शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti

Verse 1

उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

उपमन्यु म्हणाला—त्याची शक्ती स्वाभाविक आहे; त्याची विद्या विश्वापेक्षा विलक्षण आहे. तो एकच अनेक रूपांनी भासतो—जसा सूर्याचा प्रकाश अनेक प्रकारे दिसतो.

Verse 2

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

जिच्या इच्छा-ज्ञान-क्रिया इत्यादी शक्ती अनंत आहेत; तिच्यापासूनच माया इत्यादी उत्पन्न झाले, जसे अग्नीतून ठिणग्या उडतात.

Verse 3

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

त्या परम तत्त्वापासून सदाशिवादि विद्या-ईश्वर प्रकट झाले; तसेच अविद्या-ईश्वरही उत्पन्न झाले. तसेच पुरुष (जीव) आणि परात्परा प्रकृतीही त्याच्यापासून उद्भवली.

Verse 4

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

महत् तत्त्वापासून विशेषांपर्यंत, तसेच त्वचा इत्यादींपासून सुरू होणाऱ्या देह-रचना—आणि जे काही अन्य आहे ते सर्व तिचेच कार्य आहे; यात संशय नाही.

Verse 5

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ती शक्ति सर्वव्यापी, सूक्ष्म आणि प्रबुद्ध आनंदस्वरूप आहे. शीतांशु (चंद्र) भूषण धारण करणारा देव शिव हा त्या शक्तीचा धारक—‘शक्तिमान’—असा म्हणतात.

Verse 6

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

ज्ञेय तो शिवच आहेत; त्यांना प्रकट करणारी विद्या ‘शिवा’ आहे. प्रज्ञा, श्रुती (वेद), स्मृती, धृती, स्थिती, निष्ठा आणि ज्ञान-इच्छा-क्रिया-शक्ती—हे सर्व त्याच शिवस्वरूपाचेच आहे.

Verse 7

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

‘आज्ञा’ हेच खरे परम ब्रह्म आहे. विद्या दोन—परा आणि अपरा. शुद्धविद्या व शुद्धकला (शुद्ध शक्ती) अशीच आहे, कारण सर्व काही शक्तीनेच घडते।

Verse 8

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

माया, प्रकृती, जीव, विकार व विकृती—जे काही असत् वा सत् म्हणून सांगितले जाते—हे सर्व विश्व त्या शक्तीने सर्वत्र व्यापलेले आहे।

Verse 9

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ती देवी आपल्या मायेद्वारे संपूर्ण ब्रह्मांड—चराचरसहित—अप्रयत्नाने मोहित करते, आणि केवळ लीलामात्राने बंधनातून मुक्तही करते।

Verse 10

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

या शक्तीसह सर्वेश्वर सत्तावीस प्रकारांनी स्थित राहून संपूर्ण विश्व व्यापून आहेत; म्हणून येथेच (तत्त्वज्ञान व उपासनेने) मुक्तीची प्रवृत्ती सुरू होते।

Verse 11

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

पूर्वी काळी काही मुमुक्षु मुनी—ब्रह्मवादिन—संशयाने ग्रासलेल्या मनाचे झाले; आणि मन गुंतल्यामुळे ते तसेच तसे, गोंधळात बोलू व पुनर्विचार करू लागले।

Verse 12

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

आमचे कारण काय, आणि आम्ही कुठून उत्पन्न झालो? आम्ही कोणामुळे जगतो? आमची खरी प्रतिष्ठा कुठे आहे, आणि कोणामुळे आम्ही अधिष्ठित व नियंत्रित आहोत?

Verse 13

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

आम्ही निरंतर शाश्वत सुखांत व इतर अनुभवांत कोणाच्या सामर्थ्याने वावरतो? आणि या विश्वाची अविलंघ्य व्यवस्था कोणी स्थापन केली?

Verse 14

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

येथे केवळ ‘काळाचा प्रभाव’, नियती किंवा यदृच्छा हे परम कारण ठरत नाही. भूत, योनीरूप प्रकृती, पुरुष आणि त्यांच्याही पलीकडे म्हणविला जाणारा योगी—हेही अंतिम नाहीत; परमार्थतः पर शिवच परतत्त्व आहे.

Verse 15

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

आत्मा चेतन असला तरी, काळ इत्यादी अचेतन तत्त्वांच्या संगतीमुळे तसेच भूतदेहधारी असल्याने व स्वतंत्र नसल्याने सुख-दुःखांचा अनुभव होतो—असा विचार केला जातो.

Verse 16

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

त्या ध्यानयोगाच्या साधनेत प्रविष्ट होऊन त्याने ऐश्वर्ययुक्त दिव्य शक्तीचे दर्शन घेतले—जी साक्षात् पाशांचा छेद करणारी, तरीही स्वगुणांनी अत्यंत गूढ आहे.

Verse 17

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

तिने (देवीने) ज्यांचे पाश छिन्न केले होते, त्यांनी दिव्यदृष्टीने सर्वकारणकारण, शक्तिमान महादेवाचे दर्शन घेतले.

