Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
अध्याय १८ मध्ये आचार्यांच्या आज्ञेने होणाऱ्या मण्डल-पूजा व होमाचा काटेकोर क्रम सांगितला आहे। स्नानादी शुद्धी करून शिष्य हात जोडून ध्यानपूर्वक शिव-मण्डलाजवळ जातो. गुरु नेत्रबन्धनापर्यंत मण्डल प्रकट करतात; नंतर शिष्य पुष्पावकीरण करतो आणि जिथे फुले पडतात त्या चिन्हावरून गुरु शिष्याचे नाव/नियोजन ठरवतात। पुढे शिष्याला निर्माल्य-मण्डलात नेऊन ईशान (शिव) पूजन करतात व शिवानलात आहुती देतात। अशुभ स्वप्न झाल्यास दोषशांतीसाठी मूलविद्येने १००, ५० किंवा २५ आहुतींचा विधी सांगितला आहे। शिखेवर सूत्र बांधणे, निवृत्ति-कलेशी संबंधित आधार-पूजा, वागीश्वरी-पूजन आणि होमप्रधान क्रम यांचे वर्णन आहे। गुरूंच्या ‘योजना’ व अनुमत मुद्रा यांमुळे शिष्याला सर्वयोनींमध्ये एकाच वेळी अधिकार/प्रवेशाचा भाव प्राप्त होतो; मंत्र, मुद्रा व अग्निहोमाद्वारे शुद्धी, नियोजन व आध्यात्मिक एकात्मता साधणारा हा प्रक्रियात्मक अध्याय आहे।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः । गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः
उपमन्यु म्हणाला—त्यानंतर स्नान इत्यादी सर्व विधी पूर्ण करून, आचार्यांच्या आज्ञेने, हात जोडून ध्यान करत शिवमंडळाच्या पार्श्वभागी जावे।
Verse 2
अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा । नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः
मग औपचारिक पूजा न करता, पूर्वदिनी जसे केले तसे सर्व करून, गुरु नेत्रबंधनापर्यंत मांडळाचे दर्शन घडवील।
Verse 3
बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते । यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत्
नेत्रबंधित शिष्याने पुष्पविक्षेप केल्यावर, जिथे पुष्प पडतील त्या स्थानाचे नाव त्याला सांगावे।
Verse 4
तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा । पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले
त्याला येथे या निर्माल्य-मांडळात पूर्वीप्रमाणे आणून, देव ईशान (शिव) याची पूजा करावी आणि शिवाग्नीत आहुती द्यावी।
Verse 5
शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया
शिष्याने दुःस्वप्न पाहिला असल्यास, त्या दोषशांतीसाठी मूलविद्येने (मूलमंत्राने) शंभर, पन्नास किंवा पंचवीस आहुती द्याव्यात।
Verse 6
ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा । आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्
त्यानंतर पूर्वीप्रमाणे शिखेत बांधलेले सूत्र खाली सोडावे; मग आधारपूजेपासून आरंभ करून निवृत्तिकलेत प्रतिष्ठित विधीचे अनुष्ठान करावे, जे जीवाला शिवाभिमुख करते।
Verse 7
वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् । अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्
होमपूर्वक वागीश्वरीचे पूजन पूर्ण करावे। नंतर निवृत्तिमार्गात व्यापणारी सती शक्तिरूप वागीश यांस नमस्कार करून भक्तिभावाने पुढे जावे।
Verse 8
मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् । प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु
मंडलात देवाचे अर्चन करून आणि अग्नीत तीन आहुती देऊन, नंतर संतानप्राप्तीची प्रार्थना करावी—ज्या ज्या योनीत जन्म होईल, तेथे एकाच वेळी संतती लाभो.
