मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । एतत्ते कथितं कृष्ण कर्मेहामुत्र सिद्धिदम् । क्रियातपोजपध्यानसमुच्चयमयं परम्

उपमन्यु म्हणाले—हे कृष्णा, मी तुला ते परम साधन सांगितले आहे, जे इहलोकी व परलोकी सिद्धी देणारे आहे—क्रिया, तप, जप व ध्यान यांच्या समुच्चयाने युक्त।

Verse 2

अथ वक्ष्यामि शैवानामिहैव फलदं नृणाम् । पूजाहोमजपध्यानतपोदानमयं महत्

आता मी शैव भक्तांसाठी सांगतो—मनुष्यांना याच लोकी फल देणारे ते महान साधन, जे पूजा, होम, जप, ध्यान, तप आणि दान यांनी युक्त आहे।

Verse 3

तत्र संसाधयेत्पूर्वं मन्त्रं मन्त्रार्थवित्तमः । दृष्टसिद्धिकरं कर्म नान्यथा फलदं यतः

तेथे प्रथम मंत्रार्थ जाणणाऱ्याने मंत्रसाधना सिद्ध करावी; कारण त्यानेच कर्म प्रत्यक्ष सिद्धी देणारे होते, अन्यथा ते फल देत नाही।

Verse 4

सिद्धमन्त्रो ऽप्यदृष्टेन प्रबलेन तु केनचित् । प्रतिबन्धफलं कर्म न कुर्यात्सहसा बुधः

मंत्र सिद्ध व प्रभावी असला तरी, ज्याचा फल प्रतिबंध (अडथळा) होईल असे कर्म पंडिताने घाईघाईने करू नये; कारण अदृश्य पण प्रबळ कारण कार्यरत असू शकते।

Verse 5

तस्य तु प्रतिबन्धस्य कर्तुं शक्येह निष्कृतिः । परीक्ष्य शकुनाद्यैस्तदादौ निष्कृतिमाचरेत्

त्या प्रतिबंधासाठी येथे निष्कृती (प्रायश्चित्त) करणे शक्य आहे. प्रथम शकुनादी लक्षणांची परीक्षा करून, आरंभीच ठरलेली निष्कृती-विधी आचरावी।

Verse 6

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्कर्मैहिकफलं नरः । न तेन फलभाक्स स्यात्प्राप्नुयाच्चोपहास्यताम्

जो मनुष्य मोहामुळे ऐहिक फळाच्या लोभाने कर्म अयोग्य रीतीने करतो, तो त्या फळाचा भागीदार होत नाही; उलट तो उपहासास पात्र होतो।

Verse 7

अबिस्रब्धो न कुर्वीत कर्म दृष्टफलं क्वचित् । स खल्वश्रद्धधानः स्यान्नाश्रद्धः फलमृच्छति

अस्वस्थ घाईने, केवळ त्वरित दिसणाऱ्या फळाच्या अपेक्षेने, कोणतेही कर्म करू नये. असा मनुष्य श्रद्धाहीन ठरतो; आणि श्रद्धाहीनाला फल मिळत नाही।

Verse 8

नापराधोस्ति देवस्य कर्मण्यपि तु निष्फले । यथोक्तकारिणां पुंसामिहैव फलदर्शनात्

कर्म निष्फळ वाटले तरी देवात (शिवात) दोष नाही; कारण जे यथोक्त विधीने करतात, त्यांना याच जीवनात फळाचे दर्शन होते।

Verse 9

साधकः सिद्धमंत्रश्च निरस्तप्रतिबंधकः । विश्वस्तः श्रद्धधानश्च कुर्वन्नाप्नोति तत्फलम्

जो साधक सिद्धमंत्रयुक्त, प्रतिबंध दूर झालेले, स्थिर-विश्वासी व श्रद्धावान असतो—तो साधना करून त्या फलास निश्चयाने प्राप्त होतो।

Verse 10

अथवा तत्फलावाप्त्यै ब्रह्मचर्यरतो भवेत् । रात्रौ हविष्यमश्नीयात्पायसं वा फलानि वा

किंवा त्या फलप्राप्तीसाठी ब्रह्मचर्यात रत राहावे। रात्री फक्त हविष्य (शुद्ध यज्ञाहार), किंवा पायस, अथवा फळेच सेवन करावीत।

Verse 11

हिंसादि यन्निषिद्धं स्यान्न कुर्यान्मनसापि तत् । सदा भस्मानुलिप्तां गस्सुवेषश्च शुचिर्भवेत्

