पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
या अध्यायात देवी कलियुगाचे निदान करतात—काळ कलुषित व दुर्जेय आहे, धर्म उपेक्षित झाला आहे, वर्णाश्रम-आचार क्षीण झाले आहेत, सामाजिक-धार्मिक संकट पसरले आहे आणि गुरु–शिष्य उपदेशपरंपरा खंडित झाली आहे. अशा अवस्थेत शिवभक्तांना मोक्ष कसा मिळेल, असा प्रश्न त्या विचारतात. ईश्वर उत्तर देतात की त्यांच्या ‘परमा विद्या’—हृदयाला आनंद देणारी पञ्चाक्षरी—हाच आधार आहे; भक्तीने अंतःकरण घडलेल्यांना कलियुगातही मुक्ती मिळते. पुढे मन-वाणी-काया दोषांनी मलिन, कर्मास अयोग्य व ‘पतित’ लोकांचे कर्म नरकच देईल का, अशी शंका येते. शिव आपली प्रतिज्ञा पुनः दृढ करून रहस्य सांगतात—मंत्रासहित पूजा (समंत्रक-पूजा) ही निर्णायक उद्धारक साधना आहे; पतित भक्तही या विद्येने मुक्त होतो.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
देवी म्हणाली—कलियुगात, जेव्हा काळ कलुषित, जिंकणे कठीण व ओलांडणे दुस्तर; जेव्हा लोक अपुण्यजन्य अंधाराने आच्छादित आणि धर्मापासून पराङ्मुख होतात—
Verse 2
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
जेव्हा वर्णाश्रम-आचार क्षीण होतो, संकट समोर येते, आणि सर्व धर्मकर्तव्यांचा योग्य मार्ग संशयास्पद ठरतो—किंवा निश्चित वाटूनही उलटा होतो—
Verse 3
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
जेव्हा तो उपदेश नष्ट होतो आणि गुरु-शिष्य परंपरा लोप पावते, तेव्हा हे महेश्वर! तुमचे भक्त कोणत्या उपायाने मुक्त होतील?
Verse 4
ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
ईश्वर म्हणाले—माझ्या परम विद्येचा, हृदयात वसणाऱ्या पंचाक्षरी मंत्राचा आश्रय घेऊन, आणि भक्तीने अंतःकरण भावित करून, कलियुगात जन्मलेले नर मुक्त होतात।
Verse 5
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
मन, वाणी व देहजन्य दोषांनी ज्यांचा स्वभाव दूषित झाला आहे—कृतघ्न, निंदक व छलस्वभावी—ते त्या दोषांमुळे सामान्य विचारांच्या पलीकडील शिवतत्त्वाचे न वर्णन करू शकतात, न स्मरण करू शकतात।
Verse 6
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
लोभी व वक्रमनाचे असले तरी, ज्यांचे अंतःकरण माझ्याकडे प्रवण होते, त्यांच्यासाठी माझी पंचाक्षरी विद्या हीच संसारभयातून तारून नेणारी आहे।
Verse 7
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
हे देवि, मी धरातळी वारंवार अशी प्रतिज्ञा केली आहे की माझा भक्त पतित झाला तरी, या विद्येने तो मुक्त होतो।
Verse 8
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
तेव्हा (देवीने विचारले): ‘या विद्येने पतित कसा मुक्त होईल?’ ईश्वर म्हणाले: ‘तू जे बोललीस ते सत्य आहे; म्हणून, हे सुंदरी, तसेच ऐक.’
Verse 9
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
‘हे रहस्य आहे’ असे मानून मी पूर्वी हे गुप्त ठेवले होते; कारण मोहित झालेला पतितही जर मंत्रासहित माझी पूजा करील, तरी ती फलदायी ठरते—म्हणून ते रहस्य म्हणून जपले गेले।
Verse 10
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
माझ्या पंचाक्षर मंत्राविना—यात संशय नाही—नरकगामी व्हावे लागते; जरी कोणी केवळ जलाहार करीत असेल, केवळ वायुभक्षी असेल, किंवा अन्य व्रत-तपांनी कृश झाला असेल तरीही।
Verse 11
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
अशा व्रतांनी त्यांना माझ्या लोकाशी संगम मिळत नाही; पण जो भक्तिभावाने केवळ पंचाक्षर मंत्राने एकदाही माझी अर्चना करतो, तो माझ्याशी संयोग पावतो।
Verse 12
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
तोही या मंत्राच्या महिम्यामुळे माझ्या धामाला पोहोचतो; म्हणून तप, यज्ञ, व्रत आणि नियम—हे सर्व याच्यामुळेच सिद्ध व परिपूर्ण मानावे।
Verse 13
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
पंचाक्षर मंत्राने केलेल्या अर्चनेच्या कोटीव्या अंशाइतकेही इतर साधन सम नाही. बद्ध असो वा मुक्त, जो पंचाक्षराचा आश्रय घेतो तो पाशबंधनातून मुक्त होतो.
