Adhyaya 174

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः हविष्यभुगिति ग ,ट च मातृजायागमे इति ग , छ , ट च अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि अग्निर् उवाच देवाश्रमार्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘प्रायश्चित्ते’ नावाचा एकशे त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला; काही प्रतींमध्ये ‘हविष्यभुक्’ तर काहींमध्ये ‘मातृजायागमे’ असा पाठ आढळतो. आता ‘प्रायश्चित्ते’ नावाचा एकशे चौऱ्याहत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—देवपूजा, आश्रमधर्मांचे अर्चन इत्यादींमध्ये जे लोप होतात, त्यांचे प्रायश्चित्त त्या लोपानुसार विहित आहे; आणि पूजा राहून गेल्यास आठशे वेळा जप करावा व दुप्पट पूजा करावी।

Verse 2

पञ्चोपनिषदैर् मन्त्रैर् हुत्वा ब्राह्मणभोजनं सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत्

पाच उपनिषद्-मंत्रांनी होम करून व ब्राह्मणांना भोजन घालून, देवास सूतिका, रजस्वला, शेळी किंवा अशुद्ध पाण्याचा स्पर्श झाला असल्यास मंत्राचा शंभर वेळा जप करावा।

Verse 3

पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्चनं

पाच उपनिषद्-संबंधी उपचाऱ्यांनी पूजा करावी, द्विगुण स्नान करावे आणि ब्राह्मणाला भोजन द्यावे। होम राहिला असल्यास होम व स्नान करून तसेच पुनः अर्चन करावे।

Verse 4

होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर् भक्षिते कीटसंयुते तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत्

होमद्रव्य उंदीर इत्यादींनी खाल्ले किंवा त्यात किडे पडले तर, जितके दूषित तितकेच टाकून देऊन, उरलेले प्रोक्षण करून देवता इत्यादींची पूजा करावी।

Verse 5

अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् अस्पृश्यैश् चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं

अंकुरांचेच अर्पण असल्यास ते कापलेले किंवा तुटलेले असेल तर त्यागावे. आणि अस्पृश्याच्या स्पर्शाने स्पर्शित झाल्यास ते अर्पण दुसऱ्या पात्रात ठेवावे।

Verse 6

देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्

पूजाकाळी देव-मानुष विघ्नांचा नाश करण्यासाठी, तसेच मंत्र, द्रव्य इत्यादींची अदलाबदल झाल्यास, प्रथम मूलमंत्र जपून नंतर पुन्हा (विधिपूर्वक) जप करावा।

Verse 7

कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत्

(अभिषिक्त) जलकलशासंबंधी दोष झाल्यास आठशे जप करावा असा विधी आहे. परंतु देवमूर्ती हातातून पडली, तुटली किंवा हरवली तर उपवास करावा; आणि शंभर आहुतींच्या होमाने शुभत्व प्राप्त होते.

Verse 8

शतं शहुनेदिति ख , छ च शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख , घ , ञ च कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं

काही पाठांमध्ये ‘शहुन- सूत्राचा शंभर वेळा जप करावा’ असे, तर काहींमध्ये ‘शंभर आहुतींच्या होमाने शुद्धी होते’ असे म्हटले आहे. परंतु पाप करून ज्याच्या मनात खरा अनुताप उत्पन्न होतो, त्याचे एकच परम प्रायश्चित्त—हरि (विष्णु) स्मरण—हेच आहे.

Verse 9

चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत्

चान्द्रायण व्रत, पराक उपवास किंवा प्राजापत्य प्रायश्चित्त—हे पापराशीचा नाश करतात. तसेच सूर्य, ईश, शक्ती आणि श्रीश इत्यादींनी आरंभ होणाऱ्या मंत्रांचा जपही पापसमूह नष्ट करतो.

Verse 10

गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं काद्यैर् आवीजसंयुक्तैर् आद्यैर् आद्यैस्तदन्तकैः

गायत्री व प्रणव-स्तोत्र मंत्राचा जप पाप नष्ट करणारा आहे. हा ‘क’ आदि अक्षरांसह ‘आवी’ बीज जोडून, ‘अ, आ’ इत्यादी आद्य स्वरांपासून आरंभ करून, त्याच आद्य स्वरांनी शेवट करून करावा.

Verse 11

सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् ओंह्रीमाद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः

सूर्य, ईश, शक्ती आणि श्रीश इत्यादींनी सुरू होणारे मंत्र स्वतंत्रपणे कोटीपेक्षा अधिक सांगितले आहेत. जे ‘ॐ’ व ‘ह्रीं’ ने आरंभ होतात, चतुर्थी-विभक्तीने समाप्त होतात आणि ‘नमः’ ने उपसंहार करतात—ते सर्व कामना देणारे आहेत.

