पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
अध्याय २३ मध्ये उपमन्यु शिवाने स्वतः शिवेला सांगितलेल्या पूजाविधानाचे संक्षिप्त निरूपण करतात. साधक प्रथम आभ्यंतर-याग पूर्ण करून, इच्छेनुसार होमादी अग्निकर्म जोडून, नंतर बहिर्याग करतो. मनाची व्यवस्था, पूजाद्रव्यांची शुद्धी आणि ध्यानानंतर विघ्ननिवारणासाठी विनायकाचे विधिपूर्वक पूजन सांगितले आहे. पुढे दक्षिण-उत्तर दिशेला स्थित नंदीश व सुयशस् इत्यादी परिचरांचे मानसिक पूजन करून सिंहासन/योगासन किंवा ‘त्रि-तत्त्व’लक्षणयुक्त शुद्ध पद्मासन निर्माण करावे. त्या आसनावर साम्ब शिवाचे सविस्तर ध्यान—अतुल, अलंकृत, चतुर्भुज, त्रिनेत्र, नीलकंठ-प्रभ, सर्पाभरणयुक्त; वरद-अभय मुद्रा धारण करणारा व मृग आणि टंक धारण करणारा—असे वर्णन येते. शेवटी शिवाच्या वामभागी स्थित माहेश्वरीचे चिंतन करून शिव–शक्ती युगलतत्त्व पूजाक्रमात अधोरेखित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
उपमन्यु म्हणाले—शिवशास्त्रात स्वयं भगवान शिवांनी शिवा (पार्वती) यांना सांगितलेल्या पूजाविधानाची व्याख्या मी संक्षेपाने सांगतो.
Verse 2
अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्
अग्निकार्याच्या समाप्तीपर्यंत असणारा, यागाचा अंगरूप अंतर्गत याग करून—किंवा न करूनही—नंतर बाह्य यागही विधिपूर्वक करावा.
Verse 3
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
तेथे आवश्यक द्रव्ये मनाने कल्पून व शुद्ध करून, भगवान विनायकाचे ध्यान करावे; आणि विधानानुसार त्या देवाची पूजा करावी.
Verse 4
दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
उजवीकडे व डावीकडे, दोन्ही बाजूंनी, बुद्धिमान साधक मनाने सुयशस्वी नंदीश्वराचे सम्यक् आराधन करावे; आणि अंतःकरणात त्यांना पूजून मग विधिपूर्वक पूजासनाची रचना करावी।
Verse 5
आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
आराधना इत्यादी साधनांनी युक्त होऊन सिंहयोगासनादी आसने, किंवा निर्मळ पद्मासन धारण करावे—आणि तत्त्वत्रय (पति, पशु, पाश) यांच्या बोधाने समन्वित राहावे।
Verse 6
तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्
त्याच्या वर अंबा (उमा) सहित सर्वमनोहर भगवान् शिवांचे ध्यान करावे—जे सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न असून ज्यांचे सर्व अवयव शोभायमान आहेत।
Verse 7
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्
ते सर्व अतिशयांनी युक्त व सर्व आभरणांनी भूषित होते; त्यांचे मुख, हात व चरण अरुण होते, आणि कुंदपुष्प व चंद्रासारख्या स्मिताने त्यांचे मुख तेजस्वी होते।
Verse 8
शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्
ते शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी, फुललेल्या कमळासारखे त्रिनेत्र; चतुर्भुज, उदार अंगांचे, आणि मनोहर चंद्रकला धारण करणारे—अशा सगुण शिवाचे ध्यान करावे।
Verse 9
वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्
वर व अभय देणारे हस्त असलेले, मृग व टंक (परशु) धारण करणारे हर; भुजंगाला हार व वलय रूपाने धारण करणारे, आणि सुंदर नीलकंठचिन्हाने शोभणारे—अशा कृपाळू शिवाचे दर्शन झाले।
Verse 10
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
तो सर्व उपमानांपलीकडील त्या देवाचे ध्यान करावे—अनुचर व दिव्य परिकरांसह; नंतर त्याच्या वामभागी महेश्वरीचे चिंतन करावे।
Verse 11
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्
तिचे नेत्र प्रफुल्ल नीलोत्पलाच्या पाकळ्यांसारखे दीर्घ व विस्तीर्ण होते; मुख पूर्णचंद्रासारखे उजळ; आणि केश नील व सुंदर कुंचित होते।
Verse 12
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्
ती नीलोत्पलाच्या दलासारखी शोभायमान होती आणि अर्धचंद्र शिरोभूषण म्हणून धारण केलेला होता; तिचे वक्ष अत्यंत पूर्ण—गोल, उन्नत, घन, स्निग्ध व दृढ—मंगलमय सौंदर्याने दीप्त होते।
Verse 13
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
त्यांनी तिला पाहिले—सडपातळ कटि व रुंद नितंबांची, सूक्ष्म व श्रेष्ठ पिवळे वस्त्र परिधान केलेली; सर्व अलंकारांनी विभूषित आणि ललाटावरील तिलकाने तेजस्वी।
Verse 14
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्
तिची केशरचना विविधरंगी पुष्पगुच्छांनी शोभून दिसत होती. सर्व बाजूंनी तिचे रूप सुसंगत व सम प्रमाण होते, आणि लज्जेने तिचे मुख किंचित् झुकलेले होते।
Verse 15
हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने
ती महासिंहासनावर आसीन होती; उजव्या हातात सुवर्णकमळ धारण करून तेजस्वी दिसत होती, आणि दुसरा हात दंडासारखा स्थिर ठेवलेला होता.
