स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
अध्याय ४१ मध्ये सूतांच्या कथनातून तीर्थवर्णन येते. ‘स्कन्दसरः’ नावाचे पवित्र सरोवर समुद्रासारखे विस्तीर्ण, पण पाणी मधुर, शीतल, स्वच्छ व सहज उपलब्ध असे सांगितले आहे. स्फटिकासारखे तट, ऋतुपुष्पे, कमळे व जलवनस्पती, आणि मेघासारख्या लाटा यांमुळे ‘पृथ्वीवरील आकाश’ असा अलौकिक देखावा निर्माण होतो. पुढे मुनि व मुनिकुमार स्नान व तीर्थजल-संग्रहाचे विधी करतात; भस्म, त्रिपुंड्र, शुभ्र वस्त्रे आणि नियत आचार यांतून शैव तपस्वी-लक्षणे दिसतात. घट, कलश, कमंडलू, पानांची पात्रे इत्यादी साधने नमूद करून जल नेण्याची व्यवस्था सांगितली आहे. जलसंग्रहाची कारणे—स्वतःसाठी, इतरांसाठी आणि विशेषतः देवतांसाठी—उल्लेखिली आहेत. अशा रीतीने पवित्र स्थळ → आचारनियम → तीर्थजलाची पुण्य-व्यवस्था असा क्रम शिवकेंद्रित शुद्धी व पुण्य सूचित करतो.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तत्र स्कंदसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् । अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छा गाधलघूदकम्
सूत म्हणाले—तेथे ‘स्कंदसर’ नावाचे सरोवर होते, सागरासारखे विशाल; त्याचे पाणी अमृतासारखे मधुर, शीतल, स्वच्छ, खोल आणि तरीही हलके-कोमल प्रवाहाचे होते।
Verse 2
समंततः संघटितं स्फटिको पलसंचयैः । सर्वर्तुकुसुमैः फुल्लैश्छादिताखिलदिङ्मुखम्
चहूबाजूंनी ते स्फटिकासारख्या पलाशपुंजांनी घट्ट रचलेले होते; आणि सर्व ऋतूंच्या पूर्ण फुललेल्या पुष्पांनी सर्व दिशांचे मुख आच्छादिले होते।
Verse 3
शैवलैरुत्पलैः पद्मैः कुमुदैस्तारकोपमैः । तरंगैरभ्रसंकाशैराकाशमिव भूमिगम्
ते शैवाल, नीलोत्पल, पद्म आणि तारकांसारखे झळकणारे कुमुद यांनी शोभून दिसत होते; आणि मेघासारख्या दीप्त तरंगांनी पृथ्वीवरच जणू आकाश उतरल्यासारखे भासत होते।
Verse 4
सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः । सोपानमार्गौ रुचिरैश्शोभमानाष्टदिङ्मुखम्
सहज उतरण्या-चढण्यासाठी रम्य मचाणे होती, ती निळसर शिळेची बनलेली होती. सुंदर सोपानमार्गांनी शोभून ते आठही दिशांकडे मुख करून तेजस्वी दिसत होते।
Verse 5
तत्रावतीर्णैश्च यथा तत्रोत्तीर्णश्च भूयसा । स्नातैः सितोपवीतैश्च शुक्लाकौपीनवल्कलैः
तेथे अनेक जण यथाक्रम पाण्यात उतरले आणि पुन्हा त्याच क्रमाने वर आले. स्नान करून त्यांनी पांढरे उपवीत धारण केले होते आणि निर्मळ पांढरे कौपीन व वल्कलवस्त्रे परिधान केली होती।
Verse 6
जटाशिखायनैर्मुंडैस्त्रिपुंड्रकृतमंडनैः । विरागविवशस्मेरमुखैर्मुनिकुमारकैः
तेथे मुनिकुमार होते—काहींच्या जटा शिखेत बांधलेल्या, काहींची मुंडने केलेली—आणि ते त्रिपुंड्र भस्मचिन्हांनी अलंकृत होते. वैराग्यजन्य सौम्य स्मित त्यांच्या मुखावर होते; ते त्यागभावाने विचरत होते।
Verse 7
घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः । कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः
घट, कमलिनीपानांच्या पुटांनी (झाकणांनी), शिवाला अर्पित मंगल कलशांनी, तसेच कमंडलू व करक इत्यादी तत्सम पात्रांनी (पूजेची व्यवस्था केली होती)।
Verse 8
आत्मार्थं च परार्थं च देवतार्थं विशेषतः । आनीयमानसलिलमात्तपुष्पं च नित्यशः
स्वहितासाठी, परहितासाठी आणि विशेषतः देवाधिदेव महादेवासाठी—पूजेसाठी आणलेले जल व वेचलेली पुष्पे नित्य शिवाला अर्पण करावीत।
Verse 9
अंतर्जलशिलारूढैर्नीचानां स्पर्शशंकया । आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्मांगधूसरैः
नीचांचा स्पर्श होईल या शंकेने, आचारनिष्ठ मुनि—ज्यांची अंगे पवित्र भस्माने धूसर झाली होती—पाण्यातील शिळांवर चढून बसले होते.
