Adhyaya 169

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे महापातकादिकथनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः मार्जारस्यैव मारणमिति ङ अथैकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच एतत्प्रभृतिपापानां प्रायश्चित्तं वदामि ते ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीङ्कृत्वा वने वसेत्

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘महापातकादि-कथन’ नावाचा एकशे एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला (यात ‘मांजर-वध’ इत्यादी विषयही आहेत). आता ‘प्रायश्चित्ते’ नावाचा एकशे सत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—“या पापांपासून पुढे येणाऱ्या पापांचे प्रायश्चित्त मी तुला सांगतो. ब्राह्मणहंता बारा वर्षे कुटी बांधून वनात राहावा.”

Verse 2

भिक्षेतात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजं प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः

आत्मशुद्धीसाठी तो भिक्षावृत्तीने उपजीविका करावी; शवशिरोयुक्त ध्वज करून, समिधांनी प्रज्वलित अग्नीत स्वतःला—तीनदा, मस्तक खाली करून—झोकून द्यावे।

Verse 3

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत्

तो अश्वमेधयज्ञाने यजन करावा; किंवा गोसवविधीने स्वर्गप्राप्ती करावी; अथवा वेदांपैकी कोणताही एक वेद जपत जपत शंभर योजनांची यात्रा करावी।

Verse 4

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् व्रतैर् एतैर् व्यपोहन्ति महापातकिनो मलं

किंवा आपले सर्वस्व वेदज्ञ ब्राह्मणाला अर्पण करावे. या व्रतांनी महापातकीही आपली मलिनता दूर करतात.

Verse 5

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिवेत् कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः

उपपातकयुक्त गोहंता एक महिना यवजल पिऊन राहावा; मुंडन करून गोठ्यात वस्ती करावी आणि त्या चर्माने आच्छादित राहावे।

Verse 6

चतुर्थकालमश्रीयादक्षारलवणं मितं गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

तो चौथ्या काळीच आहार घ्यावा, क्षार व लवण मित प्रमाणात सेवन करावे; आणि इंद्रियनिग्रह करून दोन महिने गोमूत्राने स्नान करावे।

Verse 7

दिवानुगच्छेद्गाश् चैव तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिवेत् वृषभैकादशा गास्तु दद्याद्विचारितव्रतः

विचारपूर्वक व्रत पाळणारा दिवसा गायींच्या मागे जाईल आणि उभा राहून वर उडालेली धूळ पिईल. नंतर तो वृषभासह अकरा गायी दान देईल.

Verse 8

अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् पादमेकञ्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत्

इतर प्रायश्चित्ताचा उपाय नसल्यास आपले सर्वस्व वेदज्ञांना अर्पण करावे. अडथळा (रोध) केल्यास चौथाई दंड, आणि बंधन/कैद केल्यास अर्धा दंड सांगितला आहे.

Verse 9

दद्यात् सुचरितव्रत इति ङ योजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने कान्तारेष्वथ दुर्गेषु विषमेषु भयेषु च

‘दद्यात् सुचरितव्रत’ या योजनेत ङ्-प्रत्यय जोडल्याने पाद-हीनता (छंदातील उणीव) होते. परंतु निपातनाच्या प्रसंगी ‘कान्तारेषु, दुर्गेषु, विषमेषु, भयेषु च’ इत्यादी सर्व रूढ/अपवादरूपे मान्य करावीत.

Verse 10

यदि तत्र विपत्तिः स्यादेकपादो विधीयते घण्टाभरणदोषेण तथैवर्धं विनिर्दिशत्

जर त्या प्रसंगी विपत्ती घडली तर एक पाद (चौथाई) दंड ठरविला आहे. तसेच घंटा-आभरणाच्या दोषासाठीही अर्धा दंड निर्दिष्ट केला आहे.

Verse 11

दमने दमने रोधे शकटस्य नियोजने स्तम्भशृङ्खलपाशेषु मृते पादोनमाचरेत्

दमन-उपदमन, रोध, शकटाचे नियोजन, तसेच स्तंभ, साखळी किंवा पाश यांद्वारे दंड देताना—मृत्यू झाल्यास चौथाईने कमी दंड करावा.

