Adhyaya 163

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे धर्मशास्त्रं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पकथनं पुष्कर उवाच श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘धर्मशास्त्र’ नावाचा एकशे बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे त्रेसष्टावा अध्याय—‘श्राद्धकल्पकथन’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—भुक्ती व मुक्ती देणारी श्राद्धविधी मी सांगतो; ऐका. आदल्या दिवशी ब्राह्मणांना निमंत्रित करून, अपराह्णकाळी योग्य स्वागतातून त्यांचा सत्कार करावा.

Verse 2

प्राच्योपवेशयेत् पीठे युग्मान्दैवे ऽथ पित्रके अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा

पूर्व दिशेला आसने मांडून (ब्राह्मणांना) बसवावे. देवकार्याकरिता समसंख्या, आणि पितृकार्याकरिता विषमसंख्या ठेवावी. देव-अर्पणात ते पूर्वमुख असावेत; पितृ-अर्पणात तीन ब्राह्मण किंवा केवळ एकच बसवावा.

Verse 3

मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं प्राणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि

मातामहांसाठीही याच प्रकारे तेच तंत्र—वैश्वदेविक विधी—करावे. ‘प्राणिप्रक्षालन’ देऊन, विष्टर (आसन) करण्यासाठी कुशाही ठेवाव्यात.

Verse 4

आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्य् ऋचा यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके

अनुज्ञा मिळाल्यावर ‘विश्वे देवासः…’ अशी ऋचा म्हणत देवांचे आवाहन करावे. नंतर पवित्र (कुशवलय) असलेल्या पात्रात यवकण परितः शिंपडावेत।

Verse 5

शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस् तथा यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्य् अर्घं विनिक्षिपेत्

‘शन्नो देव्या’ मंत्र म्हणत दूध अर्पणात घालावे; ‘यवोऽसि’ मंत्राने तसेच यव घालावेत. नंतर ‘या दिव्या’ मंत्राने अर्घ्य हातात ठेवावे.

Verse 6

दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं

उदक, गंध, माळा, धूप व दीप अर्पण करून, नंतर यज्ञोपवीत अपसव्य करून पितरांची अप्रदक्षिण परिक्रमा करावी (त्यांना डावीकडे ठेवून).

Verse 7

द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्य् उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः

कुश द्विगुण करून ‘उशन्तस्त्वा…’ या ऋचेने पितरांचे आवाहन करावे. नंतर त्यांची अनुज्ञा मिळाल्यावर ‘आयान्तु नः ततः’ हा मंत्र जपावा.

Verse 8

यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः

जे यवाने करावयाचे अर्पण होते ते तिळांनी करावेत. अर्घ्यादी विधी पूर्ववत् करावा. अर्घ्य दिल्यानंतर संश्रव सहित उरलेले भाग विधीनुसार पात्रात जमा करावेत.

Verse 9

पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं

“तू पितरांचे आसन आहेस” असे म्हणत तो पात्र उलटे करून भूमीवर ठेवतो. नंतर अग्नीत आहुती देण्याच्या हेतूने तुपाने ओलसर केलेले अन्न उचलून विधिपूर्वक अनुज्ञा/स्वीकृती विचारतो.

Verse 10

कुरुष्वेति ह्य् अनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः

“कर” अशी अनुज्ञा मिळाल्यावर, पितृयज्ञाप्रमाणे अग्नीत आहुती देऊन, मन एकाग्र ठेवून हुतशेष पात्रांत वाटून द्यावा.

Verse 11

यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं

यथाशक्ती मिळालेल्या पात्रांत—विशेषतः चांदीच्या पात्रांत—अन्न ठेवून “हे पृथिवीचे पात्र आहे” असे म्हणत पात्राभिमंत्रण (संस्कार) करावा.

Verse 12

कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं

“हेच विष्णु आहे” असे म्हणत अन्नावर द्विजाचा अंगठा ठेवावा. नंतर व्याहृतींसह गायत्री आणि “मधुवाता…” अशी सुरू होणारी ऋचा अभिमंत्रणासाठी जपावी.

Verse 13

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्ते ऽपि वाग्यताः अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं

जप करून सोयीप्रमाणे बोलावे; तेही वाणीसंयम ठेवून भोजन करोत. नंतर पुन्हा जप करून इच्छित अन्न व हविष्य पवित्रकासह द्यावे.

Verse 14

अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत् सकृत्

अन्न ग्रहण करून तृप्त झाल्यावर त्या अन्नाचा उरलेला भाग वेगळा ठेवावा. ते शेषान्न भूमीवर विखुरावे आणि जल अर्पण वारंवार करावे.