Verse 14
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
जो माझी पूजा करतो तोच मुक्त होतो—यात विचार करण्याची गरज नाही. अरुद्र असो वा सरुद्र, जो एकदाही पंचाक्षर मंत्राचा जप करतो, तो ही कृपा प्राप्त करतो।
Verse 15
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
हे देवि, मनुष्य पतित असो वा मूढ असो, तो (शिवाची) पूजा करील तर मुक्त होतो—षडाक्षर मंत्राने असो वा तसेच पंचाक्षर मंत्राने।
Verse 16
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
जो विधिपूर्वक ब्रह्मांगासहित भक्तीने माझी पूजा करतो तो मुक्त होतो. पतित असो वा अपतित, याच मंत्राने पूजा करावी.
Verse 17
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
माझा भक्त, ज्याने क्रोध जिंकला आहे, लाभ मिळो वा न मिळो—तो समच राहतो. लाभ-तोट्यात सम राहणारा तो कोट्यवधी गुणांनी श्रेष्ठ आहे.
Verse 18
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
म्हणून, हे देवी, अशा प्रकारे मला प्राप्त करून याच मंत्राने माझी पूजा करावी. आणि जो मैत्री इत्यादी गुणांनी युक्त होऊन (हा मंत्र) मिळवून माझी पूर्ण पूजा करतो, तोच त्या उपासनेत सिद्धी पावतो.
Verse 19
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
जो ब्रह्मचर्यात स्थित होऊन भक्तियुक्त आहे, तो माझ्यासारखेपण प्राप्त करतो. येथे अधिक काय सांगावे? माझे सर्व भक्त माझ्या कृपेचे व मी सांगितलेल्या मार्गाचे अधिकारी आहेत.
Verse 20
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
माझ्या पंचाक्षर मंत्रांमध्ये तोच मंत्र खरोखरच श्रेष्ठ आहे. पंचाक्षराच्या प्रभावाने लोक, वेद आणि महर्षी—हे सर्व धारण होतात व प्रकाशमान होतात.
Verse 21
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
प्रलय येऊन स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले तरी शाश्वत धर्म, देवगण आणि हे सर्व जगत् टिकून राहते—प्रभूमध्ये अधिष्ठित, अविनाशी आधारावर।
Verse 22
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
जे काही प्रकृतीत प्रविष्ट झाले आहे, तेथेच ते लयास जाईल. हे देवि, मी एकटाच स्थित आहे; कुठेही, कधीही, दुसरा नाही.
Verse 23
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
तेव्हा वेद आणि सर्व शास्त्रे पंचाक्षरात स्थित झाली. ती कधीही नाश पावली नाहीत, कारण माझ्या शक्तीने ती संरक्षित व पोषित होती.
Verse 24
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
त्यानंतर माझ्यापासून सृष्टी उत्पन्न झाली—प्रकृती व आत्मा यांच्या भेदामुळे। आणि गुणमय देहधाऱ्यांसाठी पुढे वांतर (आंशिक) संहारही होतो.
Verse 25
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
तेव्हा देव नारायण माया-निर्मित तनू धारण करून, भोगी (शेष) यांच्या पर्यंक-शय्येवर, आद्य जलाच्या मध्यभागी शयन करू लागले.
Verse 26
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
त्या (प्रभूच्या) नाभिकमळातून पंचवक्त्र पितामह ब्रह्मा उत्पन्न झाले. तरीही तीन लोक निर्माण करण्याची इच्छा असून, सहाय्य नसल्याने ते समर्थ झाले नाहीत.
Verse 27
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
आदौ पितामहांनी दहा श्रेष्ठ मुनी निर्माण केले—मानसपुत्र, अमित तेजस्वी. त्यांच्या सिद्धीची वृद्धी व्हावी म्हणून मग पितामहांनी मला संबोधिले.
Verse 28
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
“हे महादेव, हे महेश्वर! माझ्या पुत्रांना शक्ती द्या.” अशी त्याने प्रार्थना केल्यावर मी—पंचवक्त्रधारी शिव—उत्तर दिले।
Verse 29
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
त्याने क्रमाने पंचाक्षरी मंत्र पद्मयोनी ब्रह्म्यास उपदेश केला. लोकपितामह ब्रह्म्याने ते आपल्या पाच मुखांनी ग्रहण केले.