Verse 9
सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् । कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च
नंतर शिष्याच्या सूत्रदेहात ताडन, प्रोक्षण इत्यादी विधी करून, आचार्य आपले चित्त एकाग्र करून द्वादशान्तात निवेदन करावे—ध्यानाने अर्पण करावे।
Verse 10
ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया । योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु
मग पुन्हा शास्त्रोक्त मुद्रेसह मूलमंत्र घेऊन, आचार्य मनाने तो युगपत् सर्व योनिंमध्ये योजावा—सर्व स्तर शिवाज्ञेत साधावा।
Verse 11
देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः । जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश
देवांच्या आठ जाती आहेत आणि तिर्यक् (पशु-पक्षी इ.) यांच्या पाच जाती; मनुष्य एकाच जातीचे—अशा रीतीने योन्या एकूण चौदा आहेत।
Verse 12
तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया । वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्
बालकाची बुद्धी त्या सर्वांमध्ये एकाच वेळी प्रवेश करून त्यांचे साधन करू शकेल म्हणून, गुरु यथाविधी शिष्याच्या अंतःकरणास वागीशानी (वाणी-विद्येची अधिष्ठात्री) यांच्या अधीन स्थापित करावा।
Verse 13
गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च । हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्
गर्भसिद्धीसाठी देवाचे विधिपूर्वक पूजन करून, प्रणाम करून, यथानियम हवन करावे; आणि मग संपन्न झालेल्या त्या संस्काराचे व त्याच्या पवित्र फलाचे अंतःकरणात स्मरण-चिंतन करावे।
Verse 14
निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा । आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा
अशा प्रकारे कर्माने जे सिद्ध झाले आहे, त्याची उत्पत्ती आणि त्याची अखंड अनुवृत्ती—दोन्ही जाणावी. सरळपणा आणि भोगांची यथोचित सिद्धीही तशीच परम प्रीती उत्पन्न करते, जी शिवकृपेकडे नेते।
Verse 15
निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये । हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः
प्रायश्चित्तासाठी तसेच जन्म, आयुष्य आणि भोग-संस्कार यांच्या सिद्धीसाठी, उत्तम देशिकाने तीन आहुती देऊन भगवान् शिवाची प्रार्थना करावी।
Verse 16
भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् । कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः
भोक्तेपणाचा भाव व विषयासक्ती यांपासून उत्पन्न झालेला मल दूर करून अशा प्रकारे शिष्याचे शरीर शुद्ध केल्यावर, गुरु त्याचे तीन पाश (बंधन) छेदून टाकावा।
Verse 17
निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः । कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्
जीवाला घट्ट बांधणाऱ्या पाशाचे पूर्ण छेदन करून गुरु शिष्याचे चैतन्य निर्मळ व पारदर्शक करावे आणि ते केवळ स्वस्वरूप-प्रकाशात स्थित आहे असे मानावे।
Verse 18
हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः । हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत्
अग्नीत पूर्णाहुती अर्पण करून नंतर ब्रह्म्याची पूजा करावी। मग त्यांच्यासाठी तीन आहुती देऊन भगवान् शिवांची आज्ञा त्यांना सांगावी।
Verse 19
पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् । प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी
हे पितामह! तुझ्यामुळे हा यातु झालेला प्राणी शिवाचे परम पद प्राप्त करू नये—असा प्रतिबंध घालावा; कारण ही शैव आज्ञा अत्यंत गुरुतर आहे।
Verse 20
इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः । समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्
अशा रीतीने आदेश देऊन व विधिपूर्वक त्याची अर्चना करून, विधानाप्रमाणे त्याला निरोप द्यावा। नंतर महादेवाची सम्यक पूजा करून अग्नीत तीन आहुती द्याव्यात।
Verse 21
निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा । निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः
त्यानंतर निवृत्तीने शिष्याचे आत्मतत्त्व पूर्वीप्रमाणे शुद्ध करून उन्नत करावे; ते आत्म्यात व यज्ञोपवीत-सूत्रात स्थापन करून मग वागीश (वाणीचा ईश्वर) याची पूजा करावी.
Verse 22
हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् । कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह
त्याला त्रिविध आहुती अर्पण करून, प्रणाम करून आणि आवाहित उपस्थितीचे विसर्जन करून— मग निवृत्त होऊन कलासहित संधान व प्रतिष्ठा विधी करावा.
Verse 23
संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् । शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्
संधानकाळी एकाच वेळी पूजा करून व त्रिविध आहुती देऊन, आचार्याने मग शिष्याच्या आत्म्याचा प्रतिष्ठेत प्रवेश— शिवामध्ये दृढ स्थापना— असा भाव करावा.
