमेष्ठीच्या आज्ञेने त्या लोकी ते प्रवर्तित झाले—माझ्याकडून, गुरु अगस्त्यांकडून आणि महर्षी दधीचींकडून।
Verse 43
स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्
त्रिशूलधारी भगवान स्वतः युगपरिवर्तनांच्या संधिकाळी जगात अवतरतात; आपल्या शरणागतांच्या मुक्तीसाठी ते तारक ज्ञानाची अखंड परंपरा प्रवर्तित करतात।
Verse 44
ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः
ऋभु, सत्य, भार्गव व अंगिरा; द्विज सविता; मृत्यु; धीर शतक्रतु (इंद्र); आणि मुनिपुंगव वसिष्ठ—हे येथे कथिले आहेत।
Verse 45
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः
तो सारस्वत, त्रिधामन व त्रिवृत—मुनिपुंगव—या नावांनी प्रसिद्ध आहे. तो शततेज, साक्षात् धर्म आणि नारायण असेही श्रुत आहे।
Verse 46
स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः
स्वरक्ष, चारुणि, धीर धीमान आणि कृतंजय; तसेच कृतंजय, भरद्वाज, गौतम व उत्तम मुनि कवि—हे पूज्य ऋषी येथे मोजले आहेत।
Verse 47
वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः
येथे वाचःस्रवा मुनी स्वतः, तसेच शुद्ध सूक्ष्मायणि, मुनी तृणबिंदु, कृष्ण, शक्ति, शाक्तेय आणि उत्तर—हे सर्व पूज्य ऋषी येथे कथिले आहेत.
Verse 48
जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्
जातूकर्ण्य, साक्षात् हरि आणि मुनी कृष्णद्वैपायन (व्यास)—आता क्रमाने कल्पोकल्पी प्रकट होणाऱ्या योगेश्वर व्यासावतारांचे वर्णन ऐका.
Verse 49
लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः
हे सुव्रतांनो, द्वापरयुगात लिंगभक्तांमध्ये निश्चयच व्यासरूप अवतार प्रकट होतात; तसेच शिष्यांमध्ये शूलधारी शिव योगाचार्यरूपानेही अवतरतात.
Verse 50
तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः
प्रत्येक ठिकाणी त्या विभूचे चार महौजस्वी शिष्य असत. आणि त्या शिष्यांचेही शिष्य-प्रशिष्य शेकडो, पुढे हजारो संख्येने होत.
Verse 51
तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः
त्यांचा सत्कार केल्याने आणि शिवाच्या आज्ञा व शैवविधींचे आचरण केल्याने या लोकी भाग्यवान जन मुक्त होतात; आणि भक्तीने ते पूर्णतः शिवभावाने परिपोषित होतात.
Frequently Asked Questions
Śiva’s self-manifestation prior to creation and the subsequent generation of Brahmā as the first deva—establishing Śiva as the source of creative agency.
It signals layered hermeneutics: the doctrine is not merely informational but initiatory, requiring bhakti, disciplined intellect, and guruprasāda for correct apprehension and soteriological efficacy.
Śiva is identified as Sthāṇu and Maheśvara, emphasizing both steadfast transcendence (Sthāṇu) and sovereign causal lordship (Maheśvara) in the emergence of creation.