Verse 12

नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं

नृसिंहाच्या द्वादशाक्षरी व अष्टाक्षरी इत्यादी मंत्रमालेचा जप पापांचा प्रवाह नष्ट करतो; तसेच अग्निपुराणाचे पठण व श्रवणादीही करतात.

Verse 13

द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते

विष्णू द्विविध विद्येचे स्वरूप म्हणून प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांना अग्निरूप असेही गातात. परमात्मा म्हणून ते ‘देवांचे मुख’ आहेत—असे सर्व वेदांत गाईले आहे.

Verse 14

प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्चनं

प्रवृत्ती असो वा निवृत्ती—दोन्ही मार्गांत भोग व मोक्ष देणाऱ्या त्याचेच पूजन करावे. अग्निरूप विष्णूची उपासना हवन, ध्यान आणि अर्चन यांनी होते.

Verse 15

जप्यं स्तुतिश् च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च

जप, स्तुती आणि प्रणाम हे देहाशी संबंधित सर्व पापसमूह नष्ट करतात; तसेच दहा सुवर्णदान आणि बारा (माप) धान्यदानही.

Verse 16

तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि

तुलापुरुष इत्यादी सोळा महादान सांगितले आहेत; परंतु सर्व दानांमध्ये अन्नदान हेच मुख्य आहे, कारण सर्व दाने पापहरच आहेत.

Verse 18

तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके ब्रतादि सूर्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं

तिथी, वार, नक्षत्र, संक्रांती, योग तसेच मन्वादी इत्यादी पवित्र काळी केलेली व्रतादि कर्मे सूर्य, ईश (शिव), शक्ती, श्रीश (विष्णु) इत्यादींच्या उपासनेने पापांचा नाश करतात।

Verse 19

गङ्गा गया प्रयागश् च काश्ययोध्या ह्य् अवम्तिका प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ , ङ , झ , ञ च अघनाशनमिति ग कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः

गंगा, गया, प्रयाग, काशी, अयोध्या व अवंतिका—यांची पूजा प्रवृत्त व निवृत्त अशा दोघांकडूनही होते; तीर्थे भुक्ती व मुक्ती देणारी म्हणतात. यांना घ, ङ, झ, ञ या अक्षरांनी, आणि ‘अघनाशन’ समूहाला ‘ग’ ने दर्शविले आहे; तसेच कुरुक्षेत्र, पुष्कर, नैमिष व पुरुषोत्तमही आहेत।

Verse 20

शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघोघघातकं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरिति ध्यानमघौघनुत्

शालग्राम, प्रभास इत्यादी तीर्थे पापसमूहांचा नाश करणारी आहेत; तसेच ‘अहं ब्रह्म, परं ज्योतिः’ असे ध्यानही अनेक पापे दूर करते।

Verse 21

पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं

येथे पुराण व आग्नेय ब्रह्मविद्या सांगितली आहे—ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर; अवतार; सर्व पूजाविधी; तसेच प्रतिष्ठा, प्रतिमा-स्थापन इत्यादी प्रक्रिया व संबंधित विषय।

Verse 22

ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः

ज्योतिषशास्त्र व पुराणे; स्मृती तसेच तप व व्रतांचे आचार; अर्थशास्त्र व सर्गादी विषय; आयुर्वेद आणि धनुर्वेद (धनुर्मती)—ही सर्व जाणण्याजोगी शिकवण आहे।

Verse 23

शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं कल्पो न्यायश् च मीमांसा ह्य् अन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः

शिक्षा, छंद, व्याकरण, निरुक्त, अभिधान, कल्प, न्याय व मीमांसा—आणि जे काही अन्य आहे—त्या सर्व विद्यांचा अधिपती प्रभु हरि एकटाच आहे।

Verse 24

एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश् च सः

तो एकच आहे, ज्याच्यापासून द्वैताचा उगम म्हणतात; ज्यामध्ये सर्व प्रतिष्ठित आहे; जो जाणतो—“हे सर्व तोच आहे।” त्याचे दर्शन झाल्यावर दुसऱ्याचेही पाप नष्ट होते; तोच हरि।

Verse 25

विद्याष्टादशरूपश् च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश् च निर्मलः

हरि अठरा विद्यांचे रूप आहेत; ते सूक्ष्म व स्थूल असूनही परात्पर आहेत। ते ज्योती आहेत; ते पवित्र अक्षरयुक्त अक्षय ब्रह्म आहेत; ते निर्मळ परम विष्णू आहेत।