आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
या अध्यायात उपमन्यु पूजेचा एक तांत्रिक पूरक भाग सांगतात—हविस्-अर्पण, दीपदान व नीराजन यांच्या संदर्भात आवरण-अर्चना कधी व कशी करावी. शिव–शिवा केंद्रस्थानी ठेवून वर्तुळाकार आवरणपूजेचा क्रम दिला आहे; पहिल्या आवरणात मंत्रजपाने आरंभ होऊन दिशानुसार क्रमशः विस्तार होतो. ऐशान्य, पूर्व, दक्षिण, उत्तर, पश्चिम, आग्नेय इत्यादी दिक्क्रम वर्णिला असून ‘गर्भ-आवरण’ हे अंतःस्थ मंत्रसमूहात्मक आवरण म्हणून सांगितले आहे. बाह्य आवरणात इंद्र(शक्र), यम, वरुण, कुबेर(धनद), अग्नि(अनल), नैऋति, वायु/मारुत इत्यादी लोकपाल व शक्तींची स्थापना-पूजा निर्देशिली आहे. अंजलीबद्ध होऊन सुखासनात बसून ‘नमः’ मंत्रांनी प्रत्येक देवतेचे आवाहन करून पूजन करावे असा विधी आहे. हा अध्याय शिव-शक्तिकेंद्रित विश्वव्यवस्थेला क्रमिक पूजामार्गाच्या नकाशात रूपांतरित करतो.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्
उपमन्यु म्हणाला—येथे पूजेत कमल-अर्पण इत्यादी काही गोष्टी अजून सांगितल्या नाहीत; म्हणून उरलेले मी संक्षेपाने सांगतो, विस्ताराने नव्हे।
Verse 2
हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा
नैवेद्य अर्पणापूर्वी आणि दीपदानानंतर त्वरित आवरण-देवतांची अर्चना करावी; किंवा नीराजनाचा काळ आला असता तेव्हाही करावी।
Verse 3
तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्
तेथे प्रथम आवरणात ईशानापासून सद्योजातापर्यंत जप करावा; तसेच रुद्रापासून अस्त्रापर्यंतही—शिवासाठी किंवा शिवा (देवी)साठी।
Verse 4
ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा
ईशान कोनात, पूर्व भागात, तसेच दक्षिण व उत्तर दिशेत; पश्चिमेतही, आणि आग्नेयेत, पुन्हा ईशान व नैऋत्येत—या सर्व दिशांत (विन्यास/स्थापन) समजावे।
Verse 5
वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा
वायव्येत पुन्हा ईशान्येत, आणि पुढे चारही दिशांत ‘गर्भावरण’ सांगितले आहे—म्हणजे मंत्रांचा तोच पवित्र संघात व विन्यास।
Verse 6
हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्
हृदयापासून अस्त्रापर्यंत (मंत्रदेवतांचे) विधिपूर्वक पूजन करावे—किंवा तोच पूर्ण क्रम पाळावा. त्याच्या बाहेर पूर्वेस शक्र (इंद्र) व दक्षिणेस यम यांचे पूजन करावे.
Verse 7
वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्
पश्चिम भागात वरुणाचे व उत्तर दिशेत धनद (कुबेर) याचे पूजन करावे. ईशान्येत ईश (शिव), आपल्या दिशेत अनल (अग्नि), आणि नैऋत्येत निरृति यांचे पूजन करावे.
Verse 8
मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि
वायुदिशेत (वायव्येत) मारुत (वायु) याचे, नैऋत्येत विष्णूचे, आणि ऐश्वर्यदिशेत (ईशान्येत) विधी (ब्रह्मा)चे पूजन करावे. तसेच बाह्य पद्मावर वज्रादी व अन्य कमलोत्पन्न आयुधांचेही पूजन करावे.
Verse 9
प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः
दिशांमध्ये लोकेशांच्या प्रसिद्ध रूपांचे क्रमाने पूजन करावे. आणि देव-देवी (शिव-शक्ती) यांचे ध्यान ठेवून, त्यांच्या सर्व आवरण-देवतांचेही पूजन करावे.