हिंसा इत्यादी जे निषिद्ध असेल ते मनानेही करू नये। सदैव भस्मलेपन केलेले अंग ठेवावे, शैव-नियमास अनुरूप सुवेष धारण करावा आणि शुचिर्भूत राहावे।

Verse 12

इत्थमाचारवान्भूत्वा स्वानुकूले शुभे ऽहनि । पूर्वोक्तलक्षणे देशे पुष्पदामाद्यलंकृते

अशा प्रकारे सदाचारवान होऊन, स्वतःस अनुकूल अशा शुभ दिवशी, पूर्वोक्त लक्षणयुक्त देशी, पुष्पदाम इत्यादींनी अलंकृत स्थानी विधिपूर्वक पूजेस प्रवृत्त व्हावे।

Verse 13

आलिप्य शकृता १ भूमिं हस्तमानावरां यथा । विलिखेत्कमले भद्रे दीप्यमानं स्वतेजसा

गोमयाने भूमी सारवून, हे भद्रे कमले, हातभर मापाचा कमळ (त्यावर) रेखाटावा, जो स्वतःच्या तेजाने दीप्तिमान असेल।

Verse 14

तप्तजांबूनदमयमष्टपत्रं सकेसरम् । मध्ये कर्णिकया युक्तं सर्वरत्नैरलंकृतम्

ते तप्त जांबूनद सुवर्णाचे बनविलेले, केसरयुक्त अष्टदल कमळ होते; मध्यभागी कर्णिकायुक्त आणि सर्व रत्नांनी अलंकृत होते।

Verse 15

स्वाकारसदृशेनैव नालेन च समन्वितम् । तादृशे स्वर्णनिर्माणे कंदे सम्यग्विधानतः

त्याला स्वतःच्या आकारासारख्या नाळेसह युक्त करावे; तसेच त्याच प्रकारे सुवर्णनिर्मित कंदही विधीनुसार नीट तयार करावा।

Verse 16

तत्राणिमादिकं सर्वं संकल्प्य मनसा पुनः । रत्नजं वाथ सौवर्णं स्फटिकं वा सलक्षणम्

तेथे पुन्हा मनाने अणिमा इत्यादी सर्व सिद्धींचा संकल्प करावा; आणि मग लक्षणयुक्त प्रतीक—रत्ननिर्मित किंवा सुवर्णाचे, अथवा निर्मळ स्फटिकाचे—(घडवावे/कल्पावे)।

Verse 17

तत्र माहेश्वरी कल्प्या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा सर्वाभरणभूषिता

तेथे मूर्तिमान प्रभूची प्रकट मूर्ती—माहेश्वरी रूप—याचे ध्यान करावे. ती चतुर्भुजा, चतुर्मुखी व सर्व अलंकारांनी भूषित आहे.

Verse 18

शार्दूलचर्मवसना किंचिद्विहसितानना । वरदाभयहस्ता च मृगटंकधरा तथा

ती व्याघ्रचर्माचे वस्त्र परिधान करून होती; मुखावर मंद, कोमल हास्य होते. एका हाताने वर देत आणि दुसऱ्या हाताने अभय देत, तसेच मृगचिन्हही धारण करीत होती.

Verse 19

अथ वाष्टभुजा चिंत्या चिंतकस्य यथारुचि । तदा त्रिशूलपरशुखड्गवज्राणि दक्षिणे

त्यानंतर साधकाच्या संकल्पानुसार व रुचीनुसार देवीचे अष्टभुजा रूप ध्यानावे; तेव्हा उजव्या हातांत त्रिशूल, परशु, खड्ग आणि वज्र धारण करते.

Verse 20

वामे पाशांकुशौ तद्वत्खेटं नागं च बिभ्रती । बालार्कसदृशप्रख्या प्रतिवक्त्रं त्रिलोचना

डाव्या हातांत तशीच पाश व अंकुश, तसेच खेट (ढाल) आणि नाग धारण करते. उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ती त्रिलोचना असून सर्वदिशांकडे मुख असलेली आहे.

Verse 21

तस्याः पूर्वमुखं सौम्यं स्वाकारसदृशप्रभम् । दक्षिणं नीलजीमूतसदृशं घोरदर्शनम्

तिचे पूर्वमुख सौम्य व मंगलमय, स्वतःच्या दिव्य स्वरूपास अनुरूप तेजस्वी होते; परंतु दक्षिणमुख निळ्या मेघासारखे, पाहण्यास भयंकर होते.

Verse 22

उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । पश्चिमं पूर्णचंद्राभं सौम्यमिंदुकलाधरम्

उत्तरमुख विद्रुम (प्रवाल)ासारखे दीप्त, निळ्या वळणदार अलकांनी विभूषित होते; पश्चिममुख पूर्णचंद्रासारखे उज्ज्वल, सौम्य आणि चंद्रकला धारण करणारे होते.