Verse 16
पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
जी साक्षात् पाशच्छेदिनी व सच्चिदानंदरूपिणी देवी आहे—अशी देवी आणि देव यांचे असे ध्यान करून, शुभ श्रेष्ठ आसनावर बसून त्यांचे चिंतन करावे.
Verse 17
सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
सर्व उपचार केल्याप्रमाणे भक्तिभावाने, भावपुष्पांनी त्यांचे समर्चन करावे. किंवा असे परिकल्पून, विभु परमेश्वराच्या इच्छित कोणत्याही मूर्तीचे पूजन करावे.
Verse 18
शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा
त्याला ‘शैवी’ म्हणो वा ‘सदाशिव’ असे नाम देऊ; परम ‘माहेश्वरी’ म्हणून पूजावे; किंवा ‘षड्विंशक’ (छब्बीस तत्त्वे) या नावाने ओळखावे; अथवा ‘श्रीकंठ’ म्हणावे—या पावन नामांनी तोच एक महेश्वर अभिप्रेत आहे।
Verse 19
मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्
विधिपूर्वक आपल्या देहावर मंत्रन्यास इत्यादी करून, या मूर्तीतच विराजमान त्या शिवाचे ध्यान करावे—जो कृपेसाठी साकार होतो, तरीही व्यक्त-अव्यक्त दोन्हींपलीकडचा परम आहे।
Verse 20
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
प्रथम ध्यान करून, बाह्यक्रमानुसार बुद्धीने पूजा पूर्ण करावी। नंतर समिधा, तूप इत्यादींनी नाभीमध्ये होमाचा भाव करावा—अंतराग्नीत शिवभक्तीने आहुती अर्पावी।
Verse 21
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
भ्रूमध्यात शुद्ध दीपशिखेसारख्या रूपातील शिवाचे ध्यान करावे। अशा ध्यानमय शुभ योगात, अंगाधारित किंवा स्वतंत्र रीतीनेही साधना करता येते।
Verse 22
अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
अग्निकार्याच्या समाप्तीची विधी सर्वत्र समान आहे। त्यानंतर चिंतनमय संपूर्ण आराधना-क्रम पूर्ण करून पूजन यथाविधी समाप्त करावे।
Verse 23
लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा
लिंगात देवाचे पूजन करावे; किंवा पवित्र स्थंडिलावर, अथवा पावन अग्नीतही, यथाशक्ती अर्चन करावे।
Frequently Asked Questions
It presents a staged pūjā: optional completion of inner worship (ābhyantara-yāga, including possible agni-related conclusion), then external worship; mental purification of materials; Vināyaka worship; honoring attendant beings; constructing an āsana; and culminating in Śiva-dhyāna and contemplation of Maheśvarī.
The iconographic precision functions as a meditative template: by fixing form, attributes, gestures, and radiance, the practitioner stabilizes attention and ritually ‘installs’ the deity in consciousness, making internal worship structurally equivalent to external rite.
Sāmbā Śiva is visualized as three-eyed, four-armed, ornamented, blue-throated, bearing varada/abhaya gestures and implements such as mṛga and ṭaṅka, with serpent ornaments and a moon on the head; Maheśvarī is contemplated at his left side.