Adhyaya 152

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णान्तरधर्मा नामैकपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः गृहस्थवृत्तिः पुष्कर उवाच आजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा क्षत्रविट्शूद्रधर्मेण जीवेन्नैव तु शूद्रजात्

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘वर्णान्तरधर्म’ नावाचा १५१वा अध्याय समाप्त झाला. आता १५२वा अध्याय ‘गृहस्थवृत्ती’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—ब्राह्मणाने शास्त्रोक्त आपल्या कर्मानेच उपजीविका करावी; आपत्तीत क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्रधर्मानेही जगू शकतो, पण शूद्रजात (शूद्राश्रित/शूद्रजन्य) उपजीविकेने नाही।

Verse 2

कृषिबाणिज्यगोरक्ष्यं कुशीदञ्च द्विजश् चरेत् गोरसं गुडलवणलाक्षामांसानि वर्जयेत्

द्विज (ब्राह्मण) शेती, व्यापार, गोपालन/गोरक्षा आणि कुसीद (व्याजाने धन देणे)ही करू शकतो; परंतु गोरस (गो-उत्पाद), गूळ, मीठ, लाख आणि मांस यांचा त्याग करावा।

Verse 3

श्रीजीवनञ्च तत्र स्यात् प्रोक्तमिति ग , घ , ङ , ञ च भूमिं भित्वौषधीश्छित्वा हुत्वा कोटपिपीलिकान् पुनन्ति खलु यज्ञेन कर्षका देवपूजनात्

तेथे समृद्ध जीवनोपजीविका होते—असे (ग, घ, ङ, ञ) पाठभेदांत सांगितले आहे. शेतकरी जरी भूमी फोडतात, औषधी/वनस्पती छेदतात आणि शेतीत कोट्यवधी मुंग्यांना अग्नीत होम करतात, तरी यज्ञ व देवपूजनामुळे ते खरोखरच शुद्ध होतात।

Verse 4

हलमष्टगवं धर्म्यं षड्गवं जीवितार्थिनां चर्तुर्गवं नृशंसानां द्विगवं धर्मघातिनां

नांगर (हल) घेणे/वापरणे याचा दंड—धर्म्य आचरण करणाऱ्यास आठ गायी; उपजीविकेसाठी करणाऱ्यास सहा; क्रूरास चार; आणि धर्मघात करणाऱ्यास दोन गायी असा ठरविला आहे।

Verse 5

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा सत्यानृताभ्यामपिवा न स्ववृत्त्या कदा च न

ऋत व अमृत यांद्वारे, किंवा मृत व प्रमृत यांद्वारे उपजीविका करावी; सत्यात असत्य मिसळलेले असले तरी कधी स्वीकार्य होऊ शकते—परंतु सदाचाराचा घात करणारी स्वतःची नीच वृत्तीची उपजीविका कधीही करू नये।