Verse 23

तदंकमंडलारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा । महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा

त्यांच्या अंकमंडलावर परम माहेश्वरी शक्ती विराजमान होती. ती ‘महालक्ष्मी’ म्हणून प्रसिद्ध—श्यामवर्णा, सर्वांच्या मनाला मोहविणारी.

Verse 24

मूर्तिं कृत्वैवमाकारां सकलीकृत्य च क्रमात् । मूर्तिमंतमथावाह्य यजेत्परमकारणम्

त्याच स्वरूपाची मूर्ती घडवून, मग क्रमाने तिचे सकलीकरण (प्राणप्रतिष्ठा) करून, मूर्तिमंत प्रभूचे आवाहन करावे आणि परमकारण शिवाचे पूजन करावे.

Verse 25

स्नानार्थे कल्पयेत्तत्र पञ्चगव्यं तु कापिलम् । पञ्चामृतं च पूर्णानि बीजानि च विशेषतः

स्नानासाठी तेथे कपिला गायीपासून मिळणारे पंचगव्य तयार करावे; तसेच पंचामृत, आणि विशेषतः पूर्ण (अखंड) धान्य व बीजेही ठेवावीत.

Verse 26

पुरस्तान्मण्डलं कृत्वा रत्नचूर्णाद्यलंकृतम् । कर्णिकायां प्रविन्यस्येदीशानकलशं पुनः

आसनासमोर रत्नचूर्ण इत्यादींनी अलंकृत मांडल करून, त्याच्या कर्णिकेत (मध्यभागी) पुन्हा ईशानकलश स्थापावा.

Verse 27

सद्यादिकलशान्पश्चात्परितस्तस्य कल्पयेत् । ततो विद्येशकलशानष्टौ पूर्वादिवत्क्रमात्

यानंतर सद्य इत्यादी कलश त्याच्या सभोवती मांडावेत. मग पूर्व दिशेपासून आरंभ करून, पूर्ववत् क्रमाने विद्येशकलशांचे आठ कलश स्थापावेत.

Verse 28

तीर्थाम्बुपूरितान्कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य पूर्ववत् । पुण्यद्रव्याणि निक्षिप्य समन्त्रं सविधानकम्

तीर्थजलाने भरून, पूर्वोक्त विधीनुसार सूत्राने आवेष्टून, मंत्रोच्चारासहित व विधिपूर्वक आत पुण्यद्रव्ये निक्षेप करावीत।

Verse 29

दुकूलाद्येन वस्त्रेण समाच्छाद्य समंततः । सर्वत्र मंत्रं विन्यस्य तत्तन्मंत्रपुरस्सरम्

दुकूलादि उत्तम वस्त्राने सर्व बाजूंनी आच्छादून, नंतर सर्वत्र मंत्रविन्यास करावा—प्रत्येक ठिकाणी त्या-त्या मंत्रास अग्र करून।

Verse 30

स्नानकाले तु संप्राप्ते सर्वमङ्गलनिस्वनैः । पञ्चगव्यादिभिश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम्

स्नानकाळ आला असता, सर्वमंगल निनादांमध्ये, पंचगव्यादि पवित्र द्रव्यांनी परमेश्वर (शिव) यांना स्नान घालावे।

Verse 31

ततः कुशोदकाद्यानि स्वर्णरत्नोदकान्यपि । गंधपुष्पादिसिद्धानि मन्त्रसिद्धानि च क्रमात्

त्यानंतर क्रमाने कुशोदकादि, स्वर्ण-रत्नसंस्कारित जलही, तसेच गंध-पुष्पादिने सिद्ध व मंत्रसिद्ध जलादि उपयोग करावा।

Verse 32

उद्धृत्योद्धृत्य मन्त्रेण तैस्तैस्स्नाप्य महेश्वरम् । गंधं पुष्पादिदीपांश्च पूजाकर्म समाचरेत्

निर्दिष्ट मंत्रासहित वारंवार उचलून, त्या-त्या द्रव्यांनी महेश्वरांना स्नान घालावे; नंतर गंध, पुष्प व दीपादि अर्पून विधिपूर्वक पूजाकर्म करावे।

Verse 33

पलावरः स्यादालेप एकादशपलोत्तरः । सुवर्णरत्नपुष्पाणि शुभानि सुरभीणि च

लिंगालेपनासाठी पलावर-प्रमाणाचा लेप असावा, जो अकरा पल अधिक असेल; तसेच शुभ व सुगंधित सुवर्ण, रत्ने आणि पुष्पे अर्पण करावीत।

