शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे प्रभो! आपण भगवन्मंत्राचे माहात्म्य सांगितले; आता कृपा करून त्याचा प्रयोगविधीही सांगा, जो श्रुतीसम—वेदतुल्य प्रमाण आहे।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्

आता मला शिवाचा उत्तम संस्कारविधी ऐकायचा आहे; मंत्रसंग्रहात जे काही फक्त सूचित केले होते, ते मला नीटसे स्मरणात राहिले नाही।

Verse 3

उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

उपमन्यु म्हणाला—ये, मी तुला सर्व पापांचे शोधन करणारा तो संस्कार सांगतो; परम पुण्यदायक असा तो विधी स्वयं पति-स्वरूप भगवान शिवांनी सांगितला आहे.

Verse 4

सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

कारण या संस्कारामुळे मनुष्य पूजा इत्यादी कर्मांसाठी सम्यक् अधिकारयुक्त होतो; म्हणून याला षडध्व-परिशोधन—सहा अध्वांचे शोधन—असे म्हटले आहे.

Verse 5

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

ज्यायोगे आध्यात्मिक विज्ञान प्राप्त होते आणि पाशबंधन क्षीण होते, म्हणून हाच पवित्र संस्कार ‘दीक्षा’ असेही म्हणतात।

Verse 6

शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

शिवागमांत परमात्मा शिवाने दीक्षा त्रिविध सांगितली आहे—शांभवी, शाक्ती आणि मांत्री (मंत्राधिष्ठित) दीक्षा।

Verse 7

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि । सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी

गुरूच्या केवळ दर्शनाने—किंवा स्पर्शाने अथवा संभाषणानेही—देहधारी जीवात तत्क्षणी खरी जाणीव जागृत होते, जी पाशांचा क्षय करणारी आहे।

Verse 8

सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः

ही दीक्षा शांभवी म्हणून सांगितली आहे. पाश (बंधन) क्षयाच्या भेदानुसार ती पुन्हा दोन प्रकारची—‘तीव्रा’ व ‘तीव्रतरा’—अशी विभागली जाते.

Verse 9

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका

ज्यायोगे त्वरित निर्वृती/मोक्षशांती मिळते तीच ‘तीव्रतरा’ मानली आहे. ‘तीव्रा’ दीक्षा तर जीवंतपणीही पुरुषाचे पाप अत्यंतरीत्या शुद्ध करणारी आहे.

Verse 10

शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

शक्तिमय व ज्ञानदायिनी दीक्षा शिष्याच्या देहात प्रवेश करते. नंतर गुरु योगमार्गाने, ज्ञानचक्षूने, ती सिद्ध करतात.

Verse 11

मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका । मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

मंत्रप्रधान व क्रियायुक्त दीक्षा कुंड व मंडलाची पूर्वतयारी करून प्रथम करावी. मंद व अतिमंद शिष्यांसाठी गुरुंनी ती बाह्य विधीने करावी.

Verse 12

शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

शक्तिपाताच्या अनुसार शिष्य अनुग्रहास पात्र ठरतो. थोडक्यात, शैवधर्माचे आचरण करणाऱ्यासाठी हेच त्याचे मूळ व आधार आहे.

Verse 13

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

जिथे शक्तीचा पात होत नाही तिथे शुद्धी उत्पन्न होत नाही. तिथे ना विद्या, ना शिवाचार; ना मुक्ती, ना सिद्धी मिळतात.

Verse 14

तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्

म्हणून शक्तिपाताचे प्रबळ संकेत नीट पाहून गुरु शिष्याला तत्त्वज्ञानाने किंवा विधिपूर्वक क्रिया‑अनुष्ठानाने शुद्ध करावा।

Verse 15

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

जो मोहाने गुरु-आज्ञा व विधीच्या विरुद्ध वागतो तो दुर्मती नष्ट होतो. म्हणून गुरुने सर्व प्रकारे शिष्याची परीक्षा करावी.