Verse 24
ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् । तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्
त्यानंतर प्रतिष्ठाशक्तीचे आवाहन करून आणि पूर्वोक्त सर्व विधी पूर्ण करून, त्या देवता/मंडल/लिंगामध्ये व्याप्त असलेल्या सर्वव्यापिनी शक्तीचे तसेच तेथेच पवित्र वाणीची अधीश्वरी वागीशानीचे ध्यान करावे।
Verse 25
पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् । विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः
पूर्णिमेच्या चंद्रमंडलासारखे रूप करून आणि उरलेली व्यवस्था पूर्ववत् करून, परमात्मा शिवाची आज्ञा विष्णूस निवेदन करावी।
Verse 26
विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया । प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा
विष्णूच्या विसर्जनापासून आरंभ होणारी नियत विधी प्रथम करून, नंतर उरलेली कर्मे मंत्रविद्येने पूर्ण करावीत. मग प्रतिष्ठेचे अनुसंधान करून, त्याच ठिकाणी पूर्ववत् परंपरेप्रमाणे ती संपन्न करावी।
Verse 27
कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् । दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्
विधी करून प्रभूची सर्वव्याप्ती चिंतन करावी, नंतर क्रमाने वागीशी देवीची पूजा करावी। प्रज्वलित अग्नीत पूर्णाहुतीपर्यंत होम पूर्ण करून, उरलेली कर्मे पूर्वोक्त रीतीने करावीत।
Verse 28
नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा । कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना
नीलरुद्राची यथाविधी स्थापना करून, त्यांना पूजा इत्यादी कर्म करावीत। शिवाज्ञेने विहित आचार पूर्ण करून, पूर्वोक्त मार्गाने नियत दान/अर्पण द्यावे।
Verse 29
तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये । विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्
तपातून उत्पन्न झालेले ते तेजही निवृत्त करून, त्याच्या शांतीसाठी एकाग्र समाधीत विद्याकला स्थापन करावी आणि तिची/त्याची सर्वव्याप्ती अवलोकन करावी।
Verse 30
स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा । बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश
पूर्वीप्रमाणे त्याने वागीशी देवीला आपल्या आत्म्यासारखी सर्वव्यापिनी पाहिले—बालसूर्यासारख्या दीप्त रूपात, दहा दिशांना प्रकाशमान करणारी।
Verse 31
ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् । आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्
नंतर उरलेली कर्मे पूर्वीप्रमाणे पूर्ण करून देव महेश्वराचे आवाहन करावे, त्यांची आराधना करावी आणि त्यांना होमाहुती अर्पण करावी; मग मनाने शिवाज्ञेचे अनुसरण करावे.
Verse 32
महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् । शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्
महेश्वरालाही विषयरूपाने बाजूला ठेवून ही दुसरी ध्यानकला साधावी. मग ‘शांती’च्या पलीकडील अतीत-कलामध्ये चित्त नेऊन त्याची सर्वव्याप्ती अनुभवीत पाहावी.
Verse 33
स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् । नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत्
त्याच प्रकारे स्वात्म्यातील सर्वव्यापी शक्तीचे चिंतन करावे आणि तसेच पवित्र वाणीची अधिष्ठात्री वागीशेचे ध्यान करावे. तिला आकाशमंडलासारखी तेजस्वी व आद्यंत पूर्ण-व्यापिनी अशी, पूर्वोक्त रीतीने, भावावी.
Verse 34
कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् । तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः
निर्धारित विधीनुसार उरलेले विधी पूर्ण करून आणि सदाशिवाची यथाविधी पूजा करून, मग त्याला शंभू—अमित कर्मांचे प्रभु—यांची आज्ञा (निर्देश) सांगावा.
Verse 35
तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् । समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्
तेथेही पूर्वीप्रमाणे शिवाला शिरावर (मानसिकरीत्या) स्थापित करावे. वागीश—वाणीचे स्वामी—यांची यथाविधी पूजा करून, नमस्कार करून, मग देवतेचे विसर्जन करावे.