Verse 12

शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च लाङ्गूलच्छेदने तथा यावकन्तु पिवेत्तावद्यावत् सुस्था तु गौर्भवेत्

शिंग तुटणे, हाड मोडणे तसेच शेपूट छाटले जाणे अशा प्रसंगी, गाय पूर्ण बरी होईपर्यंत आवश्यक तेवढा काळ यवक (जवाची पेज/कणीक) पाजावी।

Verse 13

गोमतीञ्च जपेद्विद्यां गोस्तुतिं गोमतीं स्मरेत् एका चेद्बहुभिर्दैवाद् यत्र व्यापादिता भवेत्

गोमती-विद्येचा जप करावा आणि गोमती नावाची गो-स्तुती स्मरावी/पठण करावी. दैवयोगाने एखाद्या ठिकाणी अनेकांच्या हातून एक गाय मारली गेली तर (प्रायश्चित्त म्हणून) हा जप विधेय आहे।

Verse 14

पादं पादन्तु हत्यायाश् चरेयुस्ते पृथक् पृथक् उपकारे क्रियमाणे विपत्तौ नास्ति पातकं

ते प्रत्येकाने वेगवेगळे राहून हत्येच्या प्रायश्चित्ताचा चौथाई भाग आचरावा. आपत्तीमध्ये उपकारासाठी केलेल्या कृतीत पातक लागत नाही।

Verse 15

एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनस् तथा अवकीर्णवर्जं शुद्ध्यर्थञ्चान्द्रायणमथापि वा

उपपातकी (लघुपातकी) लोकांनीही हेच व्रत करावे; आणि शुद्धीसाठी चान्द्रायण व्रतही करावे—परंतु ‘अवकीर्ण’ दोषी वगळून।

Verse 16

अवकीर्णी तु कालेन गर्धभेन चतुष्पथे पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि

परंतु अवकीर्णी (शीलभंग करणारी स्त्री) हिने नियत काळी, चतुष्पथी (चौकात), रात्री, पाकयज्ञविधीने गाढवसहित निरृति देवीचे यजन/हवन करावे।

Verse 17

कृत्वाग्निं विधिवद्धीमानन्ततस्तु समित्तृचा चन्द्रेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाहुतिं

विधिपूर्वक अग्नीची स्थापना करून, बुद्धिमान साधक नंतर समिधा-मंत्राने चंद्र, इंद्र, गुरु (बृहस्पती) आणि अग्नी यांना उद्देशून अग्नीत तुपाच्या आहुती देईल।

Verse 18

अथवा गार्धभञ्चर्म वसित्वाब्दञ्चरेन्महीं हत्वा गर्भमविज्ञातं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्

किंवा गाढवाचे चर्म परिधान करून एक वर्ष पृथ्वीवर भ्रमण करावे; आणि जर अज्ञात गर्भाचा नाश झाला असेल, तर ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्ताचा व्रत आचरावे।

Verse 19

जुहुयात्सर्पिषाहुतीरिति ख , ङ , ज च सरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिवेत् गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिवेदुदकमेव वा

‘ख’, ‘ङ’ आणि ‘ज’ ही अक्षरे उच्चारून तुपाच्या आहुती द्याव्यात। एखादा द्विज मोहाने सरा (किण्वित पेय) प्याला तर अग्निवर्णी सुरा प्यावी; किंवा अग्निवर्णी गोमूत्र; अथवा केवळ पाणी प्यावे।

Verse 20

सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु स्वकर्म ख्यापयन् व्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

ज्याने सुवर्णचोरी केली आहे असा ब्राह्मण राजाकडे जाऊन आपले कृत्य उघड करून म्हणावा—“महाराज, आपण मला अनुशासित (दंडित) करा।”

