Adhyaya 161

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘वानप्रस्थाश्रम’ नावाचा एकशे साठावा अध्याय समाप्त झाला। आता एकशे एकसष्टावा अध्याय—‘यतिधर्म’ आरंभ होतो। पुष्कर म्हणाले—मी यतीचा धर्म सांगतो, जो ज्ञान, मोक्ष इत्यादींचे दर्शन घडवितो। आयुष्याचा चतुर्थ भाग प्राप्त झाल्यावर संग व आसक्तीचा त्याग करावा।

Verse 2

यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत् प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां

ज्या दिवशी धीर पुरुष वैराग्य प्राप्त करतो, त्याच दिवशी तो परिव्राजक होऊन निघून जावा; प्राजापत्य इष्टि ठरवून, सर्व देवांच्या नावाने दक्षिणा देऊन, विधिपूर्वक यज्ञकर्म पूर्ण करून।

Verse 3

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् दृष्ट्वावश्यमिति ङ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्

अग्नींना आत्म्यात आरोपून ब्राह्मणाने घरातून प्रव्रज्या घ्यावी. अनित्यता व मृत्यूची अपरिहार्यता जाणून तो वनात राहून तीव्र तप करावा; वाकडेपणा टाळून सरळ दिशेचा आश्रय घ्यावा; सर्व संग व आसक्तीचा त्याग करावा; आणि त्याच दिवसापासून वैराग्य व शुद्धी प्राप्त करावी. तो नित्य एकटाच विचरावा आणि केवळ एक ग्रास अन्नावर निर्वाह करावा—अपरिग्रहभावाने मिळालेल्या अन्नावरच अवलंबून राहावा।

Verse 4

उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता

तो मुनी संसाराविषयी उदासीन, संचय न करणारा व सत्यज्ञानाने युक्त असावा; कपालपात्र धारण करून वृक्षमूळी वास करावा, फाटकी वस्त्रे परिधान करावी आणि कोणावरही अवलंबून न राहता विचरावे।

Verse 5

समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं

सर्वत्र समता—हेच मुक्त पुरुषाचे लक्षण; तो ना मरणाचे अभिनंदन करतो, ना जीवनाचे।

Verse 6

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्

तो केवळ योग्य काळाची प्रतीक्षा करावी, जसा भृत्य आदेशाची वाट पाहतो; पाहून शुद्ध केलेल्या जागीच पाऊल ठेवावे आणि वस्त्राने गाळलेले पाणी प्यावे।

Verse 7

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः

यतीने सत्याने शुद्ध वाणी बोलावी आणि मनाने शुद्ध आचरण करावे; वैष्णव यतीसाठी दुधीभोपळा, लाकूड, पाने आणि मातीची भांडी हीच योग्य आहेत।

Verse 8

विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्

यतीने दररोज भिक्षेसाठी तेव्हाच जावे, जेव्हा घरात धूर उरलेला नसावा (स्वयंपाक संपलेला), मुसळ ठेवलेले असावे, निखारे थंड झालेले असावेत, लोक जेवून झालेले असावेत आणि ताट-शरावांचा आवाज थांबलेला असावा।

Verse 9

मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं

भैक्ष (भिक्षा) पाच प्रकारचे स्मृत आहे—मधुकरवत्, असंक्लिष्ट (असंचित), प्राक्प्रणीत, अयाचित, तसेच तात्कालिक व उपपन्न (योग्य वेळी योग्य रीतीने मिळालेले)।

Verse 10

पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां

हातच पात्र करावे लागले तरीही योग्य पात्राशी यथोचित आचरण करावे. मनुष्यांची गती त्यांच्या कर्मदोषांपासूनच उद्भवते, असे चिंतन करावे।

Verse 11

शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं

शुद्ध भावाने धर्माचरण करावे; जिथे तिथे राहूनही आश्रमधर्मात रत राहावे. सर्व भूतांप्रती समभाव ठेवावा; केवळ बाह्य लिंग हे धर्माचे कारण नाही।

Verse 12

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

कटकवृक्षाचे फळ जरी पाणी स्वच्छ करणारे असले, तरी केवळ त्याचे नाव घेतल्यानेच पाणी स्वच्छ होत नाही।

Verse 13

वृक्षमूलानि ख , घ , छ , झ च वृक्षमूलादि इति ट एतच्छुद्धस्येति ङ जीवितमिति ख , घ , ङ , छ , ज च अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः

‘वृक्षमूलानि’—ख, घ, छ, झ पाठ; ‘वृक्षमूलादि’—ट पाठ; ‘एतच्छुद्धस्य’—ङ पाठ; आणि ‘जीवितम्’—ख, घ, ङ, छ, ज पाठ. अज्ञानाने संसारात गुंतलेला द्विज—अजिह्म असो वा पण्डक, पांगळा, आंधळा किंवा बहिरा—सद्भिजनांच्या (संगती/शुद्धी-मार्गदर्शनाने) मुक्त होतो।