Verse 36
ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् । विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत्
मग गुरु शिवशक्तीने पूर्ववत् शिष्याच्या शिरावर पवित्र जल शिंपडून, शांतीपलीकडील शक्तितत्त्वात जीव व बंधनांचा विलय ध्यानात धरो।
Verse 37
षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत्
षडध्वांच्या पलीकडे, त्या परतटावर, सर्वाध्वव्यापिनी, कोटी सूर्यांसारखी तेजस्वी परम शैवी शक्तीचे ध्यान करावे।
Verse 38
तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् । प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः
त्यानंतर शिष्याला समोर आणून, शुद्ध स्फटिकासारखी निर्मळ कात्री धुवून, मग शिवशास्त्रात सांगितलेल्या मार्गाने पुढे जावे।
Verse 39
कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः । ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्
दीक्षागुरूने त्याची शिखा यज्ञोपवीतासह छेदावी। मग ती शिखा गोमयावर ठेवून शिवाग्नीत आहुती म्हणून होम करावा।
Verse 40
वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् । हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्
‘वौषट्’ अंत असलेल्या मूलमंत्राने कात्री पुन्हा धुऊन, गुरु शिष्याच्या हाताद्वारे त्या देहात चैतन्यशक्ती पुनः स्थापित करील।
Verse 41
ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् । प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत्
त्यानंतर बालकाला स्नान घालून, आचमन करून आणि स्वस्त्ययन विधी करून, त्याला मंडल-अभ्यासासाठी आत प्रवेश करविला; आणि त्याने दंडवत् प्रणाम केला.
Verse 42
पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये । वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्
विधीनुसार पूजा करून, क्रियेत झालेल्या उणिवेच्या शुद्धीसाठी, वाचक (पठित) मंत्रानेच अग्नीत तीन आहुती द्याव्यात.
Verse 43
उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये
उपांशु उच्चाराच्या योगाने तीन आहुती द्याव्यात. नंतर देवेशाचे पुनः सम्यक पूजन करून मंत्रातील उणिवेची शुद्धी करावी.
Verse 44
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः । भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः
तीन आहुती अर्पण करून गुरु हात जोडून प्रार्थना करील—“हे भगवन्! आपल्या कृपेने या शिष्याच्या षडध्वनाची शुद्धी होवो.”
Verse 45
कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम् । इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम्
“म्हणून, हे देव, याला आपल्या परम अव्यय धामास पोहोचवा”—अशी विनंती देवाला करून, त्याने नंतर नाडी-संधानपूर्वक योगसाधना आरंभिली.
Verse 46
पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत् । स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे
पूर्वीप्रमाणे ‘पूर्णान्त’पर्यंतची क्रिया पूर्ण करून, नंतर भूततत्त्वांचे शोधन करावे. मग शुद्धीसाठी स्थिर-अस्थिर यांचे चिंतन करून, पुढे शीत-उष्ण या पदात प्रवेश करावा.
Verse 47
ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि । भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः
भूतशोधनकर्मात सर्वव्यापी एकत्वरूपाचे ध्यान करावे। भूतांच्या ग्रंथी छेदून, त्यांच्या अधिपतींसह त्यांचा त्याग करावा, जेणेकरून चैतन्य बंधातीत पति-शिवामध्ये विश्रांती पावेल।
Verse 48
भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे । विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः
जो स्थिर योगात स्थित होऊन परम शिवाचा जप करतो, तो भूततत्त्वांचे शोधन करून देहप्रकृती निर्मळ करतो; मल दग्ध करून, नंतर कृपारूपी सुधाकणांनी तिला प्लावित करतो.
Verse 49
स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः । तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम्
प्रथम आत्म्याला स्थिर करून, नंतर विशुद्ध अध्वांनी बनलेले ध्यान-वपु रचावे. तेथे आरंभी, स्वाध्वाची सर्वव्यापिनी—शांतीपलीकडील—कलाशक्तीचे ध्यान करावे.
Verse 50
शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा । विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात्
तो शिशूच्या मस्तकावर ‘शुद्धा’चा न्यास करावा आणि मुखावर तसेच ‘शान्ति’चा। कंठापासून नाभीपर्यंत ‘विद्या’चा, आणि त्याखाली क्रमाने ‘प्रतिष्ठा’चा न्यास करावा।
Verse 51
जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत् । स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम्
मंत्र गुडघ्यांवर व त्याखाली न्यास करून ‘निवृत्ती’ तत्त्वाचे चिंतन करावे. आपल्या-आपल्या बीजाक्षरांसह सूत्रमंत्राचाही अंगन्यास करावा, हे सर्व शिवस्वरूप आहे असे जाणून.