Verse 18

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

जो आपल्या स्वरूपात काळतत्त्वासहित सर्व कारणे अवशेष न ठेवता धारण करतो, तोच अप्रमेय प्रभू आपल्या शक्तीने संपूर्ण विश्वाचे अधिष्ठान, पालन व शासन करतो।

Verse 19

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

त्यानंतर शिवप्रसादरूप योगाने, परम योगाने, तसेच प्रत्यक्ष भक्तियोगाच्या मार्गाने ते दिव्य गती—शिवाचे परम पद—प्राप्त करतात।

Verse 20

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

म्हणून जे शक्तीसह हृदयात शिवाचे दर्शन करतात, त्यांनाच शाश्वत शांती मिळते; इतरांना नाही—अशी श्रुती सांगते।

Verse 21

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

शक्तिमान (शिव) आणि त्याची शक्ति यांचा कधीही वियोग होत नाही. म्हणून शक्ति व शक्तिमान यांच्या तादात्म्यामुळे दोघांचीही निर्वृती व मोक्ष त्या अभेदातच सिद्ध होतो।

Verse 22

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

मोक्षाच्या बाबतीत ज्ञान व कर्म यांचा क्रम निश्चयच अभिप्रेत आहे. कारण प्रसाद झाल्यावर तीच दिव्य मूर्ती जणू करतालावर स्थिर—सुलभ व दृढ—होते.

Verse 23

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

तो देव असो वा दानव, पशू असो वा पक्षी; पोपट असो वा कृमी—त्याच्या प्रसादानेच तो मुक्त होतो।

Verse 24

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

तो गर्भस्थ असो, जन्म घेत असो, बालक असो वा तरुण; वृद्ध असो वा मरणासन्न—स्वर्गस्थ असो वा नरकी—(शिवकृपा व शैवभक्तीचा प्रभाव सर्वांवर आहे)।

Verse 25

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

तो पतित असो वा धर्मात्मा, पंडित असो वा मूढ—त्याच्या प्रसादाने त्या क्षणीच मुक्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 26

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

अयोग्यांवरही करुणा करून परमेश्वर भक्तांवर प्रसन्न होतो—यात संशय नाही—आणि त्यांच्या विविध मल-दोषांना धरून दूर करतो।

Verse 27

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

ती भक्ती केवळ (ईश्वरी) प्रसादातूनच उत्पन्न होते, आणि प्रसादही भक्तीतूनच जन्मतो. हे अवस्थाभेद म्हणून जाणून विद्वान् येथे मोहित होत नाही।

Verse 28

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ही सिद्धी प्रभूच्या कृपापूर्वक प्राप्त होऊन भोग व मोक्ष दोन्ही देणारी आहे; परंतु मनुष्यांना ती एका जन्मात मिळत नाही।

Verse 29

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

अनेक जन्मांनी सिद्ध झालेले, श्रौत-स्मार्त आचार पाळणारे, विरक्त व प्रबुद्ध अशा जनांवर महेश्वर प्रसन्न होतात।

Verse 30

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

हे देवेश! आपण प्रसन्न झाल्यावर त्या पशुभावाने बांधलेल्या जीवातही जागृती होते—“माझा नाथ आहे”; आणि बुद्धिपूर्वक अल्पशी भक्ती आरंभते।

Verse 31

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

तपस्येमुळे मनुष्य विविध शैव धर्म-आचारांनी युक्त होतो. त्यातून योग व त्याचा अभ्यास होतो; आणि त्या अभ्यासातून परा-भक्ती प्रकटते।

Verse 32

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

त्या पराभक्तीने परात्पर श्रीशिवांचा प्रसाद प्राप्त होतो। त्या प्रसादामुळे सर्व पाशांतून मुक्ती होते आणि मुक्ताला परम शांती व परमानंद मिळतो।

Verse 33

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

ज्याच्या ठायी अल्पसा तरी आध्यात्मिक भाव आहे, तोही तीन जन्मांपलीकडे गेल्यावर पुन्हा योनी-यंत्रणेच्या पीडेला बळी पडत नाही—यात संशय नाही।

Verse 34

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

शिवसेवा—बाह्य अंगोपांगांसह असो वा अंतर्मुख निरंग साधना असो—तिलाच भक्ती म्हणतात. ती भक्ती मन, वाणी आणि काय या तीन साधनांनी पुन्हा त्रिविध ठरते।

Verse 35

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

शिवाच्या रूपादि विषयांचे चिंतन ही मानसी सेवा होय. जप इत्यादी वाचिकी सेवा, आणि कर्म, पूजा-उपचार इत्यादी कायिकी सेवा होत.

Verse 36

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ही त्रिसाधनांनी सिद्ध होणारी सेवा ‘शिवधर्म’ म्हणून कथिली जाते. तो शिवधर्म परमात्मा शिवांनी पाच प्रकारचा सांगितला आहे।

Verse 37

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

संक्षेपाने साधने—तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान. कर्मात शिवलिंगार्चन इत्यादी; आणि तपात चान्द्रायणादि व्रत-प्रायश्चित्त येतात.

Verse 38

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

जप त्रिविध आहे; तसेच शिवाचा निरंतर अभ्यास, शिवचिंतन व शिवध्यान—आणि शिवागमांत सांगितलेले जे ज्ञान, तेच येथे ‘ज्ञान’ म्हणतात.

Verse 39

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

हा शिवागम श्रीकंठ शिवाने शिवा (पार्वती) हिला सांगितला. शिवाश्रितांवर करुणेने हा परम श्रेयाचा एकमेव साधन आहे.

Verse 40

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

म्हणून परम श्रेय इच्छिणारा विवेकी मनुष्य परम कारण शिवामध्ये भक्ती निरंतर वाढवो आणि विषयासक्तीचा संग त्यागो।