Verse 15

सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत्

सर्व शिजवलेले अन्न तिळासह घेऊन, दक्षिणाभिमुख होऊन, उच्छिष्टाजवळ पिंड पितृयज्ञविधीप्रमाणे अर्पण करावेत.

Verse 16

मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च

याच प्रकारे मातामहांसाठीही आचमनाचे जल द्यावे. नंतर स्वस्तिवाचन करावे आणि त्यानंतर ‘अक्षय्योदक’ ही जलार्पण-विधी करावी.

Verse 17

दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां

यथाशक्ती दक्षिणा देऊन ‘स्वधा’कार उच्चारावा. ‘वाच्यताम्’ अशी अनुज्ञा मिळाल्यावर आपल्या पितरांसाठी ‘स्वधा’ म्हणावे.

Verse 18

मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत्

‘मातामहानाम्… स्वपितृभ्यः स्वधोच्यताम्’ असा पाठ झ-हस्तलिखितात नाही. ‘कुर्युरस्तु स्वधे’ असे म्हटल्यावर भूमीवर जल शिंपडावे; किंवा ‘प्रीयन्ताम्’ म्हणावे. अथवा दैव-अर्पण म्हणून विश्वेदेवांना जल द्यावे.

Verse 19

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो स्त्विति

आमचे दाते वाढोत; वेदविद्या व आमची संततीही फुलो-फळो. आमची श्रद्धा कधीही ढळू नये, आणि दान देण्यासाठी आमच्याकडे नेहमी पुष्कळ असो—अशी प्रार्थना करावी.

Verse 20

इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं

ही प्रिय वचने बोलून नमस्कार करावा आणि मग विधिपूर्वक विसर्जन करावे. ‘वाजे वाज’ या मंत्राने प्रथम तृप्त पितरांचे विसर्जन करतात.

Verse 21

यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्

जेव्हा प्रथम संश्रव (उरलेले/अतिरिक्त अर्पण) अर्घ्यपात्रात टाकले जातात, तेव्हा पितृपात्र उत्तान करून (समारोपस्थितीत ठेवून) विप्रांचे विसर्जन करावे.

Verse 22

प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह

त्यांच्या मागे प्रदक्षिणा करीत जाऊन, पितृसेवेस अर्पित अन्न भक्षण करून, तो ब्रह्मचारी नियम पाळावा; आणि ती रात्र ब्राह्मणांसह राहावी.

Verse 23

एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया

अशी प्रदक्षिणा करून, वृद्धांच्या विधीत नान्दीमुख पितरांचे पूजन करावे. दही व कर्कंधू (बोर) मिसळलेले पिंड अर्पण करावेत; आणि क्रिया यवांनी (जवाने) करावी.

Verse 24

एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्य् अपसव्यवत्

एकोद्दिष्ट श्राद्ध दैवहीन असते; त्यात एकच अर्घ्य व एकच पवित्र (कुशवलय) असतो, ‘आवाहन-अग्नी’चा विधी नसतो, आणि अपसव्य पद्धतीने (यज्ञोपवीत उजवीकडे) करावे।

Verse 25

उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह

पितृ-विसर्जनाच्या वेळी ‘अक्षय्य-स्थानी’ ‘उपतिष्ठताम्’ (आता उठा/प्रस्थान करा) असे म्हणावे; नंतर ‘अभिरम्यताम्’ (स्वधामात रमावे) असे म्हणावे; ते संतुष्ट होऊन तसेच प्रत्युत्तर देतात।

Verse 26

गन्धोदकतिलैर् युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयं अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्

सुगंधित जल व तीळयुक्त अशी चार पात्रे तयार करावीत; आणि प्रेतपात्रातून अर्घ्य व पितृपात्रांत (थोडे) ओतावे।

Verse 27

ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह

‘ये समाना…’ या आरंभाच्या दोन मंत्रांनी उरलेले कर्म पूर्वीप्रमाणे करावे. हेच सपिंडीकरण—म्हणजे पत्नीसमवेत करावयाचे एकोद्दिष्ट श्राद्ध।

Verse 28

अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत् पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख , छ , झ च स्त्र्या अपीति ख , छ च तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे

ज्याचे सपिंडीकरण वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी होते, त्याने प्रथम पितरांचे विसर्जन करावे—असे ख, छ, झ पाठ सांगतात. स्त्रीच्या बाबतीतही—असे ख व छ पाठ सांगतात. त्या व्यक्तीसाठीही वर्षभर द्विजाला अन्न व जलकुंभासहित दान द्यावे।

Verse 29

मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत्

मृत्यूच्या त्याच दिवशी कर्म करावे; नंतर एक वर्षभर प्रतिमास करावे. त्यानंतर दरवर्षी श्राद्ध करावे, आणि वार्षिक श्राद्ध मासिक अन्नदानाच्या पद्धतीनेच करावे.