Verse 34

नीलोत्पलाद्युत्पलानि बिल्वपत्राण्यनेकशः । कमलानि च रक्तानि श्वेतान्यपि च शंभवे

नीलोत्पलादी कमलपुष्पे, अनेक बिल्वपत्रे, तसेच लाल व पांढरी कमळे—ही सर्व शंभू (शिव) यांना अर्पण करावीत।

Verse 35

कृष्णागुरूद्भवो धूपः सकर्पूराज्यगुग्गुलः । कपिलाघृतसंसिद्धा दीपाः कर्पूरवर्तिजाः

कृष्ण अगुरूपासून तयार धूप, ज्यात कापूर, तूप व गुग्गुळ मिसळलेले असेल, अर्पण करावा; आणि कपिला गायीच्या तुपाने सिद्ध, कापूरवातीचे दीप प्रज्वलित करावेत।

Verse 36

पञ्चब्रह्मषडंगानि पूज्यान्यावरणानि च । नैवेद्यः पयसा सिद्धः स गुडाज्यो महाचरुः

पंचब्रह्माची षडंग व आवरणे पूजावीत। नैवेद्य म्हणून दुधात सिद्ध, गूळ व तूपयुक्त महाचरू अर्पण करावा।

Verse 37

पाटलोत्पलपद्माद्यैः पानीयं च सुगन्धितम् । पञ्चसौगंधिकोपेतं तांबूलं च सुसंस्कृतम्

पाटल, नीलोत्पल व पद्मादींनी सुगंधित केलेले पाणी अर्पण करावे; तसेच पंचसुगंधींनी युक्त, सुसंस्कृत तांबूलही समर्पित करावा।

Verse 38

सुवर्णरत्नसिद्धानि भूषणानि विशेषतः । वासांसि च विचित्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च

त्यांनी विशेषतः सुवर्ण व रत्नांनी सिद्ध केलेली भूषणे, तसेच नानाविध नक्षीची, सूक्ष्म आणि नवी वस्त्रेही अर्पण केली।

Verse 39

दर्शनीयानि देयानि गानवाद्यादिभिस्सह । जपश्च मूलमंत्रस्य लक्षः परमसंख्यया

गायन-वाद्य इत्यादींसह दर्शनास योग्य अशी शुभ दाने अर्पण करावीत. आणि मूलमंत्राचा जप परमसंख्येने—एक लक्ष—करावा.

Verse 40

एकावरा त्र्युत्तरा च पूजा फलवशादिह । दशसंख्यावरो होमः प्रतिद्रव्यं शतोत्तरः

इथे इच्छित फळानुसार पूजा एकदा किंवा तीनदा व एक अधिक आवृत्तीसह करावी. होम दशसंख्येच्या पटीने विहित आहे; आणि प्रत्येक द्रव्याकरिता एकशे एक वेळा करावा.

Verse 41

घोररूपश्शिवश्चिंत्यो मारणोच्चाटनादिषु । शिवलिंगे शिवाग्नौ च ह्यन्यासु प्रतिमासु च

मारण, उच्चाटन इत्यादी कर्मांत शिवाचा घोर रूप ध्यानात धरावा—शिवलिंगात, शिवाग्नीत, तसेच अन्य प्रतिष्ठित प्रतिमांतही.

Verse 42

चिंत्यस्सौम्यतनुश्शंभुः कार्ये शांतिकपौष्टिके । आयसौ स्रुक्स्रुवौ कार्यौ मारणादिषु कर्मसु

शांतिक व पौष्टिक (वृद्धिदायक) कार्यात शंभूचे सौम्य रूप ध्यानात धरावे. पण मारणादी उग्र कर्मांत आहुतीची स्रुक्-स्रुवा लोखंडाची करावी.

Verse 43

तदन्यत्र तु सौवर्णौ शांतिकाद्येषु कृत्स्नशः । दूर्वया घृतगोक्षीरमिश्रया मधुना तथा

परंतु शांती इत्यादी अन्य विधींमध्ये सर्वथा सुवर्ण (सामग्री/उपकरणे) वापरावीत; तसेच दूर्वेसह तूप, गोदूध-मिश्रण आणि मधही अर्पण करावे.

Verse 44

चरुणा सघृतेनैव केवलं पयसापि वा । जुहुयान्मृत्युविजये तिलै रोगोपशांतये

मृत्यूवर विजय मिळविण्यासाठी घृतयुक्त चरूने, किंवा केवळ दुधानेही अग्नीत आहुती द्यावी. रोगशांतीसाठी तिळांनी होम करावा.