Verse 10
इतस्ततो ऽप्सु मज्जद्भिरिष्टशिष्टैः शिलागतैः । तिलैश्च साक्षतैः पुष्पैस्त्यक्तदर्भपवित्रकैः
इकडे तिकडे पाण्यात मग्न झालेले, पूज्य व शिष्ट भक्त नदीतील शिळांवर तिळ, अक्षता व पुष्पांनी—दर्भ-पवित्रक बाजूला ठेवून—पूजन करीत होते.
Verse 11
देवाद्यमृषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम् । निवेदयेदभिज्ञेभ्यो नित्यस्नानगतान् द्विजान्
प्रथम देवांना, मग ऋषींच्या मध्यभागी, तसेच पितरांना विधिपूर्वक तर्पण करून, नित्यस्नान पूर्ण केलेल्या जाणकार द्विजांना (आमंत्रणासाठी) कळवावे.
Verse 12
स्थानेस्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः । सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिःस्थंडलेभ्यर्चनादिकम्
ठिकठिकाणी अनेक बलि, पुष्प व पंखा-सेवा इत्यादीची मांडणी करून, प्रथम सूर्याला अर्घ्य द्यावे; मग त्या पवित्र स्थंडलांवरून अर्चनादी विधी करावेत.
Verse 13
क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपम् । क्वचिच्च तृषयायातमृगीमृगतुरंगमम्
कुठे हत्तींच्या कळपांचे नायक बुडत-वर येत आणि रांगा विस्कळीत झालेल्या दिसत; तर कुठे तहानेने व्याकुळ हरिणी, हरिण व वेगवान घोडे धावून येत होते।
Verse 14
क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणम् । क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम्
कुठे ते पिवळ्या वस्त्रधारी जनांनी आरूढ झालेल्या श्रेष्ठ मयूरसदृश महागजाप्रमाणे दिसे; कुठे ते तटावर आघात करणाऱ्या प्रबळ वृषभ-प्रतिवृषभाच्या तेजाने उजळून निघे.
Verse 15
क्वचित्कारंडवरवैः क्वचित्सारसकूजितैः । क्वचिच्च कोकनिनदैः क्वचिद्भ्रमरगीतिभिः
कुठे कारंडव पक्ष्यांच्या कलरवाने, कुठे सारसांच्या कूजनाने; कुठे कोकिळांच्या निनादाने, तर कुठे भुंग्यांच्या मधुर गीतांनी तो प्रदेश निनादत होता।
Verse 16
स्नानपानादिकरणैः स्वसंपद्द्रुमजीविभिः । प्रणयात्प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्
स्नान, पान इत्यादी सेवाकर्मांत गुंतलेले ते प्राणी—स्वतःच्या संपन्नतेने कल्पवृक्षासारखे—प्रेमाने त्याला वारंवार असे संबोधीत, जणू काही अगदी जवळून अंतरंगपणे बोलत आहेत।
Verse 17
कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः । आतपोपहतान्सर्वान्नामंत्रयदिवानिशम्
काठावरच्या फांद्या व शिखरांवर बसलेल्या कोकिळांच्या समूहकूजनाने तो उपवन निनादत होता, जणू सूर्यतापाने थकलेल्या सर्व प्राण्यांना दिवस-रात्र नाव घेऊन अखंड हाक मारत आहे।
Verse 18
उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः । वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि
त्या सरोवराच्या उत्तरेकाठी, कल्पतरूच्या खाली, वज्रशिलामय वेदीवर आणि मृदू मृगचर्मासनावर (तो बसावा/बसतो)।
Verse 19
सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् । तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनः
त्यांनी आसनस्थ सनत्कुमारांना पाहिले—जे सदैव बालरूप धारण करतात—जे त्या क्षणापुरतेच समाधीतून विराम पावले होते; ज्यांचे अंतःकरण अचल व दृढ होते.
