शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् । आचार्यत्वे ऽभिषिंचेत तद्योगत्वेन चान्यथा

उपमन्यु म्हणाले—अशा रीतीने सम्यक् संस्कारित व पाशुपत-व्रत धारण केलेल्या शिष्याचा आचार्यपदासाठी अभिषेक करावा; अन्यथा त्याच्या योग्यतेप्रमाणेच योगविधान करावे.

Verse 2

मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा संपूज्य परमेश्वरम् । स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्

पूर्ववत् मांडल करून परमेश्वर शिवाची सम्यक् पूजा करावी; नंतर विधीनुसार पाच कलश दिशांना व एक मध्यभागी पूर्वीप्रमाणे स्थापावेत.

Verse 3

निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे । विद्यां दक्षिणतः शांतिमुत्तरे मध्यतः पराम्

निवृत्ती पुढे ठेवून, पश्चिमेकडील कलशात प्रतिष्ठा; दक्षिणेस विद्या, उत्तरेस शांती आणि मध्यभागी परा-शक्ती स्थापावी.

Verse 4

कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् । अभिमंत्र्य घटान्हुत्वा पूर्णांतं च यथा पुरा

तेथे रक्षादि कर्म करून व धैनवी मुद्रा बांधून, कलशांना मंत्रांनी अभिमंत्रित करावे; नंतर हवन करून पूर्वीप्रमाणे पूर्णाहुतीपर्यंत विधी पूर्ण करावी.

Verse 5

प्रवेश्य मंडले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः । तर्पणाद्यं तु मंत्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्

देशिक (गुरु) शिष्याला—डोके न झाकता—मंडलात प्रवेश करवावा; मग तर्पणापासून आरंभ करून मंत्रांचे पूर्वावसानक (प्रारंभिक समापन) कर्म करावे.

Verse 6

ततः संपूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् । अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्

त्यानंतर देवेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करून आणि पूर्ववत् त्यांची आज्ञा घेऊन, आचार्य अभिषेकासाठी त्या शिष्याला विधीआसनावर बसवावा।

Verse 7

सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् । न्यस्तमंत्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्

मग त्याला पूर्ण करून—पंचकलारूप बनवून—मंत्रन्यासाने पवित्र देह असलेल्या शिष्याला बंधन देऊन, त्या शुभ शिष्याला शिवाला समर्पित करावे।

Verse 8

ततो निवृत्तिकुंभादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् । मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्

त्यानंतर निवृत्ति-कुंभ इत्यादी घट क्रमाने उचलून, मध्यापासून अंतापर्यंत शिवानेच त्या शिष्याचा अभिषेक केला।

Verse 9

शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः । शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्

मग देशिक शिशूच्या मस्तकी ‘शिवहस्त’ अर्पण करून, शिवभावात स्थित होऊन, त्याला शिवाचार्य म्हणून नियुक्त करावा।

Verse 10

अथालंकृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले । शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

मग त्या देवाला अलंकृत करून शिवमंडलात विधिपूर्वक आराधना करावी; अग्नीत एकशे आठ आहुती देऊन, नंतर पूर्णाहुती अर्पण करावी।

Verse 11

पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दंडवत् । शिरस्यंजलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः

पुन्हा देवेशाचे यथाविधी पूजन करून, भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून, आणि मस्तकी अंजली धारण करून गुरु भगवान् शिवास विनयपूर्वक निवेदन करील।

Verse 12

भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोयं मया कृतः । अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्

हे भगवन्! आपल्या प्रसादाने मी यास देशिक (योग्य आचार्य) केले आहे. हे देव! अनुग्रह करून याला आपली दिव्य आज्ञा—पवित्र अधिकार व मार्गदर्शन—प्रदान करा।

Verse 13

एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च । शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेच्छिववद्गुरुः

अशा प्रकारे शिष्याला सम्यक् निवेदन करून, शिष्याबरोबर पुन्हा प्रणाम करून, शिवसदृश आचरण असलेल्या गुरूंनी शुभ भगवान् शिव व दिव्य शिवागम यांचे पूजन करावे।

Verse 14

पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः

पुन्हा भगवान् शिवांची अनुमती घेऊन, देशिक आचार्यांनी शिवज्ञानाचे पुस्तक शिष्याला दोन्ही हातांनी भक्तिभावाने द्यावे।

Verse 15

स ताम्मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि । अधिरोप्य यथान्यायमभिवंद्य समर्चयेत्

तो त्या विद्येला मस्तकी धारण करून, नंतर विद्यासनावर प्रतिष्ठित करावा; आणि विधीनुसार तिला वंदन करून यथोचित पूजन करावे।