Verse 45

घृतेन पयसा चैव कमलैर्वाथ केवलैः । समृद्धिकामो जुहुयान्महादारिद्र्यशांतये

महादारिद्र्यशांतीसाठी समृद्धीची इच्छा असणाऱ्याने घृत व दूधाने आहुती द्यावी; तसेच केवळ कमळपुष्पांनीही अग्नीत आहुती अर्पावी.

Verse 46

जातीपुष्पेण वश्यार्थी जुहुयात्सघृतेन तु । घृतेन करवीरैश्च कुर्यादाकर्षणं द्विजः

वशीकरण इच्छिणाऱ्याने घृतासह जतीपुष्प (चमेली) ने आहुती द्यावी. आणि द्विज साधकाने घृतात करवीरपुष्प (कण्हेर) देऊन आकर्षणकर्म करावे.

Verse 47

तैलेनोच्चाटनं कुर्यात्स्तंभनं मधुना पुनः । स्तंभनं सर्षपेणापि लशुनेन तु पातनम्

तेलाने उच्चाटन करावे, आणि मधाने पुन्हा स्तंभन. मोहरीनेही स्तंभन होते, आणि लसूणाने पातनकर्म केले जाते.

Verse 48

ताडनं रुधिरेण स्यात्खरस्योष्ट्रस्य चोभयोः । मारणोच्चाटने कुर्याद्रोहिबीजैस्तिलान्वितैः

ताडनकर्मासाठी गाढवाचे किंवा उंटाचे, अथवा दोघांचेही मिश्र रक्त उपयोगावे. मारण व उच्चाटनासाठी रोहीबीज तिळांसह मिसळून विधी करावा.

Verse 49

विद्वेषणं च तैलेन कुर्याल्लांगलकस्य तु । बंधनं रोहिबीजेन सेनास्तंभनमेव च

विद्वेष उत्पन्न करण्याचे कर्म त्या तैलाने करावे. लांगलक-विधीने निरोध (आवरण/रोख) साध्य होतो. रोहीबीजाने बंधन होते आणि तसेच सेनास्तंभनही सिद्ध होते.

Verse 50

रक्तसर्षपसंमिश्रैर्होमद्रव्यैरशेषतः । हस्तयंत्रोद्भवैस्तैलैर्जुहुयादाभिचारिके

आभिचारिक कर्मात लाल मोहरीने मिश्रित सर्व होमद्रव्यांनी पूर्णतः आहुती द्यावी; तसेच हस्तयंत्रातून काढलेल्या तैलांचीही अग्नीत आहुती द्यावी.

Verse 51

कटुकीतुषसंयुक्तैः कार्पासास्थिभिरेव च । सर्षपैस्तैलसंमिश्रैर्जुहुयादाभिचारिके

आभिचारिक कर्मात कटुकीच्या तुषासह संयुक्त द्रव्ये, तसेच कापसाच्या बियांबरोबर, आणि तैलमिश्रित मोहरीने अग्नीत आहुती द्यावी.

Verse 52

ज्वरोपशांतिदं क्षीरं सौभाग्यफलदं तथा । सर्वसिद्धिकरो होमः क्षौद्राज्यदधिभिर्युतैः

क्षीर (दूध) ज्वर शांत करणारे व सौभाग्यफल देणारे सांगितले आहे. मधु, घृत व दधि यांनी युक्त आहुतींनी केलेला होम सर्वसिद्धी देणारा होतो.

Verse 53

क्षीरेण तंदुलैश्चैव चरुणा केवलेन वा । शांतिकं पौष्टिकं वापि सप्तभिः समिदादिभिः

दूध व तांदूळ, किंवा केवळ चरू (साधी हवि) यानेही, समिध इत्यादी सात द्रव्यांसह शांतिक किंवा पौष्टिक-वृद्धिकर होम विधिपूर्वक करावा।

Verse 54

द्रव्यैर्विशेषतो होमे वश्यमाकर्षणं तथा । वश्यमाकर्षणं चैव श्रीपदं च विशेषतः

होमात विशेष द्रव्यांच्या उपयोगाने वश्यता व आकर्षणसिद्धी होते; आणि हे वश्य-आकर्षण विशेषतः श्रीपद—समृद्धी व शुभ प्रतिष्ठा—प्राप्तीस कारणीभूत ठरते।

Verse 55

बिल्वपत्रैस्तु हवनं शत्रोर्विजयदं तथा । समिधः शांतिकार्येषु पालाशखदिरादिकाः

बिल्वपत्रांनी केलेला हवन शत्रूवर विजय देतो. आणि शांतिकर्मात पलाश, खदिर इत्यादी समिधा योग्य मानल्या आहेत।