Verse 30
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
वाच्य-वाचक भावाने प्रजापतीने मला महेश्वर म्हणून ओळखले. मंत्रांचे विविध प्रयोग जाणून तो सिद्धमंत्र—मंत्रसिद्धी प्राप्त—झाला.
Verse 31
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
त्यांनी आपल्या पुत्रांना पवित्र मंत्र आणि त्याचा यथार्थ अर्थ जसा आहे तसाच प्रदान केला. आणि त्यांनी लोकपितामह ब्रह्म्याकडून साक्षात् ते मंत्ररत्न प्राप्त करून त्याच्या अनुग्रह व अधिकाराने युक्त झाले.
Verse 32
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
माझ्या आज्ञेने सांगितलेल्या मार्गाने माझी आराधना करण्याची इच्छा असलेले पुढे गेले. मेरूच्या रम्य शिखरावर ‘मुंजवान्’ नावाचा एक पर्वत आहे.
Verse 33
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
तो सदैव मला प्रिय आहे, सदैव श्रीसमृद्ध आहे आणि माझ्या भक्तांकडून नेहमी रक्षित असतो. त्याच्या सान्निध्यात, लोक सृष्टी करण्यास उत्सुक असलेले तीव्र तप करतात.
Verse 34
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
ते एक सहस्र दिव्य वर्षे वायूचाच आहार करून तप आचरित राहिले; त्यांची भक्ती पाहून मी तत्क्षणी त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष झालो।
Verse 35
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
ऋषी, छंद, कील, बीज-शक्ती व अधिष्ठातृ देवता; तसेच न्यास, षडंग, दिग्बंध आणि संपूर्ण विनियोग—हे सर्व यथार्थ जाणावे।
Verse 36
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
जगाच्या सृष्टी व विस्तारासाठी मी आर्यांना उपदेश केला. नंतर त्या मंत्राच्या माहात्म्याने प्रेरित होऊन ऋषी तपश्चर्येत दृढ झाले।
Verse 37
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
तो देव, असुर व मानवांसह सृष्टीचा योग्य क्रमाने विस्तार करतो. आता या परम विद्येचे यथार्थ स्वरूप सांगितले जाते।
Verse 38
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
प्रथम ‘नमः’ उच्चारावे, त्यानंतर ‘शिवाय’। हीच पंचाक्षरी विद्या सर्व श्रुतींच्या शिरोभागी प्रतिष्ठित आहे।
Verse 39
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
ती सर्वजात व सर्व वस्तूंची सनातन बीज-कारण शक्ती आहे। माझ्याच मुखातून प्रथम उच्चारलेली ती दिव्य वाणी माझीच वाचक-शक्ती आहे।
Verse 40
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
ती तप्त सुवर्णासारखी तेजस्वी होती; तिचे स्तन भरदार व उन्नत होते। ती चतुर्भुजा, त्रिनेत्री असून मस्तकी बालचंद्र शेखररत्नासारखा धारण करी।
Verse 41
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
ती सौम्य व मंगलमयी होती; तिच्या हातांत पद्म व नीलोत्पल होते, आणि इतर हातांनी वर व अभय देत असे। ती सर्व उत्तम लक्षणांनी युक्त व सर्व अलंकारांनी भूषित होती।
Verse 42
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
ती शुभ्र पद्मासनावर विराजमान होती; तिचे केस निळसर व कुंचित होते। तिच्यापासून पाच प्रकारचे वर्ण, तेजस्वी किरणमंडलांनी वेढलेले, प्रखरतेने प्रस्फुरित होत.
Verse 43
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
पीत, कृष्ण, धूम्र, स्वर्णाभ व रक्त—हे पाच वर्ण जेव्हा स्वतंत्रपणे उपयोगात आणले जातात आणि बिंदु व नाद यांनी विभूषित केले जातात, तेव्हा शिवशास्त्रातील भिन्न भिन्न कर्मांस योग्य ठरतात।
Verse 44
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
हे वरानने, या मंत्राच्या बीजांमध्ये दुसरे बीज बिंदू आहे, जो अर्धचंद्रासारखा आहे; आणि त्याचा नाद दीपशिखेसारखा आकार धारण करतो असे सांगितले आहे.
Verse 45
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
चतुर्थ घटकासाठी आरंभी दीर्घ स्वर ठेवून पाचवी शक्ती निर्देशावी. येथे ऋषीचे नाव वामदेव असून छंद पंक्ती असे सांगितले आहे.
Verse 46
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
हे वरानने, या मंत्राचे देवता शिवच आहेत—म्हणजे मीच. हे वरारोहे, याचे ऋषी गौतम, अत्री, विश्वामित्र तसेच अंगिरा आहेत.
