न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

उपमन्यु म्हणाले— “न्यास तीन प्रकारचा सांगितला आहे: स्थिति, उत्पत्ती आणि लय या क्रमाने. गृहस्थांसाठी स्थिति-न्यास, ब्रह्मचार्‍यांसाठी उत्पत्ती-न्यास. यतींसाठी संहृती (लय)-न्यास, आणि वनस्थांसाठीही तोच. तोच स्थिति-न्यास पतीहीन गृहिणीसाठीही योग्य ठरतो.”

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

आता मी कन्या-शक्तीच्या पुनरुत्पत्तीसाठी न्यासाचे लक्षण सांगतो. अंगठ्यापासून कनिष्ठेपर्यंतचा क्रम हा स्थिति-न्यास; उजव्या अंगठ्यापासून सुरू करून डाव्या अंगठ्यापर्यंतचा क्रम हा उत्पत्ति-न्यास; आणि याचा उलटा क्रम संहृति-न्यास होय।

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

बिंदूसहित ‘न’कारापासून सुरू होणारे वर्ण क्रमाने न्यासावेत. नंतर बोटांत शिवाचा न्यास करावा आणि दोन्ही तळहातांतही, जेणेकरून व्याधी न राहो. त्यानंतर अस्त्र-न्यास करून अस्त्र-मंत्राने तो दहा दिशांत विस्तारावा. (असे चिंतन केलेल्या) निवृत्ती इत्यादी पाच कला पंचमहाभूतस्वरूप आहेत।

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

पंचमहाभूतांच्या अधिपतींसह आणि त्यांच्या चिन्हांसह, हृदय, कंठ, टाळू, भ्रूमध्य आणि ब्रह्मरंध्र येथे स्थित होऊन, त्यांच्या बीजमंत्रांनी ग्रंथींचे ध्यान करावे आणि शुद्धीसाठी पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा.

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

प्राणवायू रोखून, गुणांच्या संख्येनुसार, अस्त्र-मुद्रेने भूत-ग्रंथीचा छेद करावा. सुषुम्ना नाडीद्वारे ब्रह्मरंध्रातून बाहेर पडलेल्या आत्म्याला शिवाच्या तेजात विलीन करावे.

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

वायूने शरीर सुकवून कालाग्नीने जाळावे. त्यानंतर वायूने कलांचे संहरण करून, अमृताने शरीर न्हाऊ घालून ते पुन्हा यथास्थानी प्रस्थापित करावे.

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

त्यानंतर सर्व क्रिया संहृत करून, देहाभिमान दग्ध करून, कलांचा नवा सर्ग न करता, भस्मीभूत अवस्थेवर ‘अमृत-प्लावन’ करावे. मग त्या विद्यामय देहात, दीपशिखेसारखा होऊन शिवातून प्रकट झालेल्या आत्म्याला ब्रह्मरंध्राने एकरूप करावे.

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

देहाच्या अंतःकरणात, हृदयकमळात प्रविष्ट त्या परम शिवाचे ध्यान करून, पुन्हा अमृतवृष्टीने मंत्रमय देहाचे अभिषेक करावा। नंतर हातांचे शोधन करून करन्यास करावा; त्यानंतर देहन्यास करून महा-मुद्रेचे आचरण करावे।

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

नंतर शिवोक्त मार्गाने अङ्गन्यास करावा. त्यानंतर हात-पायांच्या इत्यादी सांध्यांवर वर्णन्यास करावा. पुढे षडंगे व ध्वनींच्या षट् जातींसह न्यास करून, आग्नेय दिशेपासून क्रमाने दिग्बंध करावा.

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

किंवा मूर्धा इत्यादीपासून सुरू होणारा पंचांगन्यासच करावा; तसेच भूतशुद्धी इत्यादी विस्तारांशिवाय षडंगन्यासही करावा. अशा संक्षेपाने देह-आत्मशोधन करून, शिवभाव प्राप्त करून परमेश्वराची पूजा करावी.

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

आता ज्याला वेळ/अवसर नाही किंवा ज्याची बुद्धी भ्रमित आहे, त्याने विस्तृत विधीने न्यासकर्म करावे. त्यात प्रथम मातृकान्यास, नंतर ब्रह्मन्यास; तृतीय प्रणवन्यास, आणि त्यानंतर हंसन्यास होय.