Verse 14

अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्

दिवसा वा रात्री यती अज्ञानाने ज्या जीवांना इजा करतो, त्या दोषशुद्धीसाठी स्नान करून सहा प्राणायाम करावेत।

Verse 15

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

हे शरीर हाडांचा स्तंभ आहे, स्नायूंनी बांधलेले, मांस व रक्ताने लेपित, चर्माने आच्छादित, दुर्गंधीयुक्त आणि मूत्र-पुरीषांनी भरलेले आहे।

Verse 16

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्

जरा व शोकाने व्यापलेले, रोगांचे आसन, पीडित, रजस्वल-दोषयुक्त, अनित्य आणि भूतांचे (जीवांचे) निवासस्थान असलेले हे शरीर त्यागावे।

Verse 17

धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं

धैर्य, क्षमा, दम (संयम), अस्तेय, शौच, इंद्रियनिग्रह, लज्जा, विद्या, सत्य आणि अक्रोध—ही दहा धर्मलक्षणे आहेत।

Verse 18

चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः

भिक्षुजीवन चार प्रकारचे—कुटीरक, बहूदक, हंस आणि परमहंस; यांपैकी क्रमाने जो नंतरचा, तोच श्रेष्ठ मानला आहे।

Verse 19

एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

एकदंडी असो वा त्रिदंडी—योगी अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह यांच्या आचरणाने बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 20

यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः

पाच यम आणि नंतर नियम—शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय व ईश्वरपूजा; तसेच पद्मक इत्यादी आसने—ही यतीने आचरावीत.

Verse 21

प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

प्राणायाम दोन प्रकारचा—गर्भ आणि अगर्भ. जप व ध्यानयुक्त तो ‘गर्भ’; त्याच्या विरुद्ध तो ‘अगर्भ’ म्हणतात.

Verse 22

प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः

प्रत्येक (प्राणायाम) त्रिविध—पूरक, कुम्भक व रेचक. वायूने भरल्यामुळे ‘पूरक’; वायू स्थिर झाल्यामुळे ‘कुम्भक’ म्हणतात.

Verse 23

समाचरेदिति ख , छ च दयास्तेयमिति ङ त्रिदण्डी चेति ङ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः

ख/छ पाठानुसार ‘समाचरेत्’—याचा अभ्यास करावा; ङ पाठात ‘दया’ व ‘अस्तेय’ तसेच ‘त्रिदंडी’ असा निर्देश आहे; ट पाठात ‘पद्मकादि महान् आसन’ म्हटले आहे. ‘रेचन’ (निष्कासन) यावरून ‘रेचक’ शब्द सांगितला आहे. मात्राभेदाने तो त्रिविध—द्वादशमात्रिक, चतुर्विंशमात्रिक आणि अन्य षट्त्रिंशमात्रिक।

Verse 24

तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं

ताल, लघ्वक्षर व मात्रा—प्रणव (ॐ) पासून आरंभ करून—हळूहळू अभ्यासावेत. जप करणाऱ्यांसाठी प्रत्याहार म्हणजे इंद्रियांचे संकोचन, आणि ध्यान म्हणजे ईश्वरचिंतन.

Verse 25

मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

मनाची दृढता ही धारणा; समाधी म्हणजे ब्रह्मात स्थित होणे. हा आत्मा परम ब्रह्म आहे—सत्य, ज्ञान आणि अनंत.

Verse 26

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यअहमस्मि तत् परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ

ब्रह्म हे विज्ञान (चैतन्य) व आनंद आहे। ‘तत्त्वमसि’—तू तोच; ‘अहमस्मि तत्’—मी तोच. तोच परम ब्रह्म, ज्योतीस्वरूप आत्मा, वासुदेव; (याची अनुभूती) मुक्ती. ॐ।

Verse 27

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं

ब्रह्म देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण व अहंकार यांपासून रहित आहे; जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती इत्यादींपासून मुक्त—तोच तुरीय (चतुर्थ अवस्था) आहे.

Verse 28

नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः

मी ब्रह्म आहे—नित्य शुद्ध, बुद्धियुक्त (चैतन्यस्वरूप), सत्य, आनंदमय व अद्वैत; परम ज्योती, अक्षर, सर्वव्यापी हरि.

Verse 29

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी

तोच आदित्य-पुरुष आहे; तोच मी आहे—अखंड, ॐ। (तो/मी) सर्व नवे आरंभ त्यागणारा, दुःख-सुखात समभावी आणि क्षमाशील आहे.

Verse 30

भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्

भावशुद्धीने युक्त मनुष्य ब्रह्मांड भेदून (अतिक्रमून) ब्रह्मरूप होतो. आषाढ पौर्णिमेला त्याने चातुर्मास्य व्रत आरंभ करावे.

Verse 31

ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा

त्यानंतर नवमीपासून आरंभ करून नियत साधना करावी; तसेच ऋतुसंधींमध्येही तशीच करावी. हे यतींचे प्रायश्चित्त असून, वायु व यम यांचे ध्यानही (यासह) आहे.