Verse 16

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी

शक्तिपाताचे लक्षण म्हणजे प्रबोधातून उत्पन्न होणारा आनंद. कारण ती परमा शक्ती स्वतः प्रबोध-आनंदस्वरूप आहे.

Verse 17

आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः

आनंद व बोधाची चिन्हे म्हणजे अंतःकरणातील विकार; जसे कंप, रोमांच, स्वरातील बदल, डोळ्यांत अश्रू व इतर अंगविकार.

Verse 18

शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः

शिष्यानेही या लक्षणांनी गुरूची परीक्षा करावी. गुरूचा संग‑संपर्क पाहावा—जे त्यांच्यासोबत राहतात, जे त्यांच्याशी जोडलेले आहेत, आणि जे त्यांच्या प्रभावाखाली शिवपूजा व संबंधित साधनांत प्रवृत्त आहेत.

Verse 19

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

शिष्य हा शिकविण्यायोग्य असतो आणि गुरूच गौरवभावाचे कारण असतात; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी आपल्या गुरूप्रती आदर‑गौरवाचे आचरण करावे.

Verse 20

यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

जो गुरु म्हणून सांगितला आहे तोच शिव; आणि जो शिव आहे तोच गुरु असे स्मरणात आहे। खरे तर गुरु स्वयं शिवच, विद्या-स्वरूपाने स्थित आहे।

Verse 21

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

जसा शिव तशीच विद्या; जशी विद्या तसा गुरु। शिव-विद्या आणि गुरूंच्या पूजेतून मिळणारे फळ समान आहे।

Verse 22

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

तो गुरु सर्व देवतांचा स्वरूप आणि सर्व मंत्रांचा साक्षात् अवतार आहे। म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून पाळावी।

Verse 23

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

जर कोणी परम कल्याण इच्छित असेल, तर मनानेही गुरूची आज्ञा ओलांडू नये। कारण गुरू-आज्ञापालक ज्ञान-संपत्ती प्राप्त करतो।

Verse 24

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

चालताना, उभे राहताना, झोपताना किंवा खाताना देखील स्वेच्छेने दुसरे कोणतेही कर्म करू नये। गुरूच्या समक्ष काही करायचे असेल तरी सर्व काही गुरूच्या अनुमतीनेच करावे।

Verse 25

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

गुरूंच्या घरी किंवा त्यांच्या साक्षात् समोर मनासारखे आसन घेऊ नये. कारण गुरु साक्षात् देव आहेत; म्हणून त्यांचे निवासस्थान देवमंदिरासमान आहे.

Verse 26

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

जसे पापी लोकांच्या संगतीने मनुष्य त्याच पापात पडतो, तसेच येथे अग्नीच्या संपर्काने सुवर्ण आपली मलिनता टाकून देतो.

Verse 27

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः । यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

तसेच गुरुसान्निध्याने मनुष्य पापाचा त्याग करतो—जसे अग्नीच्या जवळ ठेवलेला तुपाचा कुंभ वितळतो.

Verse 28

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः । यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

तसेच खऱ्या आचार्याच्या समीप राहिल्यास पाप वितळून जाते—जसे प्रज्वलित अग्नी कोरडे व ओले दोन्ही जाळून टाकतो.

Verse 29

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

तसेच संतुष्ट गुरु क्षणात पाप भस्म करू शकतात. म्हणून मनाने, कर्माने व वाणीने गुरूंचा क्रोध कधीही उत्पन्न करू नये.

Verse 30

तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

त्याच्या क्रोधाने आयुष्य, श्री, ज्ञान आणि सत्क्रिया निश्चयाने दग्ध होतात. आणि जे त्या क्रोधाचे कारण ठरतात, त्यांचे यज्ञही निष्फळ होतात.

Verse 31

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

यम-नियमांविषयी येथे विचार करण्याची गरज नाही—ते नित्य पाळावेत. परंतु गुरूच्या विरुद्ध कोणतेही वचन मनुष्याने कधीही बोलू नये.