Verse 21

गृहीत्वा मुशलं राजा सकृद्धन्यात् स्वयङ्गतं बधेन शुद्ध्यते स्तेयो ब्राह्मणस्तपसैव वा

राजा हातात मुसळ घेऊन, जो चोर स्वतःहून आला आहे त्याला एकदाच प्रहार करावा; अशा दंडाने चोर शुद्ध होतो. परंतु ब्राह्मण (चोरीचा दोषी) तपानेच शुद्ध होतो।

Verse 22

गुरुतल्पो निकृत्यैव शिश्नञ्च वृषणं स्वयं निधाय चाञ्चलौ गच्छेदानिपाताच्च नैरृतिं

गुरुपत्नीशी गमन करणाऱ्याने स्वतःचे लिंग व वृषण कापून ओंजळीत घेऊन मृत्यूपर्यंत नैऋत्य दिशेकडे चालत जावे.

Verse 23

चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया

किंवा मुद्दामहून जातीभ्रष्ट करणारे कर्म केल्यास, इंद्रिये संयमित ठेवून तीन महिने चांद्रायण व्रताचे आचरण करावे.

Verse 24

चरेच्छान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया सङ्करीपात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवं

अनिच्छेने संकरीकरण (अशुद्ध) पात्राशी संबंधित कृत्य घडल्यास सांतपन कृच्छ्र आणि प्राजापत्य व्रत करावे; यासाठी एक महिना ऐन्दव शुद्धी सांगितली आहे.

Verse 25

मलिनीकरणीयेषु तप्तं स्याद्यावकं त्र्यहं तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतः

मलिनीकरण (अपवित्र) कृत्यांमध्ये तीन दिवस गरम यावक (जवाचे पाणी) प्यावे. क्षत्रिय हत्येसाठी ब्रह्महत्येच्या एक चतुर्थांश प्रायश्चित्त सांगितले आहे.

Verse 26

वैश्ये ऽष्टमांशे वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः मार्जरनकुलौ हत्वा चासं मण्डूकमेव च

सदाचारी वैश्याच्या हत्येसाठी (ब्रह्महत्येचा) आठवा भाग आणि शूद्राच्या हत्येसाठी सोळावा भाग प्रायश्चित्त जाणावे. मांजर, मुंगूस आणि बेडूक मारल्यास हेच लागू होते.

Verse 27

श्वगोधोलूककाकांश् च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वानवस्थितां

कुत्रा, घोरपड, घुबड आणि कावळा यांची हत्या केल्यास शूद्रहत्येचे प्रायश्चित्त घ्यावे. तसेच चारही वर्णांतील कोणत्याही असुरक्षित स्त्रीची हत्या केल्यास हेच प्रायश्चित्त करावे.

Verse 28

अमत्यैव प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत् सर्पादीनां बधे नक्तमनस्थ्नां वायुसंयमः

अजाणतेपणी स्त्रीची हत्या झाल्यास शूद्रहत्येचे व्रत करावे. साप इत्यादींच्या हत्येसाठी नक्तव्रत (रात्री भोजन) आणि हाडे नसलेल्या जीवांच्या हत्येसाठी प्राणायाम करावा.

Verse 29

द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः चरेच्छान्तपनं कृच्छं व्रतं निर्वाप्य सिद्ध्यति

दुसऱ्याच्या घरातून कमी किमतीच्या वस्तूंची चोरी केल्यास 'सांतपन कृच्छ्र' व्रत करावे. हे व्रत पूर्ण केल्यावर शुद्धी प्राप्त होते.

Verse 30

भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं

खाद्य व पेय पदार्थ, वाहन, बिछाना, आसन, तसेच फुले, मुळे आणि फळे यांच्या चोरीसाठी 'पंचगव्य' सेवनाने शुद्धी होते.

Verse 31

तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणान्तु त्रिरात्रं स्यादभोजनं

गवत, लाकूड, झाडे, सुके अन्न, गूळ, वस्त्र, कातडे आणि मांस यांच्या चोरीसाठी तीन रात्री उपवास (भोजन न करणे) हे प्रायश्चित्त आहे.