Verse 22

अध्याय

अध्याय—हा शास्त्रातील विभाग असून, शिवोपदेशाचा क्रमबद्ध अभ्यास व मनन यासाठी तो रचलेला आहे।

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

पाचवा, सत्पुरुषांनी प्रशंसिलेला, पंचाक्षरात्मक न्यास सांगितला आहे. पूजा इत्यादी कर्मांत यांपैकी एक किंवा अनेक न्यास करावेत. ‘अ’ शिरोभागी व ‘आ’ ललाटी ठेवावा; ‘इ’ व ‘ई’ दोन्ही नेत्रांवर, तसेच ‘उ’ व ‘ऊ’ दोन्ही कानांवर यथाविधी विन्यसावेत।

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

‘ऋं’ व ‘ःं’ दोन्ही कपोलांवर, तसेच ‘ऌअं’ व ‘ॡं’ दोन्ही नासापुटांवर ठेवावेत. क्रमाने ‘ए’ व ‘मे’ दोन्ही ओठांवर, आणि ‘ओमौं’ दातांच्या दोन्ही रांगांवर विन्यसावे. नंतर ‘अं’ जिभेवर व ‘यः’ तालूवर यथाविधी ठेवावा. पुढे उजव्या हाताच्या पाच संधींवर ‘क’-वर्गाचे अक्षरन्यास करावा।

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

च-वर्गाचे अक्षर बामहाताच्या संधींवर विन्यसावे. ट-वर्ग व त-वर्ग दोन्ही पायांवर ठेवावे. ‘प’ व ‘फ’ दोन्ही पार्श्वांवर, नंतर ‘ब’ व ‘भ’ पाठीवर तसेच नाभीवरही ठेवावे. त्यानंतर ‘म’कार हृदयात न्यासावा आणि त्वचा इत्यादी अवयवांवर उरलेला विन्यास यथाक्रम करावा—अशा रीतीने शिवपूजेसाठी देह पवित्र होतो।

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

‘य’पासून ‘स’पर्यंतची अक्षरे सप्त धातूंमध्ये न्यासावीत. ‘हं’कार हृदयाच्या अंतःस्थानी आणि ‘क्ष’कार भुवयांच्या मध्यभागी ठेवावा. अशा रीतीने पन्नास वर्णांच्या रुद्रमार्गाने अक्षरविन्यास नीट करून, अंग-भेद, वक्त्र-भेद व कला-भेदानुसार पंचब्रह्मांचाही विन्यास करावा।

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

त्या मंत्रांनी करन्यास इत्यादी प्रारंभिक क्रिया करून—क्रमाने किंवा अक्रमाने—हे शिर, मुख, हृदय, गुह्यप्रदेश व पादांवर विन्यस्त करावे। नंतर ऊर्ध्व दिशेपासून आरंभ करून पश्चिमान्तपर्यंत मुखांचे ध्यान करावे। या पाच स्थानांत ईशानाच्या पाच कलांना क्रमशः स्थापित करावे।

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

त्यानंतर चार मुखांवर पुरुषतत्त्वाच्या चार कलाही पूर्वादि क्रमाने स्थापित कराव्यात। त्या हृदय, कंठ, अंस, नाभी, कुक्षी, पृष्ठ व वक्षस्थळ येथे विन्यस्त कराव्यात। तसेच अघोराच्या आठ कलांना पादांवर आणि हस्तांवरही स्थापित करावे।

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

यानंतर विधिज्ञ साधक तेराह कलांचा क्रमाने न्यास करावा—गुद, उपस्थ, मांड्या व गुडघे येथे। जंघा, नितंब, कटी व पार्श्वभाग येथे वामदेव-भावाचे चिंतन करावे। तसेच नाक, शिर व दोन्ही बाहूंमध्येही कलांचा विन्यास करावा। अशा रीतीने अडतीस कलांचा न्यास अनुक्रमे करून तो पाऊलोपाऊल पुढे जाईल।

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

यानंतर प्रणवविद्येत निपुण असा बुद्धिमान साधक प्रणव-न्यास करावा। दोन्ही बाहूंवर, कोपरांवर तसेच मनगटांवर; पार्श्व व उदरावर, मांड्या व जंघांवर, पायांवर आणि पाठीवरही। अशा प्रकारे प्रणवाचा विन्यास करून न्यास-निपुण साधक पुढे प्रवृत्त होतो।

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

शैवशास्त्रात जसे सांगितले आहे तसे हंस-न्यास करावा। ‘हंस’ या बीजाचे विभाजन करून डोळ्यांत व नासिकाछिद्रांत स्थापावे। तसेच बाहूंमध्ये, नेत्र, मुख, ललाट आणि नासिकेतही त्याचा विन्यास करावा। पुढे काखेत, खांद्यांवर, पार्श्वभागात आणि स्तनांवरही स्थापावे।

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

कटी, हात आणि गुल्फ (घोटे) येथे—किंवा पञ्चाङ्ग मार्गाने—हा ‘हंस-न्यास’ करून, नंतर पञ्चाक्षरी मंत्राचा न्यास करावा. पूर्वोक्त विधीने ज्याने शिवत्व उत्पन्न होते, ते जाणावे—जो शिवभावयुक्त नाही त्याने शिवसाधना करू नये, शिवपूजाही करू नये।

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

जो शिवभावरहित आहे त्याने शिवाचे ध्यान करू नये; आणि जो शिवपरायण नाही तो शिवाला प्राप्तही होऊ शकत नाही. म्हणून देह-मन शैवमय करून, पशुभाव (बंधित जीवाची पशुता) टाकून ‘मी शिवाचा/शिवमय आहे’ असे चिंतन करून शैव आचरण करावे. कर्मयज्ञ, तपोयज्ञ आणि त्याहून श्रेष्ठ जपयज्ञ सांगितला आहे.