Verse 56

करवीरार्कजाः क्रौर्ये कण्टकिन्यश्च विग्रहे । प्रशांतः शांतिकं कुर्यात्पौष्टिकं च विशेषतः

क्रौर्य उत्पन्न झाल्यास करवीर व अर्कसंबंधी उपाय करावेत; आणि विग्रह-कलहात कण्टकयुक्त (रक्षणार्थ) उपाय सांगितले आहेत. परंतु प्रशांत भक्ताने विशेषतः शांतिकर्म व पौष्टिक कर्म करावे।

Verse 57

निर्घृणः क्रुद्धचित्तस्तु प्रकुर्यादाभिचारिकम् । अतीवदुरवस्थायां प्रतीकारांतरं न चेत्

निर्दय व क्रुद्धचित्त मनुष्य आभिचारिक (शत्रुप्रयोग) करील—जेव्हा अत्यंत दुरवस्थेत दुसरा कोणताही प्रतिकार उरत नाही।

Verse 58

आततायिनमुद्दिश्य प्रकुर्यादाभिचारिकम् । स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य न कुर्यादाभिचारिकम्

आततायीला उद्देशून अभिचारकर्म करणे शक्य आहे; पण आपल्या राज्याच्या अधिपतीला उद्देशून अभिचार कधीही करू नये।

Verse 59

यद्यास्तिकस्सुधर्मिष्ठो मान्यो वा यो ऽपि कोपि वा । तमुद्दिश्यापि नो कुर्यादाततायिनमप्युत

जो कोणीही आस्तिक, अतिधर्मनिष्ठ व मान्य असला तरी त्याला उद्देशूनही आततायीचे कर्म करू नये; तसे पाप करवूनही घेऊ नये।

Verse 60

मनसा कर्मणा वाचा यो ऽपि कोपि शिवाश्रितः । स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य शिवा श्रितमथापि वा

जो कोणी मनाने, कर्माने व वाणीने शिवाश्रित होतो—स्वराज्याधिपतीला उद्देशून असो वा अन्य शिवभक्ताला—तो शिवाच्या आश्रयातच रक्षित मानला जातो।

Verse 61

कृत्वाभिचारिकं कर्म सद्यो विनिपतेन्नरः । स्वराष्ट्रपालकं तस्माच्छिवभक्तं च कञ्चन

अभिचारकर्म केल्याने मनुष्य तत्क्षणी अधःपात होतो; म्हणून आपल्या राज्यरक्षकाला व कोणत्याही शिवभक्ताला अभिचाराने इजा करू नये।

Verse 62

न हिंस्यादभिचाराद्यैर्यदीच्छेत्सुखमात्मनः । अन्यं कमपि चोद्दिश्य कृत्वा वै मारणादिकम्

जो स्वतःचे सुख-कल्याण इच्छितो त्याने अभिचार इत्यादींनी कोणालाही इजा करू नये; अन्य कोणालाही उद्देशून मारणादी कर्म कधीही करू नये।

Verse 63

पश्चात्तापेन संयुक्तः प्रायश्चित्तं समाचरेत् । बाणलिंगे ऽपि वा कुर्यान्निर्धनो धनवानपि

खऱ्या पश्चात्तापाने युक्त होऊन विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे। निर्धन असो वा धनवान, बाणलिंगासमोरही ते करता येते।

Verse 64

स्वयंभूते ऽथ वा लिंगे आर्षके वैदिके ऽपि वा । अभावे हेमरत्नानामशक्तौ च तदर्जने

लिंग स्वयंभू असो, ऋषिपरंपरेने स्थापित असो किंवा वैदिक विधीने—सुवर्ण-रत्ने उपलब्ध नसतील किंवा ती मिळविण्याची शक्ती नसेल, तरीही यथाशक्ती पूजन करावे।

Verse 65

मनसैवाचरेदेतद्द्रव्यैर्वा प्रतिरूपकैः । क्वचिदंशे तु यः शक्तस्त्वशक्तः क्वचिदंशके

हे पूजन केवळ मनानेही करता येते, किंवा द्रव्यांनी, अथवा योग्य प्रतिरूपांनी. कोणी एका अंगात समर्थ असतो व दुसऱ्या अंगात असमर्थ; म्हणून प्रत्येक ठिकाणी यथाशक्ती करावे।

Verse 66

सो ऽपि शक्त्यनुसारेण कुर्वंश्चेत्फलमृच्छति । कर्मण्यनुष्ठिते ऽप्यस्मिन्फलं यत्र न दृश्यते

तोही आपल्या शक्तीनुसार करत राहिला तर नक्कीच फल प्राप्त करतो. तरीही हे कर्म अनुष्ठान केल्यानंतरही कधी कधी त्याचे फल त्वरित दिसत नाही.