Verse 32

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

महामोहाने जर कोणी (गुरूविरुद्ध) बोलला, तर तो रौरव नरकात जातो. म्हणून मनाने, कर्माने व वाणीने यत्नपूर्वक गुरूकडेच समर्पित राहावे.

Verse 33

श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

जो बुद्धिमान मनुष्य परम श्रेय इच्छितो, त्याने मिथ्या वा कपटी आचरण करू नये. आज्ञा दिली असो वा नसो, तो नेहमी गुरूचे हित व प्रिय तेच करावे.

Verse 34

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

तो समोर असो वा नसू दे, त्याच्यासाठी जे कर्तव्य आहे ते विधिपूर्वक करावे। अशा सदाचारयुक्त भक्ताचे मन नेहमीच तत्पर राहते।

Verse 35

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः

जो शिष्य गुरुप्रिय आचरण करतो तोच शैवधर्माचे नियम-अनुशासन प्राप्त करण्यास पात्र ठरतो. आणि गुरु गुणवान, प्राज्ञ व परमानंद प्रकाशित करणारे असतील, तर तो उपदेश खरोखर फलदायी होतो।

Verse 36

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

तत्त्व जाणणारा, जो शिवामध्ये पूर्णतः आसक्त आहे, तोच मुक्तिदाता—इतर कोणी नाही. तेच तत्त्व शुद्ध संवित् जागविणारे असून परमानंदाचा उद्गम आहे।

Verse 37

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

ज्याने ते तत्त्व यथार्थपणे जाणले आहे, तोच आनंददर्शक आहे; केवळ नावापुरते नव्हे—जो संवित्‌रहित आहे, तो तसा नाही।

Verse 38

अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

नौका दुसऱ्याला पार नेऊ शकते; पण शिळा शिळेला कशी पार नेईल? तरीही, हिच्या नाममात्र उच्चारानेच मुक्ति होते—नाममात्रिक मुक्ति।

Verse 39

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

ज्यांनी तत्त्व यथार्थ जाणले आहे, ते मुक्त पुरुष इतरांनाही मुक्त करतात. पण तत्त्वहीनाला खरा बोध कुठून होईल, आणि आत्म्याचे अंतर्ग्रहण तरी कुठून?

Verse 40

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

जो परिग्रह व आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याला ‘पशु’ (बद्ध जीव) असे म्हणतात; पण इतर पशूंनी प्रेरित झाल्यास तो पशुत्व—बंधन—ओलांडू शकत नाही।

Verse 41

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

म्हणून या लोकी तत्त्वज्ञाला मुक्त व इतरांना मुक्त करणारा असे मानतात। तो सर्व साधन-लक्षणांनी युक्त असून सर्व शास्त्रांचा जाणकारही असतो।

Verse 42

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

सर्व उपाय-विधी जाणूनही जो तत्त्वहीन आहे तो निष्फळ ठरतो। ज्याची बुद्धी अनुभवाच्या पर्यंत तत्त्वात प्रवृत्त होते, तोच खऱ्या अर्थाने तत्त्वनिष्ठ असतो।

Verse 43

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

त्यांचे केवळ दर्शन झाले तरी आणि अशा पवित्र सान्निध्याने परमानंद प्रकट होतो. म्हणून केवळ त्यांच्याच संस्पर्शातून प्रबोध-आनंद, म्हणजे आत्मप्रकाशाचा सुखानुभव, उत्पन्न होतो.

Verse 44

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

विवेकी मनुष्याने तोच गुरु निवडावा, दुसरा नाही. असा गुरु विनय व शिस्तबद्ध आचरणात निपुण शिष्यांनी यथोचित रीतीने सेवावा.

Verse 45

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

जोपर्यंत तत्त्वाचे सम्यक् ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत मुमुक्षूंनी शिवसेवेत रत राहावे. आणि ते तत्त्व ज्ञात झाल्यावरही, परम तत्त्वात दृढ आश्रय होईपर्यंत स्थिर भक्ती टिकून राहते.