Verse 10
बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः
यथासुख आसनस्थ होऊन, अंजली बांधून ध्यान करावे. सर्व आवरण-देवतांना त्यांच्या-त्यांच्या नावांसह ‘नमः’ म्हणत नमस्कार करावा.
Verse 11
पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा
यथाक्रम सर्वांना नमस्कार करून, पुष्पांनी संपूर्ण पूजन करावे. गर्भगृह व त्याचे आवरण-चक्र यांचेही पूजन करावे—त्यांच्या-त्यांच्या आवरणांसह किंवा आपल्या विधानाप्रमाणे.
Verse 12
योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च
योग, ध्यान, जप, होम—बाह्य असो वा आंतरिक—या सर्व उपासनेत षड्विध हवि अर्पण करावी; तसेच शुद्ध अन्न, विशेषतः निर्मळ मूग-अन्नही निवेदावे.
Verse 13
पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्
पायस, दहीमिश्रित अन्न, तसेच गूळ घालून मधाने आप्लुत केलेले मधुर पदार्थ—यांपैकी एक किंवा अनेक, विविध व्यंजनांसह अर्पण करावेत.
Verse 14
गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च
गूळ व साखर मिसळलेले मथित दही आणि उत्तम दही अर्पण करावे। तसेच भक्ष्य—विशेषतः गोड अपूप (मालपुआ इ.)—आणि मधुर, मनोहर फळेही नैवेद्य म्हणून द्यावीत।
Verse 15
रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च
फुले व रक्तचंदन यांनी युक्त अतिशीतल पिण्याचे पाणी अर्पण करावे; तसेच मऊ, वेलची-सुगंधित खडीसाखर आणि सुपारीच्या फळाचे तुकडेही निवेदावेत।
Verse 16
शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्
फक्त स्वच्छ, पांढरे शैलचूर्ण घ्यावे—ते न फार कोरडे, न दूषित असावे। त्यासोबत कापूर, कंकोल तसेच नवे, शुभ जाई (चमेली) इत्यादी सुगंधद्रव्येही घ्यावीत।
Verse 17
आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः
शिवपूजेत आलेपनासाठी चंदनच विहित आहे—त्याच्या मुळ व हृदयकाष्ठाच्या चूर्णापासून लेप करावा. कस्तुरी व कुंकुमही योग्य; आणि सुगंधी रस मृगमदस्वरूप आहे असे म्हटले आहे।
Verse 18
पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च
फुले सुगंधी, पवित्र व शुभ असू शकतात; तसेच ती निर्गंध, उग्र दुर्गंधी, दूषित किंवा बासीही असू शकतात—पूजेच्या संदर्भात हे भेद सांगितले आहेत।
Verse 19
स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च
शिवार्चनेत स्वतः फाटलेले किंवा जीर्ण वस्त्र अर्पू नयेत. केवळ मृदू, उत्तम वस्त्रे आणि शुद्ध सुवर्णमय अर्पणेच द्यावीत.
Verse 20
विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः
विशेषतः भूषणे विद्युत्-वळयासारखी घडविली होती; आणि ती सर्व कपूर, सुगंधी निर्यास, अगुरु व चंदन यांनी सुवासित होती।
Verse 21
आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः
ती सर्व बाजूंनी पुष्पसमूहांनी धूपित व सुवासित केली होती; तसेच चंदन, अगुरु, कपूरकाष्ठ व गुग्गुळ यांच्या चूर्णानेही परिमळित होती।
Verse 22
घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना
तूप व मध यांनी सिद्ध केलेला धूप अत्यंत प्रशंसनीय मानला आहे; विशेषतः कपिला गायीपासून मिळालेल्या अतिसुगंधी तुपाने केलेला।
Verse 23
नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा
दीप नित्य प्रज्वलित ठेवावेत—कपूरयुक्त, अत्यंत श्रेष्ठ। तसेच मधुर पंचगव्य, दूध, दही आणि तूपही अर्पण करावे।
Verse 24
कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च
भगवान शंभूस स्नान व आचमनासाठी कपिला गायीपासून उत्पन्न द्रव्य प्रिय आहे. तसेच शुभ आसनेही अर्पण करावीत, जरी ती गजदंतापासून बनलेली असली तरीही.