Verse 20
उपास्यमानं मुनिभिर्योगींद्रैरपि पूजितम् । ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे
नैमिषारण्यातील त्या ऋषींनी त्यांना पाहिले—ज्यांची मुनिगण उपासना करतात आणि योगींद्रही पूजा करतात. त्यांनी प्रणाम करून जवळ उभे राहून भक्तीने सेवा केली.
Verse 21
यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् । तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुंदुभिनिस्वनः
ज्यांनी विचारले होते त्यांना ते स्वागताचे कारण सांगू लागले, तोच त्या वेळी आकाशात दुंदुभींचा प्रचंड निनाद ऐकू आला.
Verse 22
ददृशे तत्क्षणे तस्मिन्विमानं भानुसन्निभम् । गणेश्वरैरसंख्येयैः संवृतं च समंततः
त्याच क्षणी सूर्यसदृश तेजस्वी विमान प्रकट झाले, आणि ते सर्व बाजूंनी असंख्य गणेश्वर—शिवगण—यांनी वेढलेले होते.
Verse 23
अप्सरोगणसंकीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् । मृदंगमुरजोद्घुष्टं वेणुवीणारवान्वितम्
तेथे अप्सरांच्या गणांनी भरलेले आणि रुद्रकन्यांनी वेढलेले दृश्य होते। मृदंग व मुरजांच्या निनादाने दुमदुमलेले, तसेच वेणू व वीणेच्या मधुर स्वरांनी युक्त होते।
Verse 24
चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् । मुनिभिस्सिद्धगंधर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः
ते विचित्र रत्नांनी जडलेल्या भव्य वितानाने समृद्ध, मोत्यांच्या हारांनी उजळलेले, आणि मुनि, सिद्ध, गंधर्व, यक्ष, चारण व किन्नरांनी वेढलेले होते।
Verse 25
नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् । वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना
ते नृत्य करणारे, गाणारे व वाद्य वाजविणारे यांच्याने वेढलेले होते; आणि विद्रुम-वृक्षाच्या दंडावर धारण केलेल्या वीर वृषभचिन्हाने चिन्हांकित होते।
Verse 26
कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना । तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयांतरे
केतूला मानचिन्ह मानून गोपुराचा विधिवत् सत्कार केला गेला; आणि त्या विमानाच्या मध्यभागी, दोन चामरांच्या मध्ये (तो स्थित/दिसला)।
Verse 27
छत्त्रस्य मणिदंडस्य चंद्रस्येव शुचेरधः । दिव्यसिंहासनारूढं देव्या सुयशया सह
निर्मळ छत्राखाली, ज्याचा मणिमय दंड चंद्रासारखा उजळत होता, ते सुयशा देवीसह दिव्य सिंहासनावर आरूढ होऊन विराजमान दिसले।
Verse 28
श्रिया च वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः । प्राकारैरभिकृत्यानां प्रत्यभिज्ञापकं प्रभोः
श्री, दिव्य देहकांती आणि त्रिनेत्र—या विशेष लक्षणांनी प्रभूची ओळख पटते; दर्शन घेणारे यांद्वारे स्वामीला जाणतात।
Verse 29
अविलंघ्य जगत्कर्तुराज्ञापनमिवागतम् । सर्वानुग्रहणं शंभोः साक्षादिव पुरःस्थितम्
ते जगत्कर्त्याच्या उल्लंघन न होणाऱ्या आज्ञेसारखेच आले होते. शंभूचा सर्वांवरचा अनुग्रह जणू साक्षात् समोर उभा राहिला होता.
Verse 30
शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम् । विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्
त्यांनी शिलादाचा पुत्र साक्षात् पाहिला—श्रीसमृद्ध, श्रेष्ठ आयुध त्रिशूळ धारण करणारा; विश्वेश्वराच्या गणांचा अधिपती, जणू दुसराच विश्वेश्वर।
Verse 31
विश्वस्यापि विधात्ःणां निग्रहानुग्रहक्षमम् । चतुर्बाहुमुदारांगं चन्द्ररेखाविभूषितम्
तो असा आहे की विश्वाच्या विधात्यांवरही निग्रह व अनुग्रह करण्यास समर्थ—दंड देणे व वर देणे दोन्ही करण्यात क्षम. चार भुजांचा, उदार तेजस्वी अंगांनी युक्त, चंद्ररेषेने विभूषित.