Verse 52
बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत् । आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः
त्याला जाणून हृदयकमळात त्या देवाचे आवाहन करून पूजन करावे. गुरु शिष्याला उपदेश करताना प्रभूचे नित्य सान्निध्य व शिष्याला शिवस्वात्म्याची अनुभूती यासाठी प्रार्थना करावी.
Verse 53
शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान् । अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम्
हा शिशु शिवतेजोमय आहे असे जाणून, त्याच्यात अणिमा इत्यादी दिव्य गुणांचे आवाहन करावे; आणि ‘प्रसीद’ असे म्हणत तीन आहुती अर्पण कराव्यात.
Verse 54
तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत् । सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम्
त्याचप्रमाणे पुन्हा त्याचेच गुण स्थापन करावेत—त्याची सर्वज्ञता, त्याची परिपूर्ण तृप्ती आणि आद्यंतवर्जित बोध.
Verse 55
अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च । ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम्
ज्याची शक्ति कधीही क्षीण होत नाही, ज्याचे स्वरूप परम स्वातंत्र्य आहे आणि ज्याची ऊर्जा अनंत आहे—अशा देवाचे ध्यान करावे. मग देवाची आज्ञा घेऊन सद्यः (सद्यो जात) कलशापासून आरंभ करून अभिषेक-कलशांनी त्याची विधी करावी.
Verse 56
अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम् । अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत्
विधीच्या क्रमाप्रमाणे हृदयात ध्यान करीत देवेश्वराचा अभिषेक करावा. नंतर त्या शिष्याला बसवून, पूर्ववत् पुन्हा भगवान् शिवाची अर्चना करावी.
Verse 57
लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत् । ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम्
शिवाची आज्ञा मिळाल्यावर गुरु शिष्याला शैवी विद्या (मंत्रविद्या) उपदेश करावा. ती ‘ॐ’काराने आरंभ होईल; आणि तेथे संपुट (रक्षण-आवरण) मध्ये अंतर्निहित ‘नमो’चा विनियोग करावा.
Verse 58
शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम् । ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा
शिव-शक्तियुक्त अशी ती शक्तिविद्या देखील जाणावी. तसेच तिचा ऋषी, छंद, देवता आणि शिव-शक्ती या दिव्य युगुलाची ‘शिवता’ म्हणजे अंतर्निहित शिवस्वभावही समजावा.
Verse 59
पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत् । पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम्
शंभूची सावरण (आवरणदेवतांसह) पूजा करून विधिपूर्वक आसने मांडावीत. नंतर देवेश्वराचे पुनः पूजन करून नम्रतेने निवेदन करावे—“हा विधी माझ्याकडून संपन्न झाला आहे.”
Verse 60
सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम् । सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले
“सर्व पुण्यकर्म करावे”—असे गुरु शिष्यांसह भगवान् शिवास निवेदन करील; आणि मग त्या देवापुढे भूमीवर दंडवत् प्रणाम करील.
Verse 61
प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि । ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्
प्रणाम करून तो त्या मंडलातून—अग्नीतूनही—आह्वान केलेल्या सत्तेचे विधिपूर्वक उद्वासन करील. नंतर सभेत बसलेले सर्व सदस्य, जे पूज्य व पूजार्ह आहेत, त्यांचा क्रमाने सत्कार करील.
Verse 63
सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः
आपल्या सामर्थ्यानुसार सदस्य व ऋत्विज यांची योग्य सेवा करावी. धनाबाबत कपट करू नये; जर आत्मस्वरूप शिवाची इच्छा असेल तर सरळ व न्याय्य राहावे.
Frequently Asked Questions
A structured maṇḍala-centered rite under the guru: the disciple approaches after purification, undergoes netrabandhana, performs puṣpāvakiraṇa (flower-casting), then proceeds to Īśāna worship and homa in the Śiva-fire, with additional steps involving thread placement, Vāgīśvarī worship, and mantra–mudrā application.
Eye-binding regulates perception and marks a liminal transition; flower-casting functions as a divinatory/allocative mechanism whereby the guru interprets the fall of flowers to assign an associated name/placement, signaling the disciple’s ritual ‘fit’ within the maṇḍala order.
The mūla-vidyā is presented as a corrective and transformative force: it pacifies doṣa (e.g., inauspicious dream effects) through quantified oblations and enables the guru’s yojana (joining) via mudrā and mental operation, implying a comprehensive reconfiguration of the disciple’s ritual-spiritual status (sarva-yoniṣu framing).