Verse 46

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन । यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

तत्त्व कधीही सोडू नये आणि कोणत्याही प्रकारे त्याची उपेक्षा करू नये; विशेषतः त्या अवस्थेत, जिथे आनंद किंवा प्रबोधनाचा लवलेशही मिळत नाही।

Verse 47

गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि । तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्

प्रथम गुरुचे बंधू, त्यांचे पुत्र तसेच बोध देणारे व प्रेरणा देणारे यांच्याकडे जाऊन भेट घ्यावी; आणि आरंभीच तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणाजवळ श्रद्धेने जावे।

Verse 48

गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम् । सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम्

प्राज्ञ, शुभलक्षणी व प्रियदर्शन अशा गुरूची भक्तीने आराधना करावी—जे सर्व प्रकारचे अभय देतात आणि ज्यांचे मन करुणेने व्यापलेले आहे।

Verse 49

तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा

मन, कर्म आणि वाणीने प्रयत्नपूर्वक त्यांना संतुष्ट करावे. गुरु/ईश्वर प्रसन्न होईपर्यंत शिष्याने अखंड सेवा व आराधना करीत राहावे।

Verse 50

तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

ते प्रसन्न झाले की शिष्याचे पाप तत्क्षणी नष्ट होते. म्हणून भक्तिसेवेत धन, रत्ने, शेतजमिनी आणि घरे इत्यादी अर्पण करावीत।

Verse 51

भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः

भूषणे, वस्त्रे, वाहने, शय्या व आसने—हे सर्व आपल्या सामर्थ्यानुसार भक्तीने गुरूंना अर्पण करावे।

Verse 52

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम्

परम गती (मोक्ष) हवी असेल तर धनाबाबत कपट करू नये. तोच परम पति शिव पिता, माता, पती, बंधू, धन आणि सुख आहे।

Verse 53

सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत् । निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम्

तोच खरा सखा व मित्र आहे; म्हणून सर्व काही त्याला अर्पण करावे. सर्व अर्पण केल्यावर मग स्वतःलाही—कुटुंब-संबंध व सर्व परिग्रहासह—त्या प्रभूच्या चरणी शरण जावे.

Verse 54

समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत् । यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने

त्या गुरूस जलासहित अर्घ्य अर्पून नित्य त्याच्या अधीन व शिस्तीत राहावे; कारण जेव्हा देशिकस्वरूप शिवाला आपला आत्मा अर्पण केला जातो।

Verse 55

तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः । गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्

तेव्हा देहधारी जीव खरा शैव होतो; त्या अवस्थेतून पुन्हा जन्म नाही। आणि गुरुने आपल्या आश्रित शिष्याची एक वर्ष परीक्षा घ्यावी।

Verse 56

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम् । प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः

गुरुने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य—तसेच दोन वर्ष पूर्ण केलेला व तीन वर्ष पूर्ण केलेला—यांना प्राणधारणार्थ द्रव्यदान इत्यादी संक्षिप्त आदेशांनी बोलवावे।

Verse 57

उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि । आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि

जे विपरीत दृष्टीने उत्तमांना अधम करतात व नीचांना उत्तम कर्मास योग्य मानतात, आणि शिवीगाळ व मार सहन करूनही विषादात पडत नाहीत—ते मनाने अढळ राहतात।

Verse 58

ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि । अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः

तेच योग्य—संयमी व शुद्ध—शिवसंस्कारकर्मात; अहिंसक, दयावंत आणि चित्ताने सदैव उद्युक्त।

Verse 59

अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः

जे अहंकाररहित, विवेकी, स्पर्धा त्यागलेले, प्रिय बोलणारे; सरळ, मृदू, निर्मळ, विनयशील आणि स्थिरचित्त असतात—तेच शैवमार्गास योग्य ठरतात.

Verse 60

शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः

शुचिता व सदाचाराने युक्त असे शिवभक्त द्विज—अशा शिस्तबद्ध वृत्तीत राहावेत, वाणी-मन-देह यांच्या कर्मांनी संयमित होऊन.