Verse 67

द्विस्त्रिर्वावर्तयेत्तत्र सर्वथा दृश्यते फलम् । पूजोपयुक्तं यद्द्रव्यं हेमरत्नाद्यनुत्तमम्

त्या अनुष्ठानात दोन-तीन वेळा आवृत्ती केली तर फल नक्कीच दिसते. पूजेसाठी वापरलेले उत्तम सुवर्ण, रत्ने इत्यादी द्रव्ये शिवपूजेत परम फलदायी ठरतात।

Verse 68

तत्सर्वं गुरवे दद्याद्दक्षिणां च ततः पृथक् । स चेन्नेच्छति तत्सर्वं शिवाय विनिवेदयेत्

ते सर्व गुरुंना अर्पण करावे आणि नंतर वेगळी दक्षिणा निवेदावी. गुरुंना ते स्वीकारायचे नसेल, तर ते सर्व भगवान् शिवाला समर्पित करावे.

Verse 69

अथवा शिवभक्तेभ्यो नान्येभ्यस्तु प्रदीयते । यः स्वयं साधयेच्छक्त्या गुर्वादिनिरपेक्षया

किंवा हे दान फक्त शिवभक्तांनाच द्यावे, इतरांना नाही. जो आपल्या शक्तीवरच अवलंबून राहून गुरु इत्यादी मार्गदर्शकांची अपेक्षा न ठेवता स्वतः साधना करू पाहतो, तो अनुचित आचरण करतो.

Verse 70

सो ऽप्येवमाचरेदत्र न गृह्णीयात्स्वयं पुनः । स्वयं गृह्णाति यो लोभात्पूजांगद्रव्यमुत्तमम्

तोही येथे असेच आचरण करावा आणि पुन्हा स्वतःसाठी काहीही घेऊ नये. जो लोभाने पूजेची उत्तम उपांग-सामग्री स्वतः घेऊन टाकतो, तो धर्मविरुद्ध आहे.

Verse 71

कांक्षितं न लभेन्मूढो नात्र कार्या विचारणा । अर्चितं यत्तु तल्लिंगं गृह्णीयाद्वा नवा स्वयम्

मूढ मनुष्य इच्छित फल मिळवत नाही—यात विचार करण्याचे कारण नाही. म्हणून विधिपूर्वक अर्चित झालेले तेच लिंग ग्रहण करावे; किंवा स्वतः नवीन लिंगाची पूजा करावी.

Verse 72

गृह्णीयाद्यदि तन्नित्यं स्वयं वान्यो ऽपि वार्चयेत् । यथोक्तमेव कर्मैतदाचरेद्यो ऽनपायतः

जर तो तो नियम/अनुष्ठान स्वीकारून नित्य पाळेल—स्वतः पूजा करो वा दुसऱ्याकडून करवो—तर हे कर्म यथोक्तच, कोणताही अपाय/विचलन न करता, आचरावे.

Verse 73

फलं व्यभिचरेन्नैवमित्यतः किं प्ररोचकम् । तथाप्युद्देशतो वक्ष्ये कर्मणः सिद्धिमुत्तमम्

कर्माचे फळ असे कधीच विचलित होत नाही, तर मग अधिक प्रवृत्त करण्याची काय गरज? तरीही योग्य समज व पूर्णत्वासाठी मी संक्षेपाने कर्माची परम सिद्धी सांगतो.

Verse 74

अपि शत्रुभिराक्रांतो व्याधिभिर्वाप्यनेकशः । मृत्योरास्यगतश्चापि मुच्यते निरपायतः

शत्रूंनी आक्रमण केले तरी, अनेक व्याधींनी पीडित झाला तरी, किंवा मृत्यूच्या मुखात गेला तरी—शिवशरणागतीने तो निःसंशय व निरपाय मुक्त होतो.

Verse 75

पूजायते ऽतिकृपणो रिक्तो वैश्रवणायते । कामायते विरूपो ऽपि वृद्धो ऽपि तरुणायते

शिवपूजेच्या कृपेने अतिशय कृपणही पूज्य होतो; रिक्त (निर्धन)ही वैश्रवण (कुबेर)समान होतो. विरूपही काम्य होतो; वृद्धही जणू तरुण होतो.

Verse 76

शत्रुर्मित्रायते सद्यो विरोधी किंकरायते । विषायते यदमृतं विषमप्यमृतायते

शत्रूही क्षणी मित्र होतो, विरोधीही किंकर (सेवक) होतो. जे अमृत तेही विषासारखे भासू शकते, आणि विषही अमृतासारखे होते—हे चित्तस्थितीवर अवलंबून आहे.