Verse 30

हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः

हविष्य-अन्नाने एक महिना नियम पाळावा, आणि पायसाने (दूध-भात) एक वर्ष. तसेच नियमाप्रमाणे मासे, हरिण, वराह, मेंढा, पक्षी, शेळी व ससा इत्यादी अनुमत आहार आहेत.

Verse 31

ऐणरौरववाराहशाशैर् मांसैर् यथाक्रमं मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैर् एव पितामहाः

एण, रुरु, वराह आणि शश (ससा) यांच्या मांसाचे यथाक्रम अर्पण केल्याने पितामह तृप्त होतात. मासागणिक तृप्ती वाढत जाते, तीही त्या दानांमुळेच.

Verse 32

खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च

खड्ग (गेंडा) याचे मांस, महाशल्क (मोठी शल्कयुक्त मासळी), मधुमिश्रित अन्न, लोहामिष (रोहित-प्रकार) याचे मांस, काळशाक, तसेच वार्धीनस नावाच्या जलचराचे मांस—हे विशेष आहार सांगितले आहेत.

Verse 33

यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः

गयेत राहून जे काही दान दिले जाते, ते सर्व प्रकारे अक्षय फल देणारे म्हटले आहे. तसेच वर्षा-ऋतूतील त्रयोदशीस आणि मघा नक्षत्रात दिलेले दानही तसाच फलदायी आहे—यात संशय नाही.

Verse 34

कन्यां प्रजां वन्दिनश् च पशून् मुख्यान् सुतानपि घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा

कन्या, आश्रित प्रजा, वंदिगण, श्रेष्ठ पशुधन, तसेच पुत्र; घृत, शेती व व्यापार; आणि द्विशफ व एकशफ पशू—हे सर्व दानरूप वर म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 35

ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा

श्राद्धात सुवर्ण, रौप्य व कुप्यक (आधातू) दान केल्याने श्राद्धदाता सदैव ब्रह्मतेजयुक्त पुत्र, नातलगांत श्रेष्ठत्व आणि सर्व कामनांची पूर्ती प्राप्त करतो।

Verse 36

प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते

प्रतिपदेपासून—चतुर्दशी वगळून—या तिथींमध्ये तेथे जे काही अर्पण केले जाते, ते शस्त्राने मारल्या गेलेल्यांसाठीच नियत होते।

Verse 37

स्वर्गं ह्य् अपत्यमोजश् च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान्

संतती ही स्वर्गाचे कारण आहे; तीच ओज, शौर्य, वंशाचे क्षेत्र आणि बलही आहे. पुत्रांची श्रेष्ठता व सौभाग्य यांसह—संततीला मुख्य संपत्ती म्हटले आहे, म्हणजे पुत्र हेच परम धन।

Verse 38

मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैर् इति छ दत्तैर् इहेति घ , ङ , ञ च मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ , ङ च स्वर्णमिति ख , छ च प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं

मासे, मांस, पक्षी, छाग इत्यादी योग्य पदार्थांचे दान केल्याने इहलोकी समृद्धी मिळते. मधु, मुद्ग (मूग) व अन्नदानाने सर्व प्रकारची अक्षयता प्राप्त होते. सुवर्णदानाने कार्यचक्राची प्रवृत्ती, पुत्र, व्यापारसिद्धी, संतती, आरोग्य, यश, शोकविरहित अवस्था व परमगती मिळते।

Verse 39

घनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं अश्वानायुश् च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति

जो विधिपूर्वक श्राद्ध अर्पण करतो, त्याला घन धन, विद्या, वैद्यक-सिद्धी, रौप्य, गायी, शेळ्या-मेंढ्या, घोडे आणि दीर्घायुष्य प्राप्त होते।

Verse 40

कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः

कृत्तिका ते भरणीपर्यंत जो विधिप्रमाणे कर्म करतो, तो हे इच्छित फल प्राप्त करतो। वसु, रुद्र, आदित्यगण आणि पितर हे श्राद्धाचे अधिष्ठाता देव आहेत।

Verse 41

प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

श्राद्धाने तृप्त झालेले पितर मनुष्यांवर प्रसन्न होतात आणि ते आयुष्य, संतती, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष व सुखे प्रदान करतात।

Verse 42

प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

तसेच प्रसन्न झालेले मनुष्यांचे पितामह राज्यसत्ता देखील प्रदान करतात।