Verse 25
सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च
सुवर्ण व रत्नांनी युक्त, नानाविध नक्षीकाम केलेली आस्तरणे व पांघरुणे होती; ती मऊ, उशांनी सज्ज, आणि सूक्ष्म कापसापासून बनलेली होती.
Verse 26
उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्
उंच-नीच, विविध व रम्य शय्या आणि सुखद पलंग होते; तसेच समुद्राकडे जाणाऱ्या नदीतून घटांमध्ये पाणी भरून आणले होते.
Verse 27
शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्
स्नान व पानासाठी विशेष योग्य असे, वस्त्रातून गाळलेले शीतल जल अर्पण करावे; तसेच चंद्रासारखे शुभ्र, मोत्यांच्या माळेने शोभणारे सुंदर छत्रही द्यावे.
Verse 28
नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते
ते नवरत्नखचित दिव्य चामर आणिले, सुवर्णदंडाने अत्यंत मनोहर; तसेच दोन शुभ्र, सूक्ष्म चामरही, जे सोन्याने अलंकृत होते।
Verse 29
राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्
तेथे एक दिव्य दर्पण होता; रत्नजडित दांडा राजहंसांच्या युगलाकाराने शोभित होता. तो अतिशय गुळगुळीत व तेजस्वी होता आणि त्याला दिव्य सुगंधी लेपन केलेले होते.
Verse 30
समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः
तो शंख सर्व बाजूंनी रत्नांनी आच्छादित होता आणि हारांनीही अलंकृत होता. त्याचा नाद गभीर होता आणि तो हंस, कुंदपुष्प व चंद्र यांसारखा शुभ्र तेजस्वी दिसत होता.
Verse 31
आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च
वाहनांच्या पाठी इत्यादी भागांवर रत्न व सुवर्ण जडित अलंकार होते. तसेच रम्य काहल (तुरई) आणि नानाविध नाद करणारी इतर वाद्येही होती.
Verse 32
सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः
सोन्याचे बनविलेले व मोत्यांनी अलंकृत अशी वाद्येही होती—भेरी, मृदंग, मुरज, तिमिच्छ, पटह इत्यादी।
Verse 33
समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः
प्रयत्नपूर्वक समुद्रगर्जनेसारखे घुमणारे नाद रचावेत; तसेच रम्य भांडी आणि आवश्यक सर्व पानेही पूर्णपणे सिद्ध करावीत।
Verse 34
तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः
त्याचे सर्व आधार पूर्णतः सुवर्णाचेच घडवावेत; तसेच महेश—परमात्मा शिव—यांचे आलय (गर्भगृह)ही सिद्ध करावे.
Verse 35
राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्
हे राजवाड्यासारखे कल्पावे, शिल्पशास्त्रात सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त; उंच प्राकारांनी वेढलेले आणि पर्वताकार गोपुर असलेले.
Verse 36
अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्
ते अनेक रत्नांनी आच्छादित असावे; त्याचे द्वारकपाट सुवर्णाचे असावे; तप्त जांबूनद सुवर्णमय, आणि रत्नजडित शेकडो स्तंभांनी वेढलेले असावे.
Verse 37
मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः
ते मोत्यांच्या हारांच्या वितानांनी समृद्ध होते आणि त्याचे द्वार-तोरण प्रवाळाचे होते. त्यावर दिव्य सुवर्णमय मुकुटासारखे, कलश-लक्षणयुक्त शिखर-कलश शोभून दिसत होते.
Verse 38
अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः
त्याचा अग्रभाग सुंदररीत्या अलंकृत होता आणि त्यावर दोन अस्त्रांची चिन्हे होती, जी अज (बकरा) चिह्नाने चिह्नित होती. तसेच राजन्यांना योग्य निवासस्थानांनी व राजमार्गादी भव्य वीथींनी तो अधिक शोभून दिसत होता.