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

ध्यानयज्ञ व ज्ञानयज्ञ—असे पाच यज्ञ सांगितले आहेत. काही कर्मयज्ञात रत असतात, काही तपोयज्ञात; इतर जपयज्ञात रत असतात, तसेच ध्यानयज्ञातही रत असतात.

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

काही जण ज्ञानयज्ञात रत होऊन क्रमाक्रमाने अधिकाधिक श्रेष्ठ होतात. क्रमयज्ञ दोन प्रकारचा सांगितला आहे—कामयुक्त आणि अकाम. कामी साधक इच्छित भोग भोगून पुन्हा कामासक्त होऊन पुनर्जन्म पावतो. परंतु अकाम मार्गात रुद्रधाम प्राप्त करून तेथील दिव्य भोग अनुभवल्यावर तो पुन्हा पतित होत नाही.

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

तपोयज्ञात रत राहिल्यास तो तपस्वी म्हणून जन्म घेतो—यात संशय नाही. पण तो तपस्वीही तेथे भोग भोगून त्या अवस्थेतून च्युत होतो. परंतु जो जप व ध्यानात रत आहे तो पृथ्वीवर मानव म्हणून जन्मतो; आणि जप-ध्यानात रत तो मर्त्य, त्या साधनेच्या विशेष सामर्थ्याने याच लोकी विशिष्ट ठरतो.

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

यथार्थ ज्ञान प्राप्त होताच साधक लवकरच शिवसायुज्याला पोहोचतो. म्हणून देहधाऱ्यांसाठी शिवाज्ञेने सांगितलेला कर्मयज्ञही मुक्त पुरुषासाठी बंधनकारक अनिवार्य कर्म राहत नाही. पण जो निष्काम असूनही कामनेशी जोडला जातो तो नक्कीच बंधनात पडतो. म्हणून पंचयज्ञांमध्ये ध्यान व ज्ञान यांतच परायण व्हावे.

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

ज्याच्याकडे ध्यान आणि यथार्थ ज्ञान आहे तो भवसागर पार करतो. हिंसा इत्यादी दोषांपासून मुक्त होऊन तो चित्तशुद्धीचे निर्मळ साधन बनतो. म्हणून ध्यानयज्ञ श्रेष्ठ आहे; तो अपवर्ग म्हणजे मोक्षफळ देतो. बाह्य कर्मे जणू सेवकच; ती परम फलाची फारशी भागीदार नसतात.

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

जसे राजाच्या भवनात (ही रीत) दिसते, तसेच येथेही कर्मकांडी तसेच करतात. ध्यान्यांचे स्वरूप सूक्ष्म असते आणि ते प्रत्यक्ष ऐश्वर्यरूपाने प्रकट होते. पण या जगात कर्मांसाठी स्थूल रूपे माती, लाकूड इत्यादींनी घडवली जातात; म्हणून ध्यानयज्ञात रत असलेलेही उपासनेच्या आधारासाठी दगड किंवा मातीच्या देवप्रतिमा वापरतात.

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

शिवाचे यथार्थ स्वरूप न जाणल्यामुळे लोक परम पद पूर्णपणे प्राप्त करत नाहीत. जो मनुष्य आत्म्यात स्थित शिवाला सोडून केवळ बाह्य वस्तूचीच पूजा करतो, तो हातातले फळ टाकून स्वतःची कोपर चाटण्यासारखा आहे. ज्ञानातून ध्यान उत्पन्न होते आणि ध्यानातून ज्ञान पुन्हा अधिक वाढते.

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

त्या दोन्ही—साधना आणि ज्ञान—यांद्वारे मुक्ति मिळते; म्हणून ध्यानात रत व्हावे. श्रद्धेने विद्ध झालेल्या चित्ताने द्वादशान्तात, किंवा मस्तकशिखरावर, ललाटावर, भ्रूमध्यात, नासाग्रावर, मुखात, कंठात, हृदयात, किंवा नाभीत—त्या शाश्वत स्थानी—धारणा करावी.

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

बाह्य याग-उपचारांनी देव व देवीची पूजा करावी. किंवा नित्य लिंगात, अथवा निर्मित मूर्तीत, किंवा पवित्र अग्नीत, अथवा प्रतिष्ठित वेदीवर—आपल्या सामर्थ्यानुसार भक्तिभावाने—पूजा करावी. किंवा अंतर्बाह्य दोन्ही प्रकारे परमेश्वराची आराधना करावी. जो अंतर्यागात रत आहे, त्याने बाह्य पूजा करावी किंवा न करावी—दोन्ही योग्य.