Verse 32

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्

मणी, मोती, प्रवाळ, तांबे, चांदी तसेच लोखंड, कांस्य व दगड इत्यादी (भक्षणामुळे झालेल्या) दोषासाठी बारा दिवस कणान्न (साधे धान्याहार) घेऊन प्रायश्चित्त करावे।

Verse 33

कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च पक्षिगन्धौषधीनान्तु रज्वा चैव त्र्यहम्पयः

कापसाच्या कीटकामुळे झालेला विकार, द्विशफ व एकशफ प्राण्यांशी संबंधित रोग, तसेच पक्षी व दुर्गंधीयुक्त औषधीद्रव्यांमुळे झालेल्या दोषात—दोरीने संसिक्त दूध तीन दिवस पिणे विधेय आहे।

Verse 34

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारोष्वन्त्यजासु च

स्वतःच्या निषिद्ध नात्यातील स्त्रियांमध्ये, मित्राच्या पत्नीमध्ये, पुत्राच्या पत्नीमध्ये, कुमारिकांमध्ये तसेच अंत्यज (नीच/बहिष्कृत) स्त्रियांमध्ये वीर्यस्राव केल्यास ‘गुरुतल्प-व्रत’ हे प्रायश्चित्त करावे।

Verse 35

पितृस्वस्रेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च मातुश् च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्

पित्याच्या बहिणीची कन्या, बहीण, मातृबहिणीची कन्या, स्वतःची माता आणि भावाची पत्नी—यांच्याकडे गमन केल्यास ‘चान्द्रायण’ प्रायश्चित्त-व्रत करावे।

Verse 36

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं शान्तपनञ्चरेत्

अमानुषी (पशु इ.) मध्ये, रजस्वला स्त्रीमध्ये, अयोनि (निषिद्ध स्थानी) तसेच पाण्यात वीर्यस्राव केल्यास पुरुषाने ‘कृच्छ्र’ आणि ‘शान्तपन’ ही दोन्ही प्रायश्चित्ते करावीत।

Verse 37

मैथुनन्तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः गोयाने ऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत्

मैथुन केल्यानंतर—पुरुषाशी वा स्त्रीशी—द्विजाने गो-स्थान/गोठा-संबंधित ठिकाणी, पाण्यात, दिवसा, वस्त्रांसह शुद्धिस्नान करावे।

Verse 38

चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति

चांडाल इत्यादी अंत्यज स्त्रियांकडे जाऊन, तेथे भोजन करून व त्यांच्याकडून दान/अन्न स्वीकारल्यास—ब्राह्मण अज्ञानाने केले तर पतित होतो; जाणूनबुजून केल्यास त्यांच्याच समान स्थितीस पोहोचतो।

Verse 39

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि यत् पुंसः परदारेषु तदेनाञ्चारयेद्व्रतं

ज्या स्त्रीला ब्राह्मणाने दूषित केले आहे, पतीने तिला एका घरातच निरुद्ध ठेवावे; आणि परस्त्रीगमन करणाऱ्या पुरुषासाठी जे प्रायश्चित्त-व्रत सांगितले आहे, तेच तिच्याकडूनही करवावे।

Verse 40

साचेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता कृच्छ्रञ्चाद्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतं

ती जर पुन्हा दूषित झाली—समान स्थितीच्या पुरुषाने फुसलवून/उकसवून—तर तिच्या शुद्धीसाठी कृच्छ्र प्रायश्चित्त आणि चांद्रायण व्रत हेच सांगितले आहे।

Verse 41

वेणुचर्मामिषाणाञ्चेति झ यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः तद्भैक्ष्यभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वषैर् व्यपोहति

द्विज एका रात्रीत शूद्रा स्त्रीचा संग करून जो दोष करतो—जो वेणु, चर्म व मांस-संबंधी अपवित्र कर्मास तुल्य आहे—तो भिक्षावृत्तीने अन्न घेऊन व नित्य जप करून तीन वर्षांत तो दोष दूर करतो।