Verse 77

स्थलायते समुद्रो ऽपि स्थलमप्यर्णवायते । महीधरायते श्वभ्रं स च श्वभ्रायते गिरिः

समुद्रही जणू स्थल वाटतो आणि स्थलही अर्णव (सागर) वाटतो. खड्डाही पर्वतासारखा दिसतो आणि तोच पर्वत खड्ड्यासारखा—बंधित जीवावर मायेमुळे अशी उलटसुलट भ्रांती होते.

Verse 78

पद्माकरायते वह्निः सरो वैश्वानरायते । वनायते यदुद्यानं तदुद्यानायते वनम्

त्या विपर्ययाच्या अवस्थेत अग्नी पद्मसरोवरासारखा भासतो आणि सरोवर ज्वलंत वैश्वानरासारखे दिसते. जे उद्यान ते वनासारखे वाटते, आणि जे वन ते उद्यानासारखे भासते.

Verse 79

सिंहायते मृगः क्षुद्रः सिंहः क्रीडामृगायते । स्त्रियो ऽभिसारिकायन्ते लक्ष्मीः सुचरितायते

युगाच्या क्षोभात क्षुद्र मृगही सिंहासारखा वागतो आणि सिंह खेळण्याच्या मृगासारखा होतो. स्त्रिया अभिसारिकेसारख्या होतात, आणि लक्ष्मी केवळ सुचरित्र व सदाचारातच स्थिर राहते.

Verse 80

स्वैरप्रेष्यायते वाणी कीर्तिस्तु गणिकायते । स्वैराचारायते मेधा वज्रसूचीयते मनः

स्वैराचारात पडल्यावर वाणी भाडोत्री सेवकासारखी होते, कीर्ती गणिकेसारखी विकाऊ होते. मेधा उच्छृंखल मार्गाकडे वळते आणि मन वज्र-सूचीसारखे—कठोर, तीक्ष्ण व भेदक—होते.

Verse 81

महावातायते शक्तिर्बलं मत्तगजायते । स्तम्भायते समुद्योगैः शत्रुपक्षे स्थिता क्रिया

जेव्हा शक्ती महावाऱ्यासारखी उग्र होते आणि बळ मत्त हत्तीप्रमाणे होते, तेव्हा क्रिया—शत्रुपक्षात उभी राहिल्यास—अतिश्रम व उन्मत्त धडपडीने स्तब्ध होऊन जड होते.

Verse 82

शत्रुपक्षायते ऽरीणां सर्व एव सुहृज्जनः । शत्रवः कुणपायन्ते जीवन्तोपि सबांधवाः

द्वेषाने ग्रासलेल्या माणसाला प्रत्येक सुहृदही शत्रुपक्षाचा वाटतो. आणि शत्रू—जिवंत असूनही, बांधवांसह—कुणपासारखे तुच्छ भासतात. अशा रीतीने वैराचे बंधन विवेक बिघडवून शिवकृपेपासून दूर बांधते.

Verse 83

आपन्नो ऽपि गतारिष्टः स्वयं खल्वमृतायते । रसाय नायते नित्यमपथ्यमपि सेवितम्

आपत्तीत पडला तरी मनुष्य अरिष्टापासून मुक्त होतो; ते साधन आपोआप अमृतासारखे होते. पण जे अपथ्य आहे, ते नित्य सेवन केले तरी कधीही रसायन, जीवनदायी अमृत होत नाही.

Verse 84

अनिशं क्रियमाणापि रतिस्त्वभिनवायते । अनागतादिकं सर्वं करस्थामलकायते

निरंतर आचरण केले तरी ती प्रेममयी भक्ती सदैव नवीच राहते; आणि भविष्य इत्यादी सर्व काही हातात धरलेल्या आवळ्यासारखे स्पष्ट कळू लागते.

Verse 85

यादृच्छिकफलायन्ते सिद्धयो ऽप्यणिमादयः । बहुनात्र किमुक्तेन सर्वकामार्थसिद्धिषु

अणिमा इत्यादी योगसिद्धीही केवळ योगायोगाने, गौण फळ म्हणून प्राप्त होतात. येथे अधिक काय सांगावे? सर्व काम्य अर्थसिद्धींमध्ये (शिवकृपा व पूजन) हेच निश्चयाने परिपूर्णता देते.

Verse 86

अस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते त्वनवाप्यं न विद्यते

हे पवित्र कर्म-अनुष्ठान विधिपूर्वक पूर्ण झाले की तुझ्यासाठी काहीही अप्राप्य राहत नाही.