Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
धर्मशास्त्राच्या क्रमात पुष्कर वानप्रस्थ व वनतपस्वी यांची नियतचर्या सांगतो—गृहस्थधर्म व पूर्ण संन्यास यांमधील शिस्तबद्ध सेतू. जटा, अग्निहोत्राचे पालन, भूमिशयन आणि मृगचर्मधारण ही बाह्य लक्षणे; समाजापासून दूर राहूनही वैदिक कर्माची सातत्यता दर्शवितात. वननिवासात नियंत्रित आहार (दूध, कंदमुळे, नीवार रानतांदूळ, फळे), दान न स्वीकारणे, त्रिकाल स्नान व ब्रह्मचर्य हे नियम अंतःकरण शुद्ध करून अवलंबित्व कमी करतात. देवपूजा व अतिथिसत्कार हा सामाजिक धर्म; यतींना औषधींवर निर्वाह करण्याचा निर्देश आहे. पुत्र-पौत्र स्थिर झाल्यावर गृहस्थाने वनाचा आश्रय घ्यावा. ऋतुनुसार तप—उन्हाळ्यात पंचाग्नितप, पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली वर्षासहन, हिवाळ्यात ओल्या वस्त्रांत कठोर साधना; शेवटी अनावर्तनाचे अग्रगमन-व्रत, वैराग्याच्या अपरिवर्तनीय निश्चयाचे प्रतीक.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आद्याग्नेये महापुराणे शौचं नामैकोनष्ट्यधिकतशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वानप्रस्थाश्रमः पुष्कर उवाच वानप्रस्थयतीनाञ्च धर्मं वक्ष्ये ऽधुना शृणु जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणं
अशा प्रकारे आद्य-आग्नेय महापुराणातील ‘शौच’ नावाचा एकशे एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला। आता एकशे साठावा अध्याय—‘वानप्रस्थाश्रम’ सुरू होतो। पुष्कर म्हणाले—आता मी वानप्रस्थ आणि यती यांचा धर्म सांगतो; ऐका—जटा धारण करणे, अग्निहोत्र करणे, भूमीवर शयन करणे आणि मृगचर्म धारण करणे।
Verse 2
वने वासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता प्रतिग्रहनिवृत्तिश् च त्रिःस्नानं ब्रह्मचारिता
वनात वास; दूध, मुळे, नीवार व फळांवर निर्वाह; प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) टाळणे; दिवसातून तीनदा स्नान; आणि ब्रह्मचर्य—हे नियम आहेत।
Verse 3
देवातिथीनां पूजा च धर्मो ऽयं वनवासिनः औषधादीति क यतीनान्तु इति ङ गृही ह्य् अपत्यापत्यञ्च दृष्ट्वारण्यं समाश्रयेत्
वनवासिनांचा धर्म असा—देवपूजा व अतिथिसत्कार। यतींची उपजीविका औषधी इत्यादींवर. गृहस्थाने पुत्र-पौत्र स्थिर झालेले पाहून अरण्याचा आश्रय घ्यावा।
Verse 4
तृतीयमायुषो भागमेकाकी वा सभार्यकः ग्रीष्मे पञ्चतपा नित्यं वर्षास्वभ्राविकाशिकः
आयुष्याच्या तृतीय भागापर्यंत, तो एकटा असो वा पत्नीसमवेत, ग्रीष्मात नित्य ‘पंचतपा’ तप करावा; आणि वर्षाकाळी मेघांमध्ये उघड्यावर राहण्याचा व्रत करावा, म्हणजे आकाश व पावसास अनावृत राहावे।
Verse 5
आर्द्रवासाश् च हेमन्ते तपश्चोग्रञ्चरेद्बली अपरावृत्तिमास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः
हेमंत (हिवाळा) ऋतूत बलवान तपस्वी ओले वस्त्र धारण करून कठोर तप करावा; आणि ‘अपरावृत्ती’ (मागे न फिरणे) हा व्रत स्वीकारून, वाकडेपणा न ठेवता सरळ व अढळ दिशेने पुढे जावे।
Frequently Asked Questions
Forest residence; matted hair; Agnihotra; sleeping on the ground; deer-skin wearing; a restrained forest diet; refusal of gifts; thrice-daily bathing; brahmacarya; worship of gods and honoring guests.
By prescribing graded restraints (diet, celibacy, non-acceptance) and seasonal tapas while retaining Vedic ritual, it trains detachment and steadiness, making withdrawal from social life a structured dharmic progression toward renunciation.