Verse 32
कंठे नागेन मौलौ च शशांकेनाप्यलंकृतम् । सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्
त्यांच्या कंठी नाग आणि मस्तकी चंद्र शोभत होता. जणू त्यांचे ऐश्वर्य साकार झाले आहे आणि त्यांची सामर्थ्यशक्ती क्रियाशील होऊन प्रकट झाली आहे असे भासत होते.
Verse 33
समाप्तमिव निर्वाणं सर्वज्ञमिव संगतम् । दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनो ब्रह्मपुत्रः सहर्षिभिः
ती अवस्था—जणू निर्वाणाची परिपूर्ण समाप्ती आणि जणू सर्वज्ञता एकाच सान्निध्यात एकवटली—अशी पाहून ब्रह्मपुत्र ऋषींसह हर्षाने उजळ मुखाचा झाला।
Verse 34
तस्थौ प्राञ्जलिरुत्थाय तस्यात्मानमिवार्पयन् । अथ तत्रांतरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते
तो उठून हात जोडून उभा राहिला, जणू आपले सर्वस्वच त्याला अर्पण करीत आहे। आणि त्या दरम्यान, ते दिव्य विमान पृथ्वीवर उतरले असता,
Verse 35
आगता ब्रह्मणादिष्टाः पूर्वमेवाभिकांक्षया । श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नंदीछित्त्वा पाशान्दृष्टिपातेन सद्यः
ते आधीच उत्कंठेने आले होते व ब्रह्माच्या आज्ञेने उपस्थित होते। ब्रह्मपुत्राचे वचन ऐकताच नंदीने केवळ दृष्टिपातानेच तत्क्षणी पाश छेदले।
Verse 36
शैवं धर्मं चैश्वरं ज्ञानयोगं दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम । सनत्कुमारेण च तत्समस्तं व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तम्
शैव धर्म आणि ऐश्वर्ययुक्त ज्ञानयोग देऊन तो पुन्हा देवाच्या सान्निध्यात गेला। आणि हे सर्व सनत्कुमाराने माझ्या साक्षात् गुरू व्यासांना यथार्थपणे सांगितले।
Verse 37
व्यासेन चोक्तं महितेन मह्यं मया च तद्वः कथितं समासात् । नावेदविद्भ्यः कथनीयमेतत्पुराणरत्नं पुरशासनस्य
महात्मा व्यासांनी मला जे सांगितले, तेच मी तुम्हांला संक्षेपाने कथन केले. पुरांचा अधिपती भगवान शंकरांचे हे पुराणरत्न वेदज्ञांनाच सांगावे; वेद न जाणणाऱ्यांना याचा उपदेश करू नये.
Verse 38
नाभक्तशिष्याय च नास्तिकेभ्यो दत्तं हि मोहान्निरयं ददाति । मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद्दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा
हा उपदेश भक्तिरहित शिष्याला किंवा नास्तिकांना देऊ नये; मोहाने दिल्यास तो नरकास कारण होतो. परंतु जे योग्य मार्गाने सेवा-भावाने यास स्वीकारतात—घेऊन, वाचून किंवा ऐकून—तेच पात्र ठरतात।
Verse 39
तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमंते नियतं ददाति । परस्परस्योपकृतं भवद्भिर्मया च पौराणिकमार्गयोगात्
अशा भक्तांना तो निश्चयाने सुख, धर्मापासून आरंभ होणारा त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) आणि शेवटी निश्चित निर्वाण-शांती देतो. या पौराणिक मार्ग-योगाने तुमचा आणि माझा—दोघांचाही परस्पर उपकार होतो।
Verse 40
अतो गमिष्ये ऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः । सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ता यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे
म्हणून मी कृतार्थ होऊन आता प्रस्थान करतो; आपल्यास सर्वांना सदैव सर्वमंगल असो—शिवाचे कल्याणाशीर्वाद नित्य राहो. सूतांनी आशीर्वाद देऊन प्रस्थान केल्यावर आणि तो महान् यज्ञ-प्रयोग संपन्न झाल्यावर, सुवृत्त मुनीही आपापल्या ठिकाणी निघून गेले।
Verse 41
काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः । अथ च ते पशुपाशमुमुक्षयाखिलतया कृतपाशुपतव्रताः
कलियुग आला आणि विषयांनी जीव कलुषित होऊ लागले, तेव्हा त्यांनी वाराणसीच्या परिसरात वस्ती निवडली. नंतर पशु (जीव)ला बांधणाऱ्या पाशांतून पूर्ण मुक्ती मिळावी म्हणून त्यांनी संपूर्ण पाशुपत-व्रताचे आचरण केले।
Verse 42
अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिंदिताः । व्यास उवाच । एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात्
ज्यांनी अखिलबोधाची समाधी प्राप्त केली, ते हे निर्दोष जन परम निर्वृत्तीला पोहोचले. व्यास म्हणाले—हे हितकारी शिवपुराण आदराने पूर्ण झाले आहे.
