Adhyaya 162

Verse 1

आग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङ , छ , ञ च इत्य् आग्नेये अशौचनिर्णय इत्य् आदिः, सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति अथ द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतो ऽत्रिर्यमो ऽङिगिराः वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः

‘जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति’—या शब्दांपर्यंत असा पाठ (ङ, छ, ञ) शाखांत आढळतो. आग्नेय (अग्नि-पुराण) मध्ये आरंभ ‘अशौचनिर्णय’ असा आहे; ‘सत्य, आनंद, अद्वय’—हा शेवटचा पाठ ‘ग’ हस्तलिखितात नाही. आता एकशे बासष्टावा अध्याय—‘धर्मशास्त्रकथन’. पुष्कर म्हणाले—मनु, विष्णु, याज्ञवल्क्य, हारीत, अत्रि, यम, अङ्गिरा, वसिष्ठ, दक्ष, संवर्त, शातातप आणि पराशर हे (प्रमाण) आहेत.

Verse 2

आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन्

आपस्तंब, उशनस्, व्यास, कात्यायन, बृहस्पती, गौतम तसेच शंख व लिखित—यांनी धर्म जसा सांगितला तसाच प्रतिपादित केला आहे.

Verse 3

तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं

आता मी संक्षेपाने सांगतो—ऐका—जे भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे. वैदिक कर्म दोन प्रकारचे: प्रवृत्ती आणि निवृत्ती.

Verse 4

काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः

काम्य कर्म हे प्रवृत्ती होय, आणि निवृत्ती ज्ञानपूर्वक असते. वेदाभ्यास, तप, ज्ञान व इंद्रियसंयम—ही तिची साधने आहेत.

Verse 5

अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं

अहिंसा व गुरुसेवा ही परम निःश्रेयस साधणारी श्रेष्ठ साधने आहेत; तरीही या सर्वांत आत्मज्ञान सर्वोच्च मानले आहे.

Verse 6

तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

ते ज्ञान सर्व विद्यांमध्ये अग्रगण्य आहे; ते प्राप्त झाल्यावर खरोखर अमरत्व मिळते. मग सर्व भूतांत आत्मा व आत्म्यात सर्व भूतें दिसतात.

Verse 7

समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्

जो समदृष्टीने सर्वांना पाहतो आणि आत्मयज्ञरूप उपासना करतो, तो स्वाराज्य (आत्मस्वामित्व) प्राप्त करतो. त्याने आत्मज्ञान व समता यांत स्थित राहून वेदाभ्यासात प्रयत्नशील असावे.

Verse 8

एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख , ङ , झ , ञ , ट च एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्

हे द्विजांचे, विशेषतः ब्राह्मणाचे, वैशिष्ट्यपूर्ण सामर्थ्य आहे. काही पाठांत ‘द्विजांचे अग्र्यत्व’ तर काही ठिकाणी ‘द्विजांची संपूर्ण सामग्री’ असे वाचन आहे. जो वेद-शास्त्रांचा अर्थतत्त्व जाणतो, तो कोणत्याही आश्रमात राहिला तरी त्या सामर्थ्याचा अधिकारी होतो.

Verse 9

इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु

याच लोकात राहूनही मनुष्य ब्रह्मभाव प्राप्त करण्यास योग्य ठरतो. स्वाध्यायाच्या उपाकर्माचा विधी श्रावणीला—म्हणजे श्रावण महिन्यातील पौर्णिमेला—करावा.

Verse 10

हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा

हस्त नक्षत्र असताना, ‘औषधिवार’ दिवशी, श्रावण महिन्याच्या पंचमीला, पौष महिन्यात रोहिणी नक्षत्राच्या दिवशी, किंवा अष्टका तिथीलाही—हे काळ शुभ मानले आहेत.

Verse 11

जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु

पाण्याच्या काठी वेदमंत्रांचा ‘उत्सर्ग’ विधिपूर्वक बाहेर (तटावर) करावा. शिष्य, ऋत्विज, गुरु व बंधुजन यांपैकी कुणाचा मृत्यू झाल्यास तीन दिवस अनध्याय (वेदाध्ययन-निषेध) असतो.

Verse 12

उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने

उपाकर्मात आणि (वेद-)उत्सर्गातही; तसेच आपल्या शाखेतील श्रोत्रियाला अध्यापन करताना; संध्याकाळी विजेचा गर्जन-निर्घात झाल्यास, भूकंप झाल्यास, किंवा उल्का पडल्यास—या प्रसंगी (अनध्याय इत्यादीचा) नियम लागू होतो.

Verse 13

समाप्य वेदं ह्य् अनिशमारण्यकमधीत्य च पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके

वेदाध्ययन पूर्ण करून नित्य आरण्यकाचाही अभ्यास करावा. परंतु पौर्णिमा, चतुर्दशी, अष्टमी आणि ग्रहणकाळी (राहुसूतक) वेदाध्ययन टाळावे.

Verse 14

ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः

ऋतुसंधीच्या काळात भोजन केल्याने, किंवा श्राद्धसंबंधी दान/अन्न स्वीकारल्याने; तसेच पशु, बेडूक, मुंगूस, कुत्रा, साप, मांजर व डुक्कर यांच्या स्पर्शामुळे होणाऱ्या अशौचामुळे (नियम-निषेध लागू होतात).

Verse 15

कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने

मृत्यूच्या आसन्नतेच्या काळात अहोरात्र; इंद्रवृष्टी व असामान्य उलथापालथ होत असताना; तसेच कुत्र्यांचे रडणे, कोल्ह्याचा किंकाळी, गाढवाचा ओरड, घुबडाचा आवाज आणि मास-वारा-ऋतू यांचे असमयी नाद—ही अशुभ निमित्ते मानली जातात.

Verse 16

अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे

अपवित्र द्रव्य, प्रेत, शूद्र, अंत्यज, स्मशान किंवा पतित यांच्या निकटी; तसेच अशुभ नक्षत्रांत, विज-गर्जना व मुसळधार पावसाच्या गोंधळात (कर्म/अनुष्ठान) टाळावे.

Verse 17

भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रे ऽतिमारुते पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु

भोजन करून हात ओला असताना, किंवा पाण्यात असताना; मध्यरात्री; प्रचंड वाऱ्यात; धुळीच्या वर्षावात; दिशा जळत असल्यासारख्या भासल्यास; तसेच संध्याकाळच्या धुक्यात व भयकाळी (कर्म) टाळावे.

Verse 18

धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ , झ , ञ , ट च शशमार्जारशूकरैर् इति ङ खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे

धावपळीच्या वेळी, एखाद्या प्राण्याला इजा झाल्यास, आणि विशिष्ट अतिथी घरी आल्यास ब्रह्मचर्य (संयम) पाळण्याचा विधी आहे. तसेच आपल्या शाखेतील श्रोत्रियाचा मृत्यू झाल्यास, ससा‑मांजर‑डुक्कर यांच्या संसर्गात; आणि गाढव किंवा उंटावर चढणे, वाहनात बसणे, हत्ती किंवा घोड्यावर आरूढ होणे, नौकेत चढणे, तसेच वृक्ष इत्यादींवर चढणे—या प्रसंगीही तोच नियम लागू होतो.

Verse 19

सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः

हे तात्कालिक अनध्याय एकूण सत्तेचाळीस (३७) आहेत, असे जाणावे.