Verse 39
प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च
चहूबाजूंनी उंच-उंच शिखरांनी युक्त प्रासाद शोभत होते; आणि प्रत्येक दिशा व विदिशेत उत्तम सभामंडप व श्रेष्ठ आस्थान-स्थाने उभी होती.
Verse 40
अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः
त्याचे प्रांगण अत्यंत अलंकृत भासत होते, जणू अंतर्गत आवरणांनी वेढलेले; आणि नृत्य-गानात निपुण अशा सहस्रों कुलीन स्त्रियांनी ते परिपूर्ण होते.
Verse 41
वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः
ते वेणू व वीणा वादनात निपुण अशा अनेक पुरुषांनी युक्त होते; आणि गज, वाजी व रथांनी सज्ज अशा वीर रक्षकांनी ते संरक्षित होते.
Verse 42
अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्
अनेक पुष्पवाटिका, अनेक सरोवरे आणि अनेक दीर्घिका यांनी अलंकृत होऊन ते दिशा व विदिशांत सर्वत्र विराजमान होते.
Verse 43
वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः
ते वेद-वेदांताचे तत्त्व जाणणारे, शिवशास्त्रात परायण, शैव आश्रमधर्मात रत, आणि शिवशास्त्रात सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त अशा भक्तांनी युक्त होते.
Verse 44
शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः
ते स्थान शांत, हसतमुख, समृद्ध व सदाचारनिष्ठ भक्तांनी; शैव व माहेश्वरांनी; तसेच श्रीमंतांच्या सेवेत मान पावलेल्या द्विज (ब्राह्मण)ांनी सेवित होते।
Verse 45
एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये
अशा रीतीने अंतःकरणात किंवा बाह्यरूपाने, आपल्या शक्तीनुसार घडवलेल्या पद्धतीने पूजन करावे. योग्य स्थानी—शिळेचे, दंताचे (हस्तिदंताचे) किंवा लाकडी (लिंग) इच्छित भाव व भक्तिलक्ष्यानुसार स्थापून अर्चना करावी।
Verse 46
केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे
फक्त साध्या मातीच्या (प्रतिमा/वेदी)नेही असो, किंवा पुण्य अरण्यात, अथवा पर्वतावर; नदीकाठी, देवालयात, किंवा अन्य कुठल्याही स्थानी—अगदी शुभ गृहातही—शिवपूजन करावे।
Verse 47
आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्
धनवान असो वा दरिद्री, आपली शक्ती न लपविता, न्यायाने मिळविलेल्या द्रव्यांनीच भक्तिभावाने देवाचे पूजन करावे।
Verse 48
अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः
जर कोणी अन्यायाने मिळविलेल्या द्रव्यांनीही भक्तिभावाने शिवाची अर्चना करील, तर त्या पूजेचा त्याला विनाशकारी प्रत्यवाय होत नाही; कारण प्रभू भावाच्या वश आहेत।
Verse 49
न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्
न्यायाने मिळवलेल्या द्रव्यांनीही जर भक्तीविना (शिवाची) पूजा केली, तर तिचे फळ मिळत नाही; कारण येथे कारण केवळ भक्तीच आहे।
Verse 50
भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः
भक्तीने, आपल्या सामर्थ्यानुसार, शिवाला उद्देशून जे काही केले जाते—ते अल्प असो वा महान—श्रीमंत व गरीब दोघांनाही समान फळ देते।
Verse 51
भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः
भक्तीने प्रेरित होऊन अल्पवित्त असलेला मनुष्यही शिवपूजा इत्यादी करावी; पण महावैभव असले तरी भक्तिरहिताने ती करू नये।
Verse 52
सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्
जो भक्तिरहित होऊन शिवाला सर्वस्वही अर्पण करील, तो त्याला त्याचे खरे फळ मिळत नाही; येथे कारण केवळ भक्तीच आहे।
Verse 53
न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्
अत्यंत उग्र तपांनीही आणि सर्व महायज्ञांनीही दिव्य शिवपुर गाठता येत नाही—जर शिवात्म भक्तीचा त्याग केला तर।