Verse 43
पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च
हे प्रयत्नपूर्वक वाचावे आणि तसेच लक्षपूर्वक ऐकावे. परंतु नास्तिकाला, अश्रद्धेला आणि शठ-कपट व्यक्तीस हे सांगू नये.
Verse 44
अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च । एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात्
महेशाचा अभक्त असला तरी, तसेच केवळ धर्माचा ध्वज धारण करणारा असला तरी—हे एकदा ऐकले तरी पाप भस्मसात होते.
Verse 45
अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक् । पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुतेः पुनः
अभक्तही (हे ऐकून) भक्ती प्राप्त करतो; भक्त भक्तीसमृद्धीने युक्त होतो. पुन्हा ऐकल्यास सद्भक्ती दृढ होते, आणि वारंवार ऐकल्यास मुक्तीही प्राप्त होते.
Verse 46
तस्मात्पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः । पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया
म्हणून मुमुक्षूंनी हे पुनःपुनः नक्की ऐकावे. सद्बुद्धीने या पुराणाची पाच आवृत्ती (पाठ/श्रवण) करावी.
Verse 47
परं फलं समुद्दिश्य तत्प्राप्नोति न संशयः । पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः
परम फळ डोळ्यांसमोर ठेवून जो साधना करतो, तो निःसंशय तेच फळ प्राप्त करतो. प्राचीन काळी राजे, ब्राह्मण आणि श्रेष्ठ वैश्यही असेच करीत.
Verse 48
सप्तकृत्वस्तदावृत्त्यालभन्त शिवदर्शनम् । श्रोष्यत्यथापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः
याचे सात वेळा आवर्तन केल्यास शिवदर्शन प्राप्त होते; आणि जो मनुष्य एकनिष्ठ भक्तीने हे श्रवण करतो, तोही कृपाफळाचा भागी होतो।
Verse 49
इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मुक्तिं लभेच्च सः । एतच्छिवपुराणं हि शिवस्यातिप्रियं परम्
या लोकी सर्व भोग भोगून तो शेवटी मोक्ष प्राप्त करतो; कारण हे शिवपुराण भगवान शिवाला परम प्रिय आहे।
Verse 50
भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसंमितं भक्तिवर्धनम् । एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा
हे शिवपुराण भोग व मोक्ष देणारे, वेदतुल्य प्रमाण आणि भक्तिवर्धक आहे. या शिवपुराणाचा वक्ता व श्रोता यांना त्याचे फळ सदैव प्राप्त होते.
Verse 51
सगणस्ससुतस्सांबश्शं करोतु स शंकरः
गण, आपल्या पुत्रासह आणि अंबेसह ते शंकर आम्हा सर्वांचे नित्य मंगल करो.
Frequently Asked Questions
The chapter’s immediate focus is tīrtha-centered: it introduces and describes the sacred lake Skandasara and depicts the ritual community (munis/muni-kumāras) engaged in bathing and sacred-water collection rather than a single dramatic mythic episode in the sampled verses.
The hyper-pure sensory imagery (amṛta-like sweetness, clarity, coolness, crystalline banks) functions as a symbolic register for inner purification—presenting tīrtha-water as an outward medium that mirrors and supports inward Śaiva purification and merit.
Śaiva identifiers and disciplines are foregrounded: tripuṇḍra markings, bhasma-smeared bodies, ascetic hairstyles (jaṭā/muṇḍa), white ritual clothing, and regulated ācāra, alongside implements like kamaṇḍalu, kalaśa, and ghaṭa used for sacred-water rites.