Verse 47
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्
वर्णांच्या क्रमाने भरद्वाज इत्यादी ऋषी स्मरणात आहेत. तसेच छंद गायत्री, अनुष्टुप, त्रिष्टुप, बृहती आणि विराट असे सांगितले आहेत.
Verse 48
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
हे वरानने! इंद्र, रुद्र, हरि (विष्णु), ब्रह्मा आणि स्कंद—तसेच त्यांचे अधिष्ठातृ देव—माझ्या पंचमुखांच्या स्थानांत वास करतात, असे सांगितले जाते।
Verse 49
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
पूर्व दिशेपासून आरंभ करून ऊर्ध्वपर्यंत यथाक्रम ‘न’कारादि वर्णविन्यासात—पहिला वर्ण अनुदात्त आणि चौथा वर्ण द्वितीयक स्वरयुक्त असा सांगितला आहे।
Verse 50
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
पाचवा स्वरित स्वराने उच्चारावा आणि तिसरा ‘निहत’ असा स्मृत आहे. हीच मूलविद्या—शिवस्वरूप शैव सूत्र, ते पावन पंचाक्षर मंत्र।
Verse 51
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
माझ्या या महान शैव ‘हृदय’ाची नावे व अंतर्गत रचना यथार्थ जाणावी. ‘न’ हा अक्षर शिर (डोके) म्हणतात आणि ‘म’ हा अक्षर शिखा (चोटी) म्हणतात.
Verse 52
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि
‘शि’ हा अक्षर कवच (रक्षण-आवरण) म्हणतात; तसेच ‘व’ हा अक्षर नेत्र (मंत्र-नेत्र) म्हणून सांगितला आहे. ‘य’ हा अक्षर अस्त्र आहे; आणि ‘नमः’, ‘स्वाहा’, ‘वषट्’, ‘हुँ’, ‘वौषट्’ हे उद्गारही तसेच मानले आहेत.
Verse 53
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
वर्णांच्या शेवटी ‘फट्’ लावून ते अंग (सहायक) म्हणून वापरले तरीही हा तोच मूलमंत्र राहतो—केवळ रूपातील अल्प भेदाचा समन्वय झाल्यामुळे.
Verse 54
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
तेथेही पाचवा वर्ण द्वादश स्वरांनी भूषित आहे। म्हणून या मंत्राने मन‑वाणी‑काया यांच्या भेदाने पूजा व नियमयुक्त साधना करावी, ज्यायोगे बद्ध जीव पती‑परमेश्वराकडे नेला जाईल।
Verse 55
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
आम्हा दोघांचे अर्चन करावे आणि जप‑होम इत्यादीही करावे। हे आपल्या प्रज्ञेनुसार, योग्य काळानुसार, शास्त्रानुसार आणि दृढ मतीनुसार करावे।
Verse 56
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
शक्तीनुसार, संपत्तीनुसार, योग्य अनुशासनानुसार आणि अंतःकरणातील रतीनुसार—कधीही, कुठेही—भक्तीने केले तर ते (पूजन) खरेच सिद्ध होते।
Verse 57
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
हे देवि, कोणत्याही प्रकारे केलेली पूजा मुक्तीकडे नेते—जर ती माझ्यात आसक्त मनाने केली असेल, हे सुंदरी।
Verse 58
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
माझे प्रिय आणि शिव—यांची पूजा क्रमाने किंवा अक्रमाने झाली तरी; तरीही जे माझे भक्त आहेत ते पुन्हा अत्यंत विवश होत नाहीत।
Verse 59
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
त्या सर्व शास्त्रांमध्ये नियम मीच ठरविला आहे। तेथे प्रथम मी मंत्रांचे शुभ संग्रहण व ग्रहण करण्याची पद्धत स्पष्ट सांगीन।
Verse 60
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
ज्याच्याविना मंत्रजप निष्फळ होतो, आणि ज्याच्यामुळेच तो फलदायी होतो।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete mythic episode, the chapter presents a dialogue setting: Devī questions Śiva about salvation in Kali-yuga amid the collapse of dharma and guru–śiṣya instruction; Śiva replies with mantra-based soteriology centered on the pañcākṣarī.
Śiva frames the pañcākṣarī as a ‘paramā vidyā’ and a guarded ‘rahasya’: a mantra-technology that can supersede ritual unfitness and moral fallenness when paired with devotion, grounded in Śiva’s explicit vow of liberation.
Śiva is highlighted as Īśvara/Maheśvara who grants mokṣa through mantra and bhakti—functioning as the compassionate guarantor whose promise (pratijñā) makes liberation available even under Kali-yuga constraints.