Verse 54
गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते
हे कृष्ण! गुह्याहूनही अधिक गुह्य हेच—सर्वत्र असलेल्या परमेश्वर शिवावर अचल भक्ती। यात संशय नाही; त्या भक्तीनेच भक्त मुक्त होतो।
Verse 55
शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः
शिवमंत्रजप, ध्यान, होम, यज्ञ, तप, श्रुतीचे श्रवण-अध्ययन, दान व शास्त्रपठन—हे सर्व, निःसंशय, शिवभावातच खरे फल पावते।
Verse 56
भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते
भावहीन मनुष्य सर्व काही करूनही मुक्त होत नाही; पण भावयुक्त जन सर्व काही न करताही मुक्त होतो।
Verse 57
चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः
हजार चांद्रायण व्रते, शंभर प्राजापत्य प्रायश्चित्ते आणि इतर मासोपवास—यांपेक्षाही शिवभक्ताची महिमा तर किती अधिक, काय सांगावे!
Verse 58
अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते
या लोकी पर्वत-गुहांतही अभक्त मनुष्य अल्प भोगासाठी तप करतात; पण शिवावर भावभक्ती असलेला भक्त मुक्त होतो।
Verse 59
सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः
सत्त्वात स्थित योगी सात्त्विक कर्म करतात, जे मुक्तिदायक आहे. परंतु रजोगुणाने आच्छादित कर्मी राजस कर्म करतात, जे केवळ सिद्धी व लौकिक प्राप्ती देतात।
Verse 60
असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः
तमोगुणयुक्त असुर व राक्षस ऐहिक हेतूसाठी ईशाचे यजन करतात; तसेच तशाच स्वभावाचे इतर मनुष्यही त्याच उद्देशाने त्यांची उपासना करतात।
Verse 61
तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते
भाव तामस असो, राजस असो वा सात्त्विक—जो भक्तीचा आश्रय घेऊन पूजा इत्यादी करतो, तो कल्याण प्राप्त करतो।
Verse 62
यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्
पापरूपी महासागरातून तारण्यासाठी भक्ती ही नौकेसारखी घडविली आहे. म्हणून भक्तीयुक्त पुरुषावर रज व तम यांचे काय सामर्थ्य उरते?
Verse 63
अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः
हे कृष्ण! कोणी अंत्यज, अधम, मूर्ख किंवा पतित असला तरी—जर तो शिवशरणागत झाला, तर तो सर्व देव व असुरांनाही पूज्य ठरतो.
Verse 64
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी केवळ भक्तीनेच भगवान् शिवाची अर्चना करावी; कारण जे भक्ति‑पूजेत सहभागी होत नाहीत, त्यांना कुठेही कोणतेही फळ मिळत नाही।
Verse 65
वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्
मी तुला परम रहस्य सांगतो—हे कृष्णा, माझे वचन ऐक। वेद व शास्त्रांच्या आधारे वेदज्ञांनी विचार करून हे नीट तपासून दृढपणे निश्चित केले आहे।
Frequently Asked Questions
It teaches āvaraṇa-arcana (enclosure worship) as part of Śiva pūjā—when to perform it (around havis, dīpa, and nīrājana) and how to invoke enclosure deities in a directional, concentric order.
The garbhāvaraṇa represents the innermost sanctum-layer as a mantra-aggregate: ritual interiority is expressed as mantra-density, implying that proximity to Śiva–Śakti is measured by increasingly subtle recitation and focus.
Śiva and Śivā are central; the chapter prominently integrates dikpālas/lokeśas (Indra, Yama, Varuṇa, Kubera, Agni, Nirṛti, Vāyu) and weapon/power motifs (vajra and other āyudhas) as outer protective and cosmological enclosures.