Verse 16

अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि । आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतो ऽर्हति

मग गुरु त्याला राजचिन्हे व राज्योपकरणेही द्यावीत; कारण आचार्यपद प्राप्त झाल्यावर तो राज्यासाठीही योग्य ठरतो।

Verse 17

अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा । यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते

मग पूर्वजांनी जसे आचरले तसेच योग्य अनुशासन ठरवून पाळावे—जसे शिवशास्त्रात सांगितले आहे आणि जसे लोकांत पूज्य मानले जाते।

Verse 18

शिष्यान्परिक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः । संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः

शिवशास्त्रात सांगितलेल्या लक्षणांनुसार शिष्यांची यत्नपूर्वक परीक्षा करून, देशिक त्यांना विधिपूर्वक संस्कारित व शुद्ध करून मग त्यांना शिवज्ञान द्यावे।

Verse 19

एवं सर्वमनायासं शौचं क्षांतिं दयां तथा । अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्

अशा रीतीने यत्नपूर्वक, कष्ट न करता, शौच, क्षमा व दया; तसेच तृष्णारहित संतोष आणि असूयारहित मन—हे सर्व गुण वाढवावेत।

Verse 20

इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मंडलात् । शिवकुंभानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्

अशा प्रकारे त्या शिष्याला उपदेश करून, मंडलातून शिवाचे विधिपूर्वक उद्वासन करावे; तसेच शिवकुंभ, पवित्र अग्नी आणि उपस्थित इतर सदस्यांचेही पूजन करावे।

Verse 21

युगपद्वाथ संस्कारान्कुर्वीत सगणो गुरुः । तत्र यत्र द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते

त्यानंतर गुरु आपल्या गण-परिचारकांसह संस्कारकर्म एकाच वेळी करावा, किंवा जसा उपदेश आहे तसा करावा. जिथे प्रयोगात दोन पर्याय सांगितले आहेत, तिथे त्यानुसार आचरण करावे.

Verse 22

तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् । कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाखिलम्

त्याच्या आरंभीच अध्वशुद्धीप्रमाणे कलशांची रचना करावी. समयसंस्कार करून, मग कोणताही भाग न सोडता पूर्ण अभिषेक करावा.

Verse 23

समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् । तस्मिन्परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्

पुन्हा विधिपूर्वक शिवाची पूजा करून आणि अध्व-विशोधन (मार्गतत्त्वांची शुद्धी) करून, ते पूर्ण झाल्यावर पुन्हा देव शिवाची आराधना करावी।

Verse 24

हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् । समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्

हवन करून, मंत्रदेवतेला तृप्त करून, अग्नी प्रज्वलित करून व ईश्वराचे आवाहन-प्रसादन करून, आचार्याने शिष्याच्या हातात मंत्र समर्पित करावा; मग उरलेली कर्मे पूर्ण करावीत।

Verse 25

अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् । अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्

किंवा मंत्र-संस्काराची सर्व विधी क्रमाने नीट विचारून, गुरु अध्व-शुद्धी करावी आणि तिचा समारोप अभिषेकाने करावा।

Verse 26

तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः । स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने

त्या प्रसंगी शांतीपासून अतीता इत्यादी कलांमध्ये जो विधी विहित आहे, तो सर्व विधी तत्त्वत्रयाच्या शुद्धीसाठी यथाविधी अवश्य करावा।

Verse 27

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् । शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ

‘शिव’, ‘विद्या’ आणि ‘आत्मा’ असे तत्त्वत्रय सांगितले आहे। जाणावे की शिव शक्तीत स्थित आहे; आणि त्या (शक्ती)पासून आत्मा प्रकट होतो।

Verse 28

शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः । विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्

शिवाने शांतीपलीकडचा अध्वा व्यापलेला आहे, आणि त्यापलीकडचा परमही व्यापलेला आहे। विद्येने उरलेला अध्वा धारण होतो, आणि क्रमाने संपूर्ण अध्वा आत्म्याने व्यापला जातो।

Verse 29

दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः । शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः

शांभव दीक्षा दुर्लभ व मंत्रमूल आहे असे जाणून, शिवशास्त्रार्थाचे पारंगत मनीषी शाक्त संस्काराचीही प्रशंसा करावी।

Verse 30

इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः । चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि

हे कृष्णा, ‘संस्कार’ नावाच्या कर्माचे हे चतुर्विध विभाजन मी तुला पूर्णपणे सांगितले. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?