Verse 61

शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः । नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि

शास्त्रांचा निश्चय असा की विधिनुसार शुद्धी व बोध व्हावा. स्त्रीला स्वतःहून शिवसंस्कारकर्मात स्वतंत्र अधिकार नाही.

Verse 62

नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे । तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया

पतीच्या नियोगाने ईश्वरभक्ती निश्चयाने सिद्ध होते; आणि पतीहीन स्त्रीस पुत्रादी ज्येष्ठांच्या अनुमतीनेही तसेच सिद्ध होते.

Verse 63

अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

कन्येचा अधिकार पित्याच्या आज्ञेनेच होतो—विशेषतः शूद्र, मर्त्यजात आणि विशेष करून पतित यांच्या बाबतीत.

Verse 64

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

तसेच संकरजातीत जन्मलेल्यांसाठी अध्व-शुद्धीच्या मार्गांबाबत कठोर बंधन नाही. त्यांच्यात परमकारण शिवाविषयी अकृत्रिम, सहज भक्तिभाव असेल तर शुद्धी निश्चयाने सिद्ध होते।

Verse 65

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

पादोदक-प्रदान इत्यादी आचरणांनी त्यांनी पापांचे विशोधन करावे. येथे जे अनुलोमजात असून विधिपूर्वक द्विजांमध्ये समाविष्ट आहेत, ते निश्चयाने या कर्तव्यांस योग्य आहेत।

Verse 66

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

त्यांच्यासाठी अध्व-विशुद्धी इत्यादी विधी मातृकुलास अनुरूप करावेत. परंतु जी कन्या स्वतःच्या पित्यादि अभिभावकांनी शिवधर्मात विधिपूर्वक नियुक्त केली आहे—

Verse 67

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

ती केवळ भक्तालाच द्यावी, विरोध करणाऱ्या अन्याला नाही. जर प्रमादाने प्रतिकूलाला दिली गेली असेल तर त्वरित पतीला (शिवाला) कळवावे।

Verse 68

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

जर कोणी त्या कर्तव्याचे आचरण कर्माने करू शकत नसेल, तर ते बाजूला ठेवून मनाने तरी धर्माचरण करावे; जशी पतिव्रता स्त्रीने मुनिवराला आसक्तीच्या विषयाप्रमाणे त्यागून पती अत्रि मुनींवर निष्ठा ठेवली।

Verse 69

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

पूर्वी तिने तपस्येने शंकराची आराधना करून कृतकृत्यत्व प्राप्त केले—जसे देव नारायण तपाने प्रसन्न होऊन पांडवांवर अनुग्रह करीत.

Verse 70

पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

धर्मानुसार पती प्राप्त करून, गुरुजन वा वडीलधाऱ्यांनी न लावल्यामुळे, परमार्थतः येथे अस्वातंत्र्यामुळे उत्पन्न दोष मुळीच नाही.

Verse 71

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

शिवाच्या शासनगौरवामुळे ती शिवधर्माच्या मार्गी नियुक्त आहे. येथे अधिक काय सांगावे? जो कोणी शिवाश्रय घेतो तो त्या मार्गावर दृढपणे प्रतिष्ठित होतो.

Verse 72

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

दीक्षेस पात्र शिष्य गुरुच्या अधीन राहिला तर संस्कार-क्रिया भंग होत नाही. गुरूंच्या दर्शनमात्राने, त्यांच्या स्पर्शाने आणि संभाषणानेही ती क्रिया स्थिर होऊन निर्विघ्नपणे प्रवर्तते.

Verse 73

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

ज्याच्यात प्रज्ञा उत्पन्न होते त्याला पराजय नसते. योगमार्गाने मनाने जो अंतःसंस्कार केला जातो, तोच आचरणाचा निर्णायक पवित्र संस्कार ठरतो.

Verse 74

स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

तो उपदेश संक्षेपाने सांगितला जाईल; कारण त्याचा सविस्तर विस्तार सांगणे शक्य नाही।